به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ نشست علمی نقد و بررسی کتاب ضیافت کلمات اثر مسعود فراستخواه با حضور جمعی از اندیشمندان به میزبانی انتشارات رخ و اندیشگا در کتابخانه ملی برگزار شد. این نشست همزمان با بزرگداشت هفتادسالگی فراستخواه، فرصتی فراهم کرد تا سخنرانان از منظرهای مختلف به نسبت اندیشه و زندگی، جایگاه تجربه زیسته در شناخت جامعه ایرانی و نقش نوشتار فلسفی در مواجهه با رنج‌های فردی و جمعی بپردازند.
در ابتدای این نشست حمیدرضا نمازی عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به سابقه آشنایی‌اش با مقصود فراستخواه از تأثیر کلاس‌های ادبیات فارسی ایشان در دوران دانشجویی یاد کرد و افزود: حدود 32 سال پیش زمانی که دانشجوی پزشکی بودم، فراستخواه در دانشکده پزشکی ادبیات فارسی تدریس می‌کرد، کلاس‌هایی که تأثیر آن‌ها در شکل‌گیری نگاه ادبی و فرهنگی دانشجویان ماندگار شد.
وی با اشاره به مسئولیت خود و عهده دار شدن درس ادبیات فارسی در دانشکده پزشکی، تجربه شاگردی فراستخواه را نمونه‌ای از تأثیر معلم بر جهان فکری دانشجویان دانست و تأکید کرد: آموزش ادبیات را نباید به انتقال اطلاعات درباره شاعران و نویسندگان محدود کرد، چرا که آنچه از چنین تجربه‌ای باقی می‌ماند، شیوه دیدن جهان، حساسیت نسبت به زبان و توانایی برقراری ارتباط میان ادبیات و زندگی است.
نمازی تصریح کرد: زبان فارسی یکی از ستون‌های اصلی هویت ایرانی است و حضور ادیبان و پژوهشگران برخاسته از مناطق و خاستگاه‌های گوناگون، نشان دهندهی این است که تعلق به زبان فارسی در مرزهای جغرافیایی یا لهجه‌ای خاص خلاصه نمی‌شود. از این منظر، زبان فارسی یکی از عرصه‌هایی است که تنوع فرهنگی ایران در آن به پیوندی مشترک تبدیل شده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در ادامه برای توضیح ویژگی فکری فراستخواه، از مفهوم پرسه‌زن در اندیشه والتر بنیامین کمک گرفت و افزود: فراستخواه را باید متفکری دانست که اندیشه‌اش در فاصله گرفتن از زندگی روزمره شکل نمی‌گیرد، بلکه از حضور در متن جامعه، مشاهده آدم‌ها و مواجهه با تجربه‌های واقعی تغذیه میشود. از همین رو، فراستخواه را می‌توان در رفت‌وآمدهای شهری، استفاده از مترو و اتوبوس، حضور در محله‌ها و شرکت در نشست‌هایی با موضوعات متفاوت دید، ویژگی که وی را از پژوهشگری که صرفاً از فاصله و پشت میز درباره جامعه داوری می‌کند، متمایز می‌سازد.
این استاد دانشگاه تهران با اشاره به تحولات روش‌شناختی در جامعه‌شناسی خاطر نشان کرد: در کنار روش‌های میدانی، پرسشنامه‌ها و پژوهش‌های دور از میدان نیز گسترش یافته‌اند و امروز هوش مصنوعی شکل‌های تازه‌ای از مواجهه با موضوعات اجتماعی را پیشروی پژوهشگران قرار داده است. از همین رو و به اعتقاد بنده، اهمیت پرسه‌زنی فکری فراستخواه در آن است که پژوهشگر همچنان رابطه خود را با واقعیت اجتماعی حفظ می‌کند. ایشان جامعه را صرفاً موضوعی برای مطالعه نمی‌بیند، بلکه می‌کوشد در دل آن حرکت کند، صداهای متفاوت را بشنود و از خلال مشاهده زندگی روزمره به فهمی عمیق‌تر برسد.
