خبرگزاری تسنیم ـ سید عبدالله هاشمی*؛ رهبر شهید، امام خامنه ای، در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، آرمان کلان انقلاب را ساخت تمدن نوین اسلامی دانسته اند؛ و در پیام خود به مناسبت صدمین سال بازتاسیس حوزه علمیه قم نیز مسئله تمدن سازی را یکی از مباحث مهم و رسالت های اصلی حوزه علمیه عنوان کردند. یکی از پرسش های اصلی در زمینه ساخت تمدن اسلامی این است که معمار تمدن کیست؟ کدام دانش می تواند چشم انداز و نقشه راه تمدن را ترسیم کند؟ آیا ساخت تمدن مأموریت فقه است یا فلسفه؟ آیا اخلاق نقش محوری دارد یا باید به سراغ علوم انسانی رفت؟ در اینکه همه این دانش ها لازم است شکی نیست؛ اما پرسش این است که چگونه می توان این علوم را در راستای ساخت تمدن به کار گرفت و ظرفیت های انسانی را به گونه ای مدیریت کرد که اسلامی بودن تمدن تضمین شود؟
مسئله اساسی در باب تأملات و تعینات تمدنی این است که نسبت تمدن با اسلام، با چه فناوری و ابزاری برقرار می شود؟ با توجه به تجربیات بشری در تمدن غرب و سیطره انگاره های فلسفی آن بر علوم انسانی موجود، سخن از تمدن سازی دینی برای بخشی از جامعه علمی کشور، غیرعلمی محسوب می شود. از نگاه اردوگاه غربی علوم، جمع میان تمدن و دین همچون شعری نو و ناموزون است. وقتی سخن از پسوند «اسلامی» در باب علوم انسانی، حکومت یا تمدن به میان می آید، ذهن ها به دنبال ارائه نص دینی برای این موضوعات می روند؛ درست همان گونه که درباره حکم اسب سواری و تیراندازی روایت داریم، انتظار می رود درباره تمدن، حکومت و… نیز نص مستقیم ارائه شود و از نقطه آغاز تا پایان تمدن، آیه و روایت قرائت گردد.
در مواجهه با این مسئله حیاتی، دو انگاره رقیب و انحرافی سد راه تمدن سازی دینی شده اند؛ از یک سو سکولاریسم معرفتی با نفی پیوند میان قدس و ماده، رسالت دین را صرفاً به احوالات باطنی فروکاسته و تمدن را امری کاملاً عرفی و بی نیاز از وحی می انگارد؛ و از سوی دیگر، نص بسندگی اخباری مسلک با انجماد در ظواهر الفاظ، در سودای استخراج جزئیات فنی و نظامات پیچیده مدرن از دل گزاره های خرد فقهی است و نگاه بسیط به موضوعات پیچیده دارند.
راه سوم اما، نه انزوای قدسی در برابر عینیت است و نه سطحی نگری نص محور؛ بلکه عقلانیت دین بنیادی است که جهت گیری توحیدی شریعت را با ابزار تدبیر و تجارب بشری پیوند می زند.
واقعیت آن است که انسان متأله، معمار تمدن اسلامی است و ابزار اصلی این انسان، «عقلانیت دین بنیاد» است. این عقلانیت، فناوری تأمل و تحقق تمدن به شمار می رود. تمدن دینی از فراورده های دین است؛ همان گونه که در صنعت، از مواد اولیه نظیر نفت، انواع فراورده های صنعتی تولید می شود. از مجموع معارف دین نیز باید فراورده های تمدنی تولید شود. هسته و روح این فراورده ها در متن دین نهفته است، اما عقلانیت دین بنیاد، این داشته ها را به تعینات تمدنی تبدیل می کند.
ریشه این عقلانیت در آموزه های دینی جای دارد. بر اساس سخن امیرالمؤمنین (ع)، یکی از اهداف اصلی کاروران پر رمز و راز بعثت، انقلاب در عقول است. همچنین بر اساس روایت امام کاظم (علیه السلام)، خداوند متعال از رهگذر بعثت انبیای الهی به دنبال این بوده است که نظام فهم و اراده انسان مبتنی بر «عقل عن الله» سامان یابد؛ ما از این کلیدواژه، به «عقلانیت دین بنیاد» تعبیر می کنیم.
