به گزارش خبرگزاری تسنیم، نظریه «ادراکات اعتباری» علامه سیدمحمدحسین طباطبایی از جمله مباحث مهم و در عین حال کمتر واکاویشده در فلسفه اسلامی است؛ نظریهای که با وجود گذشت چندین دهه از طرح آن، همچنان با تفسیرها و برداشتهای متفاوتی درباره چیستی، مبانی و قلمرو آن مواجه است. برخی از شارحان، اعتباریات را عمدتاً در حوزه اخلاق و گزارههای ارزشی بررسی کردهاند و گروهی دیگر آن را ناظر به تبیین کنش انسان و مناسبات اجتماعی دانستهاند. با این حال، به نظر میرسد ظرفیتهای این نظریه فراتر از برداشتهای محدود رایج است و میتوان آن را در ارتباط با مسائلی همچون پیدایش زبان، شکلگیری حیات اجتماعی، مالکیت، قدرت سیاسی، اخلاق، تمدن و حتی مبانی علوم انسانی مورد بازخوانی قرار داد.
دکتر قاسم پورحسن، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در کتاب «اعتباریات؛ کنشها و برساختهای اجتماعی» تلاش کرده است با بررسی پیشینه تاریخی و فلسفی اعتباریات و بازخوانی دیدگاه علامه طباطبایی، ابعاد مختلف این نظریه و پیامدهای معرفتی و اجتماعی آن را تبیین کند. این پژوهش در شش گفتار، موضوعاتی همچون پیشینه اعتباریات در اندیشه فارابی، ماهیت و قلمرو اعتباریات، کنشهای اجتماعی، اخلاق و الزامات اخلاقی، نسبت اعتباریات با پیشرفت عقل و ظهور تمدن و سرانجام امکان و ماهیت علوم انسانی اسلامی را بررسی میکند. در گفتوگو با دکتر قاسم پورحسن، به بررسی مبانی نظریه اعتباریات، نسبت آن با اندیشه فارابی، جایگاه کنش انسان در شکلگیری مناسبات اجتماعی و ظرفیتهای این نظریه برای بازاندیشی در علوم انسانی پرداختهایم.
تسنیم: نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی از جمله مباحث مهم فلسفه اسلامی است که با وجود گذشت چندین دهه از طرح آن، همچنان تفسیرهای متفاوتی درباره چیستی و قلمرو آن وجود دارد. اساساً مسئله اصلی علامه در طرح این نظریه چه بود و این نظریه قرار بود به کدام خلأ معرفتی یا فلسفی پاسخ دهد؟
نظریه اعتباریات علامه طباطبایی را باید در چارچوب تلاش ایشان برای تبیین نسبت میان اندیشه انسان و افعال او مورد توجه قرار داد. علامه در مقاله ششم کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، پس از بحث درباره ادراکات حقیقی در مقالههای سوم تا پنجم، به تبیین ادراکات اعتباری میپردازد. مسئله اصلی این است که همه ادراکات انسانی از یک سنخ نیستند و نمیتوان تمام معارف و مفاهیم ذهنی را با یک معیار و روش واحد بررسی کرد.
ادراکات حقیقی از حیث رابطه با واقعیت، واجد ویژگیهایی هستند که با ادراکات اعتباری تفاوت دارند. در مقابل، اعتباریات به نیازها، اغراض و فعالیتهای عملی و اجتماعی انسان مربوط میشوند و در شکلگیری آنها اراده و اعتبار ذهنی آدمی نقش اساسی دارد. برای مثال، مفاهیمی مانند باید و نباید، خوب و بد، حق و تکلیف، مالکیت و ضرورت، صرفاً از سنخ ادراکات حقیقی نیستند، بلکه در ارتباط با نیازها و غایات انسان شکل میگیرند. بنابراین، علامه میکوشد نشان دهد که بخش مهمی از حیات فردی و اجتماعی انسان بدون این دسته از ادراکات قابل تبیین نیست. اهمیت نظریه اعتباریات در این است که علامه با طرح آن، امکان فهم بخشی از مناسبات انسان با جهان و جامعه را فراهم میکند؛ مناسباتی که بدون شناخت ساختار ادراکات اعتباری، تبیین دقیق آنها دشوار خواهد بود.