حمیدرضا نمازی تصریح کرد: ضیافت کلمات اثری مرتبط با تاریخ ذهنیت و روایت‌های کوچک جامعه ایرانی است، کتابی که به‌جای محدودشدن به روایت‌های رسمی و کلان، به تجربه‌ها، خاطره‌ها و صداهای متنوعی توجه می‌کند که در کنار یکدیگر تصویر ایران را می‌سازد.
وی با اشاره به شعر و ادبیات فارسی از شاعرانی چون فروغ فرخزاد، احمد شاملو، خیام و جامی، بر اهمیت ادبیات در شناخت لایه‌های مختلف تجربه ایرانی تأکید کرد و اظهار داشت: ایران را نمی‌توان موجودیتی یکدست و بدون تناقض تصور کرد، این سرزمین از تجربه‌های متفاوت، امیدها، ناکامی‌ها و روایت‌هایی شکل گرفته است که گاه با یکدیگر همسو نیستند، اما در کنار هم بخشی از واقعیت تاریخی و فرهنگی آن را تشکیل می‌دهند. از این منظر، یکی از نکات مهم در اندیشه فراستخواه توجه به عاملیت انسان در برابر ساختارهای اجتماعی است که در این نگاه، انسان ایرانی صرفاً محصول شرایط تاریخی و اجتماعی نیست، بلکه خود نیز در ساختن نهادها و تغییر مسیر زندگی جمعی نقش دارد. بنابراین، این نگاه در شرایطی که بخشی از گفت‌وگوهای عمومی درباره ایران به توصیف بحران‌ها و محدودیت‌ها اختصاص دارد، بر ضرورت بازشناسی توان کنشگری افراد نیز انگشت می‌گذارد، چرا که فهم جامعه تنها با فهرست‌کردن موانع ممکن نیست، بلکه باید دید انسان‌ها در همین شرایط چگونه تصمیم می‌گیرند، رابطه می‌سازند، مقاومت می‌کنند و امکان‌های تازه‌ای برای زندگی پدید می‌آورند.
نمازی در ادامه بیان کرد: فراستخواه متفکری خوش‌بین و روزنه‌گشا است، خوش‌بینی‌ای که به معنای نادیده‌گرفتن مشکلات نیست، بلکه بر امکان اندیشیدن و عمل‌کردن در دل وضعیت‌های دشوار تکیه دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی با اشاره به خضوصیات کتاب بیان داشت: فرم کتاب و پیوند میان متن، تصویر و صدا پرداخت و استفاده از تصویرگری و کدهای QR برای شنیدن صدای نویسنده از ویژگی‌های قابل توجه این اثر است، چرا که چنین امکاناتی تجربه خواندن را از مواجهه‌ای صرفاً مکتوب فراتر می‌برد و به مخاطب اجازه می‌دهد از مسیرهای مختلف با متن ارتباط برقرار کند.
در ادامه این نشست مالک شجاعی عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در سخنان خود با اشاره به سابقه آشنایی‌اش با آثار فراستخواه اظهار داشت: نخستین مواجهه جدی که با اندیشه این نویسنده داشتم به دوران دبیرستان بازمی‌گردد، زمانی که کتاب سرآغاز نواندیشی دینی معاصر را در کتابخانه عمومی روستای خود در اصفهان مطالعه کردم.
وی با اشاره به اینکه همچنان خود را شاگرد فراستخواه می‌دانم افزود: برای فهم جایگاه ضیافت کلمات باید آن را در امتداد مسیری بررسی کرد که این نویسنده در چند دهه فعالیت فکری خود پیموده است، مسیری که از دین‌پژوهی و فلسفه آغاز شده، به مطالعه دانشگاه و جامعه ایرانی رسیده و در این کتاب، سویه‌های شخصی‌تر و تأملات مربوط به تجربه زیسته را برجسته‌تر کرده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی در توضیح این مسیر، به مفهوم هرمنوتیک و اهمیت فهم دیگری پرداخت و با اشاره به رساله باری ارمینیاس ارسط بر این نکته تأکید کرد که تفسیر صرفاً توضیح واژه‌ها و جمله‌ها نیست، بلکه مستلزم مواجهه با جهان معنایی دیگری است. از این منظر، فهم زمانی شکل می‌گیرد که انسان از محدوده پیش‌فرض‌های خود فراتر برود و برای شنیدن و درک تجربه دیگری آمادگی پیدا کند. این مسئله در خواندن یک متن فلسفی اهمیت دارد، اما در زندگی اجتماعی نیز نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند؛ زیرا بسیاری از اختلاف‌ها هنگامی به تقابل‌های حل‌ناشدنی تبدیل می‌شوند که افراد امکان فهم جهان یکدیگر را از دست می‌دهند.