حال پرسش این است که اگر جامعه در اختیار تربیت دینی قرار گرفت و به چنین عقلانیتی رسید، قرار است چه اتفاقی رخ دهد؟ فردای این عقلانیت، قیامت است؟ بدون شک این غایت قرار نیست در آخرت محقق شود، بلکه هدف دنیایی کاروان بعثت است. دین، جهت فهم انسان از خود و هستی را الهیاتی می کند و سررشته اراده او را در اختیار پیشوای الهی قرار می دهد. بر این اساس، نظام محاسبات و فرمول های ارزیابی و تحلیل انسان که برآمده از تعلیم حکمت نبوی و تزکیه قرآنی است، دچار تحول شده و انسان و جامعه ای متفاوت با جامعه غیردینی می سازد. خروجی کارخانه انسان سازی دین، «انسان متأله» است.
انسان متأله، معمار تمدن نوین اسلامی است و نتیجه کنش متکثر او، «تمدن اسلامی» خواهد بود. تمدن سازی اساساً از رهگذر پیوند میان تکوین و تشریع به دست می آید؛ پرسش بنیادین این است که تصرفات کلان انسان در هستی چگونه سامان یابد که هم راستا و هماهنگ با شریعت باشد؟ عقلانیت دین بنیاد دقیقاً همان حلقه پیوند میان تشریع و تکوین برای ساخت تمدن است. از همین رو، تمدن اسلامی از مسیر تسخیر نظام تکوین بر مدار شریعت و با رویکردی الهیاتی تحقق می یابد؛ امری که در ساحت مسخر ساختن جهان به دانش های پایه و تجربی، و در مدار مدیریت اراده عمومی به علوم انسانی اسلامی نیازمند است.
باید برای تولید منطق و روش این عقلانیت، تأملی جدی صورت بگیرد؛ چرا که صرفاً با استناد به منابع عقل، قرآن و سنت (بدون رویکرد نظام ساز) نمی توان به تمدن سازی پرداخت. عقلانیت دین بنیاد، فهم جامعی است که هم از منابع فقه بهره می برد و هم در عین حال، از ذوق، هنر و دانش بشری در راستای پیام توحید برای صورت بخشی به کنش های متکثر جامعه در جهت ساخت تمدن بهره می گیرد.
یکی از چالش های مباحث تمدنی و دلیل توقف تأملات دینی در این زمینه، این است که صورت مقبولی برای این عقلانیت تولید نشده است. تا زمانی که این اتفاق رخ ندهد، «روش» تولید نمی شود و بدون روش، «ابزار» ساخته نخواهد شد؛ و بدون ابزار نیز نهاد دین در حصار نص باقی می ماند و سرپرستی انسان برای تصرف در هستی را رها خواهد ساخت. تنها راه تولید روش و کشف تمدنی از نصوص، مدل سازی برای عقلانیت دین بنیاد است.
تولید علوم انسانی اسلامی، فقه نظامات اجتماعی و مدیریت صحیح اسلامی، همگی در گرو بهره مندی از فناوری عقلانیت دین بنیاد است؛ چرا که عقلانیت دین بنیاد، جوشش انگیزه ها و چشم انداز اراده هاست و تکاپوی فقه و تعالی فلسفه در ساحت حیات اجتماعی را رقم می زند.
اصلی ترین مولفه های عقلانیت دین بنیاد، کشف الهیاتی پدیده های اجتماعی، تولید روش تاملات و تعینات تمدنی، استنباط حکم بر مدار روش شناسی و موضوع شناسی برآمده از عقلانیت دین بنیاد است.
این عقلانیت، برآمده از فطرت، عقل ابزاری و منبعی، کتاب و سنت است و منابع اصلی آن ریشه در این امور دارد.
* پژوهشگر فقه سیاسی
انتهای پیام/