تسنیم: در پژوهش خود بر این نکته تأکید کردهاید که نظریه اعتباریات علامه را نباید صرفاً در امتداد حکمت عملی فیلسوفان مسلمان یا محدود به حوزه اخلاق و گزارههای ارزشی دانست. وجه تمایز نظریه علامه با مباحث پیشین فیلسوفان اسلامی درباره اعتباریات چیست؟
برای پاسخ به این پرسش باید میان دو معنای اعتباریات تمایز قائل شد. فیلسوفان اسلامی پیش از علامه طباطبایی، بهویژه از زمان فارابی و ابنسینا، درباره اعتباریات در معنای عام آن بحث کردهاند. این مباحث در حوزههایی مانند معقولات ثانیه، هستیشناسی و نسبت میان وجود و اعتبار مطرح بوده است. فارابی در کتاب «الحروف» و برخی دیگر از آثار خود، به مباحثی درباره زبان، ظهور مدنیت، مناسبات انسان و جامعه و چگونگی تحول عقل بشری پرداخته است. این مباحث از حیث تبیین فرایند شکلگیری مفاهیم و مناسبات انسانی اهمیت فراوانی دارند.
با این حال، اعتباریات به معنای خاص و آنچه علامه در مقاله ششم اصول فلسفه مطرح میکند، واجد ویژگیهای متمایزی است. علامه این دسته از ادراکات را در پیوند با نیازها، عواطف، اغراض و افعال انسان توضیح میدهد و نشان میدهد که چگونه انسان برای پاسخگویی به نیازهای خود، معانی و مفاهیمی را اعتبار میکند. از این منظر، نظریه اعتباریات را باید ابتکاری معرفتشناختی دانست که با رویکردی روانشناختی و انسانشناختی تدوین شده است. این نظریه صرفاً درباره مفاهیم اخلاقی نیست، بلکه میتواند شالودههای حیات عملی و اجتماعی انسان را نیز توضیح دهد.
تسنیم: یکی از محورهای پژوهش شما، نسبت میان اندیشه فارابی و نظریه اعتباریات علامه طباطبایی است. بهویژه به مباحث فارابی در کتاب «الحروف» درباره زبان، پیدایش مدنیت، تطور عقل و مناسبات انسان و جامعه اشاره کردهاید. این پیوند فکری را چگونه میتوان توضیح داد؟
فارابی از نخستین فیلسوفانی است که به شکلی جدی به نسبت میان انسان، عقل، زبان و جامعه پرداخته است. اهمیت ابتکار او در این است که ظهور مدنیت را با پیشرفت عقل انسانی و تحول مناسبات اجتماعی مرتبط میسازد. در کتاب «الحروف»، مباحثی درباره زبان، شکلگیری مفاهیم و نسبت آنها با ساختار جامعه مطرح میشود که از منظر اعتباریات اهمیت ویژهای دارد.
فارابی صرفاً به حکمت عملی به معنای محدود آن نمیپردازد، بلکه در پی تبیین چگونگی شکلگیری حیات مدنی و تحول عقل بشری نیز هست. به همین دلیل، میتوان در اندیشه او زمینههایی برای فهم ساحتهای مختلف اعتباریات مشاهده کرد.
به نظر میرسد علامه طباطبایی در طرح نظریه اعتباریات، از میراث فلسفی فارابی تأثیر پذیرفته است. البته این نسبت را باید با بررسی دقیق آثار و مبانی هر دو متفکر تحلیل کرد. آنچه اهمیت دارد، وجود یک پیوند نظری میان مباحث فارابی درباره انسان، جامعه و زبان و صورتبندی علامه از ادراکات اعتباری است.
تسنیم: در کتاب خود از اعتباریات پیشااجتماع و پساجتماع سخن گفتهاید. این تقسیمبندی چه اهمیتی در فهم چگونگی شکلگیری زندگی اجتماعی دارد و اصولی مانند ضرورت، حسن و قبح، استخدام و اجتماع چه جایگاهی در آن پیدا میکنند؟
یکی از مباحث مهم در بررسی اعتباریات، توجه به مراحل و ساحتهای مختلف شکلگیری آنهاست. در این پژوهش، اعتباریات را از حیث نسبتشان با اجتماع به دو دسته پیشااجتماع و پساجتماع تقسیم کردهایم. در اعتباریات پیشااجتماع، اصولی مانند ضرورت یا همان «باید»، حسن و قبح، انتخاب آسانترین و سبکترین راه و همچنین اصل استخدام و اجتماع مورد بررسی قرار میگیرند. این اصول در فهم چگونگی شکلگیری کنش انسانی و مناسبات اولیه اجتماعی اهمیت دارند.