شجاعی با اشاره به آثار فراستخواه در حوزه دین، آموزش عالی و جامعه ایران، به آثاری چون دین، خرد و دانش، سرآغاز نواندیشی دینی معاصر ، سرگذشت و سوانح دانشگاه و ما ایرانیان پرداخت و نشان داد که چگونه پرسش از دین و معرفت، به پرسش از نهادهای اجتماعی و سرنوشت تاریخی ایران پیوند خورده است.
وی در طبقه‌بندی آثار فراستخواه، چهار حوزه الهیات ، دانشگاهیات ، ایرانیات و مقصودیات را از یکدیگر متمایز کرد و اظهار داشت: در این تقسیم‌بندی، سه حوزه نخست به‌ترتیب به مطالعات دینی، دانشگاهی و ایران‌پژوهی مربوط می‌شوند و حوزه چهارم بیشتر بر خودپژوهی و تأملات شخصی نویسنده تمرکز دارد. از همین رو، ضیافت کلمات را می‌توان در همین قلمرو اخیر بررسی کرد، جایی که نویسنده از موضوعات بیرونی فاصله نمی‌گیرد، اما نسبت خود را با آن‌ها نیز به پرسش می‌گذارد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی با اشاره به سنت خودزندگی‌نامه‌نویسی و نسبت زندگی شخصی با حیات فکری در اندیشه متفکرانی چون دیلتای، خوداندیشی را امری فراتر از ثبت خاطرات دانست و افزود: در این نگاه، بازخوانی تجربه‌های شخصی می‌تواند به راهی برای شناخت بهتر انسان و فهم رابطه میان زندگی فردی و جهان اجتماعی تبدیل میشود. وی همچنین با اشاره به تقسیم‌بندی مشهور علی شریعتی از آثارش به اجتماعیات، اسلامیات و کویریات، امکان مقایسه میان تجربه درونی نویسنده و اندیشه اجتماعی ایشان را مطرح کرد و به مفهوم ضیافت در سنت فلسفی و به‌ویژه اثر افلاطون پرداخت.
شجاعی با یادکرد از تعبیر افلاطون درباره نیش فلسفه خاطر نشان کرد: فلسفه همیشه قرار نیست آرامش ظاهری انسان را حفظ کند، گاهی کار فلسفه این است که پرسش‌های تازه‌ای پیش روی فرد بگذارد، عادت‌های ذهنی او را برهم بزند و او را به بازاندیشی در زندگی وادارد. از این منظر، ضیافت کلمات را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از تأملات پراکنده دانست، چرا که چنین اثری هنگامی معنا پیدا می‌کند که خواننده بتواند میان تجربه شخصی نویسنده، پرسش‌های عمومی جامعه و مسائل بنیادین زندگی ارتباط برقرار کند.
مالک شجاعی در بخش پایانی سخنان خود در این نشست با تبریک هفتادسالگی فراستخواه، این مراسم را فرصتی برای گفت‌وگو، شنیدن و دیدار دانست و از شاه‌مقصود تیموری، طراح تصاویر کتاب، نیز قدردانی کرد.
در بخش دیگری از این نشست مریم نصر اصفهانی عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سخنان خود را با خواندن متنی درباره خشونت آغاز کرد، متنی که در آن، خشونت راه‌حلی ساده برای مشکلات پیچیده انسانی معرفی می‌شد، راه‌حلی که به‌جای گشودن گره‌ها، گره‌های تازه‌ای به زندگی انسان‌ها می‌افزاید.
وی افزود: خشونت هیچ گرهی نگشود تا هزار گره کور به گره‌های مردمان نیفزود، چرا که خشونت ممکن است در ظاهر راه‌حلی سریع به نظر برسد، اما اغلب به تشدید مسئله و پیچیده‌ترشدن روابط انسانی می‌انجامد.
نصراصفهانی با تشکر از انتشارات هم‌رخ برای انتشار ضیافت کلمات، این کتاب را مجموعه‌ای از هفتاد تأمل کوتاه دانست که حاصل چند دهه تجربه فکری و دانشگاهی فراستخواه است و موضوعاتی مانند اضطراب، تاریخ، ایران، عشق، نفرت، دموکراسی، صلح، یأس، تلاش، خستگی و امید در این تأملات جای گرفته‌اند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی با اشاره به افزایش احساس ناامنی، فقدان، ناکامی و اندوه در زندگی روزمره، پرسش حالا چه میشود و چگونه باید دوام آورد؟ را یکی از پرسش‌های مهم انسان امروز دانست. از همین رو، فراستخواه در این کتاب خود را صاحب پاسخ‌های قطعی و آماده معرفی نمی‌کند، بلکه تجربه و اندیشه‌اش را با مخاطب در میان می‌گذارد، و نویسنده در اینجا نه در مقام کسی که پاسخ دشواری‌های زندگی را در اختیار دارد، بلکه در جایگاه انسانی ظاهر میشود که بر اساس سال‌ها تجربه و تأمل، بلندبلند فکر می‌کند و خواننده را نیز به این فرایند دعوت می‌کند. بنابراین، ضیافت کلمات را در زمره آثاری قرار داد که می‌توان آن‌ها را نوشته‌های تسلی‌بخش نامید، سنتی ادبی و فلسفی که از دوران باستان، با تأمل درباره مرگ، رنج و دشواری‌های زندگی، می‌کوشید به انسان در مواجهه با آلام روحی کمک کند.
نصراصفهانی در ادامه با اشاره به رساله فایدون افلاطون و آثار فیلسوفان رواقی، از جمله تأملات مارکوس اورلیوس و نامه‌های سنکا اظهار داشت: نوشته‌های تسلی‌بخش معمولاً بر دو پایه شکل می‌گیرند؛ نخست، چشم‌اندازی فلسفی که به اثر انسجام می‌دهد و دوم، استفاده از ابزارهای ادبی و بلاغی برای رساندن اندیشه به مخاطب عمومی است. با این حال ویژگی مهم ضیافت کلمات در این است که تسلی‌بخشی را از سطح فردی فراتر می‌برد و به سطح اجتماعی می‌رساند.
وی افزود: از این منظر، مسئله جامعه ایرانی را نمی‌توان با نسخه‌هایی صرفاً فردی توضیح داد، بلکه پرسش از اینکه چه کار باید کرد؟ در زندگی جمعی، بسیار پیچیده‌تر از مواجهه یک فرد با ناکامی شخصی است، زیرا با مناسبات اجتماعی، امکان همزیستی، مسئولیت مشترک و آینده جمعی پیوند دارد. بنابراین، ضیافت کلمات قرار نیست صرفاً مخاطب را آرام کند، بلکه می‌کوشد احساس مسئولیت او را در قبال خود و جهانی که در آن زندگی می‌کند، زنده نگه دارد.
نصر اصفهانی در ادامه، تلاش برای فهم دیگری و امکان همزیستی را از محورهای اصلی کتاب دانست و افزود: جامعه برای عبور از تقابل‌های فرساینده، به اندیشه‌ای نیاز دارد که به‌جای حذف دیگری، امکان زندگی در کنار او را جدی بگیرد.
وی خشونت‌پرهیزی و صلح را از دیگر موضوعات مهم ضیافت کلمات معرفی کرد و با اشاره به یکی از تأملات فراستخواه خاطر نشان کرد: برای بزرگ‌ترین جنایت‌ها استدلال ساخته میشود، اما وقتی پای صلح به میان می‌آید، گاهی اراده اخلاقی لازم برای دفاع از آن وجود ندارد. همچنین به اعتقاد بنده، صلح تنها به معنای نبود جنگ یا درگیری نیست، بلکه به انتخابی اخلاقی و اراده‌ای آگاهانه برای به‌رسمیت‌شناختن دیگری نیاز دارد و صلح زمانی امکان‌پذیر میشود که انسان از تصور خود به‌عنوان تنها صاحب حقیقت فاصله بگیرد و برای تجربه‌ها و دیدگاه‌های متفاوت نیز جایی باز کند. بنابراین، چشم‌انداز اخلاقی کتابرا نزدیک به اخلاق مراقبت است، رویکردی که انسان را در نسبت با دیگری تعریف می‌کند و می‌کوشد تجربه و رنج دیگران را نیز در محاسبات اخلاقی خود وارد کند.