برای مثال، اصل ضرورت نشان میدهد که انسان در ارتباط با نیازها و غایات خود، نوعی الزام و باید را اعتبار میکند. همچنین حسن و قبح با ملائمت و عدم ملائمت امور با نیازها و خواستههای انسان ارتباط پیدا میکند. اصل استخدام نیز از مباحث مهم در این زمینه است؛ زیرا به چگونگی ارتباط انسانها با یکدیگر و بهرهگیری آنان از ظرفیتهای متقابل مربوط میشود. البته مسئله استخدام یکطرفه و استبداد نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. در مقابل، ضرورت شکلگیری روابط عادلانه و نظام قانونگذاری را باید در نسبت با اصل اجتماع و مناسبات انسانی مورد توجه قرار داد.
در اعتباریات پساجتماع نیز مفاهیمی مانند مالکیت، زبان و قدرت و اصل حکمفرمایی یا ریاست و مرئوسیت بررسی میشوند. این مفاهیم در بستر زندگی جمعی شکل میگیرند و در تنظیم مناسبات اجتماعی نقش اساسی دارند.
تسنیم: در این چارچوب، زبان چه جایگاهی در نظریه اعتباریات دارد؟ آیا میتوان پیدایش زبان و تحول آن را نیز نوعی فرایند اجتماعی و اعتباری دانست؟
زبان یکی از موضوعات مهم در فهم اعتباریات است و نمیتوان آن را صرفاً بهعنوان ابزاری برای انتقال مفاهیم در نظر گرفت. زبان با شکلگیری حیات اجتماعی و تحول عقل انسانی ارتباط دارد و از این جهت باید در پیوند با مناسبات انسان و جامعه بررسی شود. در پژوهش حاضر، مسئله پیدایی زبان و اعتبار آن، دیدگاه فارابی درباره ساحتهای زبان، نسبت زبان و حیات اجتماعی و همچنین کاربرد زبان و تکاملانگاری آن مورد توجه قرار گرفته است.
یکی از مباحث مهم در این زمینه، نسبت میان وضع تعیینی و وضع تعینی است. همچنین باید میان ساحت فلسفی زبان، تخصیص و کاربرد آن و نقش زبان در شکلگیری و انتقال مفاهیم تمایز قائل شد. به اعتقاد من، بدون توجه به حیث زبانی اعتباریات، نمیتوان به فهم کاملی از قلمرو اجتماعی آن دست یافت. زبان در شکلگیری و تثبیت بسیاری از مفاهیم و مناسبات انسانی نقش دارد و از این منظر، یکی از حلقههای مهم پیوند میان اعتباریات و حیات اجتماعی است.
تسنیم: یکی از مباحث مهم کتاب به اصل استخدام و نسبت آن با سرشت انسان اختصاص دارد. این اصل چه توضیحی درباره خوددوستی، نوعدوستی و شکلگیری روابط عادلانه اجتماعی ارائه میکند؟
اصل استخدام از جمله مباحث مهم در فهم مناسبات انسان و جامعه است. مسئله این است که انسان در ارتباط با دیگران، چگونه از امکانات و ظرفیتهای آنان بهره میگیرد و این رابطه چه نسبتی با سرشت انسانی و نیازهای اجتماعی دارد. در این بحث باید میان استخدام یکطرفه و مناسبات متقابل اجتماعی تمایز قائل شد. اگر رابطه انسانها صرفاً بر مبنای بهرهگیری یکطرفه شکل بگیرد، زمینه استبداد و سلطه فراهم میشود. اما زندگی اجتماعی نیازمند قواعد و نظامی از روابط عادلانه است که بتواند مناسبات انسانها را تنظیم کند.
در همین زمینه، نسبت خوددوستی و نوعدوستی نیز اهمیت پیدا میکند. باید بررسی کرد که آیا کنش انسانی صرفاً از خوددوستی سرچشمه میگیرد یا اینکه در کنار آن، گرایش به دیگران و ضرورت زندگی جمعی نیز در شکلگیری مناسبات اجتماعی مؤثر است. از این جهت، اصل استخدام و اجتماع میتواند مبنایی برای بررسی مسائل انسانشناختی، نظام قانونگذاری و چگونگی شکلگیری روابط عادلانه باشد.
تسنیم: در بخش دیگری از کتاب، اخلاق و الزامات اخلاقی را در نسبت با اعتباریات بررسی کردهاید و به دیدگاه متفکرانی مانند فارابی، ابنسینا، ملاصدرا، علامه طباطبایی و شهید مطهری پرداختهاید. نظریه اعتباریات چه توضیحی درباره ماهیت اخلاق و منشأ الزامات اخلاقی ارائه میکند؟
اخلاق از جمله حوزههایی است که ارتباط نزدیکی با نظریه اعتباریات دارد؛ زیرا بسیاری از گزارههای اخلاقی در قالب بایدها و نبایدها و شایستها و ناشایستها بیان میشوند. پرسش اصلی این است که این گزارهها چه منشأ و مبنایی دارند و چگونه میتوان آنها را در نسبت با واقعیت و حیات انسانی توضیح داد.
برای فهم این مسئله باید ابتدا به تمایز حکمت نظری و حکمت عملی و نسبت عقل نظری و عقل عملی توجه کنیم. در سنت فلسفی اسلامی، فارابی، ابنسینا و ملاصدرا هر یک از منظر خاصی به نسبت ادراک و عمل پرداختهاند. علامه طباطبایی نیز با طرح نظریه اعتباریات، این بحث را در چارچوبی متفاوت دنبال میکند.
در پژوهش حاضر، علاوه بر بررسی ماهیت اخلاق و نسبت آن با اعتباریات، دیدگاههای شهید مطهری و نقدهای ایشان نیز مورد توجه قرار گرفته است. مباحثی مانند کمال فردی و نوعی، خود فردی و خود اجتماعی و همچنین تمایز من سفلی و من علوی در این زمینه اهمیت دارند.
از سوی دیگر، مسئله نسبیت اخلاقی و نسبت میان «باید» و «هست» نیز از پرسشهای بنیادین این حوزه است. در نهایت باید بررسی کرد که آیا گزارههای ارزشی را میتوان به واقع ارجاع داد و نسبت میان اعتبار و حقیقت در این حوزه چگونه قابل تبیین است.
تسنیم: شما در یکی از گفتارهای کتاب، نسبت میان اعتباریات، پیشرفت عقل و ظهور تمدن را بررسی کردهاید و به دیدگاه متفکرانی مانند هگل، مارکس، فروید، مارکوزه و نوربرت الیاس پرداختهاید. نظریه اعتباریات چه توضیحی درباره فرایند شکلگیری تمدن و نسبت میان تحول عقل انسانی و پیشرفت اجتماعی ارائه میکند؟
تمدن را نمیتوان صرفاً مجموعهای از دستاوردهای مادی یا انباشت دانش و فناوری دانست. تمدن با تحول عقل انسانی، شکلگیری مناسبات اجتماعی و ظهور نظامی از قواعد و اعتبارات مرتبط است. در اندیشه فارابی، ظهور مدنیت با پیشرفت عقل و تحول حیات اجتماعی انسان پیوند دارد. نظریه اعتباریات علامه طباطبایی نیز از این جهت اهمیت پیدا میکند که میتواند بخشی از فرایند شکلگیری مناسبات انسانی و اجتماعی را توضیح دهد.
در پژوهش حاضر، تلاش کردهایم مسئله تمدن را با توجه به دیدگاه متفکران مختلف بررسی کنیم. از جمله، نظریه هگل درباره پیشرفت و ظهور تمدن، دیدگاه مارکس درباره تمدن و ازخودبیگانگی، نقد فروید بر بنیان تمدن و پاسخ مارکوزه به آن و همچنین نظریه نوربرت الیاس درباره فرایند تمدن مورد توجه قرار گرفته است.
یکی از پرسشهای اساسی این است که آیا تمدن لزوماً به معنای پیشرفت اخلاقی و انسانی است یا ممکن است در کنار پیشرفتهای علمی و مادی، پیامدهای سلبی و غیرانسانی نیز داشته باشد؟ به همین دلیل، امکان شکلگیری تمدنی اخلاقی و انسانی نیز در این پژوهش بررسی شده است. از این منظر، اعتباریات میتواند در فهم نسبت میان عقل، ارزشها، مناسبات اجتماعی و شکلگیری تمدن نقش مهمی ایفا کند.