نصر همچنین به اهمیت به‌رسمیت‌شناختن تکثر اشاره کرد و افزود: تفاوت‌ها را نمی‌توان صرفاً با نادیده‌گرفتن یا حذف‌کردن از میان برد. مسئله اصلی این است که چگونه می‌توان در شرایط وجود تفاوت‌های واقعی، امکان زندگی مشترک را حفظ کرد. توجه به عواطف انسانی از دیگر ویژگی‌های مهم این کتاب که در برخی سنت‌های فکری، بر مهار یا سرکوب عواطف تأکید شده است، اما ضیافت کلمات رنج، گریه، فقدان و خستگی را بخشی از تجربه انسانی می‌داند و برای آن‌ها جایگاهی واقعی قائل است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی با اشاره به یکی از فرازهای کتاب درباره گریستن، بر این نکته تأکید کرد: پذیرفتن اشک و اندوه به معنای تسلیم‌شدن در برابر رنج نیست، بلکه راهی برای به‌رسمیت‌شناختن حقیقت زندگی است. انسان برای ادامه مسیر، همیشه مجبور نیست اندوه خود را پنهان کند یا وانمود کند که همه‌چیز به‌خوبی پیش می‌رود.
وی همچنین توجه کتاب به مسئله امر ملی و دموکراسی را قابل تأمل دانست و خاطر نشان کرد: موضوعاتی مانند دموکراسی، حتی در اثری با حال‌وهوای عاطفی و تأملی، از زندگی روزمره و تجربه اجتماعی انسان جدا نیستند. از همین رو، اخلاق مطرح‌شده در کتاب، اخلاقی واقع‌بینانه است؛ زیرا رنج را انکار نمی‌کند، امکان اندوه را به رسمیت می‌شناسد و در عین حال، انسان را به حفظ مسئولیت در برابر خود و دیگران فرامی‌خواند. دستاورد چنین رویکردی این است که فرد می‌تواند به تسلی برسد، بدون آنکه مجبور شود واقعیت‌های تلخ را انکار کند.
مریم نصر اصفهانی به شیوه ارائه مطالب در کتاب پرداخت و تصویرگری و استفاده از کدهای QR برای شنیدن تأملات با صدای فراستخواه را از ویژگی‌های قابل توجه آن دانست. وی این شیوه را نمونه‌ای از گسترش بلاغت در معنای امروزی آن معرفی کرد، رویکردی که می‌کوشد ارتباط کتاب با مخاطب را از مسیرهای مختلف تقویت کند. در این شیوه، متن تنها با ذهن خواننده سخن نمی‌گوید، بلکه تصویر، صدا و عاطفه نیز در شکل‌گیری تجربه او نقش دارند.
مریم نصر اصفهانی در پایان اظهار داشت: قدردانی از این ویژگی‌ها، پیشنهادی نیز برای چاپ‌های بعدی کتاب مطرح کرد و خواستار توجه بیشتر به مسائل زیست‌محیطی شد. از همین رو، گسترش دایره دغدغه‌های اخلاقی از دیگری انسانی به دیگر موجودات زنده‌ای که انسان در کره زمین با آن‌ها زندگی می‌کند، می‌تواند افق تازه‌ای به بحث‌های کتاب اضافه کند، به‌ویژه آنکه بحران‌های زیست‌محیطی امروز از مسائل مهم زندگی جمعی هستند. بنابراین، آثاری مانند ضیافت کلمات باید توجه ما را به پیچیدگی روابط، رنج‌های انسانی و ضرورت احترام به تفاوت‌ها جلب کنند.
انتهای پیام/