تسنیم: یکی از مسائل جدی در فضای فکری ایران، امکان تحقق علوم انسانی اسلامی و نسبت علم با ارزشها و مبانی دینی است. شما در گفتار پایانی کتاب به چیستی علوم انسانی و نسبت آن با اعتباریات پرداختهاید. آیا میتوان علوم انسانی را در چارچوب نظریه اعتباریات بازخوانی کرد و این نظریه چه نسبتی با ایده علوم انسانی اسلامی دارد؟
به نظر من، نظریه اعتباریات یکی از ظرفیتهای مهم برای بازاندیشی در مبانی علوم انسانی است. دلیل این مسئله آن است که اعتباریات صرفاً به حوزه گزارههای دستوری و هنجاری محدود نمیشوند، بلکه میتوانند در تبیین شالودههای معرفتی و مبانی شکلگیری دانشها نیز نقش داشته باشند. نباید تصور کرد که اعتباریات تنها درباره بایدها و نبایدها سخن میگویند. علامه علاوه بر حیث دستوری و عملی این مفاهیم، به جنبه توصیفی و مبانی معرفتشناختی آنها نیز توجه دارد. از همین رو، میتوان از این نظریه برای بررسی نسبت میان دانش، ارزش و غایات انسانی استفاده کرد.
در این چارچوب، امکان بررسی این مسئله فراهم میشود که آیا علوم انسانی از حیث مبانی و خاستگاه، واجد جنبههای اعتباری هستند یا خیر. همچنین میتوان درباره نسبت علوم انسانی با مبانی دینی و اخلاقی تأمل کرد.
در پژوهش حاضر، مسئله امکان یا امتناع علوم انسانی اسلامی و علم دینی، با بررسی دیدگاههای موافقان و مخالفان مورد توجه قرار گرفته است. همچنین دو نظریه «توالد علمی» و «شراکت در علم» بهطور مستقل بررسی شدهاند. البته مقصود این نیست که صرفاً با طرح نظریه اعتباریات، تمام مسائل علوم انسانی اسلامی حل میشود؛ بلکه این نظریه میتواند مبنایی برای بازاندیشی در شالودههای معرفتی، انسانی و ارزشی علوم انسانی فراهم کند.
تسنیم: در مجموع، مهمترین دستاورد این بازخوانی از نظریه اعتباریات چیست و چرا معتقدید باید این نظریه را فراتر از یک بحث محدود فلسفی مورد توجه قرار داد؟
اهمیت نظریه اعتباریات در این است که میتواند منظری تازه برای فهم نسبت انسان با جهان و اجتماع فراهم کند. این نظریه از یک سو با مباحث معرفتشناختی و فلسفی ارتباط دارد و از سوی دیگر، در تبیین مناسبات انسانی و اجتماعی، اخلاق، حقوق، قدرت سیاسی و تمدن ظرفیتهای مهمی دارد. به نظر من، یکی از کاستیهای پژوهشهای معاصر، کمتوجهی به میراث حکمت عملی فیلسوفان مسلمان است. در سالهای گذشته، آثار متعددی از متفکران غربی در حوزه اخلاق، فلسفه عمل، فرهنگ و موضوعات اجتماعی ترجمه و منتشر شده، اما مطالعات بنیادین درباره ظرفیتهای سنت اسلامی در این حوزهها چندان گسترده نبوده است.
این وضعیت موجب شده است که گاهی چنین تصور شود سنت فلسفی اسلامی فاقد نظریهای درباره انسان، جامعه، اخلاق و حکمت عملی است؛ در حالی که با مراجعه دقیق به آثار فیلسوفانی مانند فارابی و ابنسینا میتوان مباحث مهمی در این زمینهها یافت.
به اعتقاد من، باید از مطالعات صرفاً تاریخی و شرح متون فراتر رفت و ظرفیتهای انضمامی این میراث را برای فهم مسائل امروز مورد بررسی قرار داد. حکمت عملی فیلسوفان مسلمان استعداد فراوانی برای مطالعات تطبیقی با سنت فلسفی غرب دارد و میتواند در گفتوگو با نظریههای جدید فلسفی و اجتماعی قرار گیرد.
هدف این پژوهش نیز همین بوده است که نظریه اعتباریات علامه طباطبایی را از منظر ظرفیتهای معرفتی و اجتماعی آن بازخوانی کنیم و نشان دهیم که این نظریه میتواند در فهم انسان، جامعه و تمدن و همچنین در بازاندیشی درباره مبانی علوم انسانی مورد توجه قرار گیرد.
انتهای پیام/