به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ پرسش از نسبت میان دین و علوم انسانی مدرن، یکی از دیرپاترین و در عین حال پرچالشترین مباحث فکری در جهان اسلام و بهویژه در فضای آکادمیک و حوزوی ایران معاصر است. در حالی که طیف گستردهای از اندیشمندان اسلامی، تحول در علوم انسانی و حرکت به سمت علوم انسانی اسلامی را پیششرط تحقق تمدن نوین اسلامی و رهایی از سیطره فکری غرب میدانند، جریانهای منتقد با نگاهی تبارشناسانه و فلسفی، اصل امکان و کارآمدی چنین پروژهای را با تردیدهای جدی مواجه میسازند.
در همین راستا و همزمان با فرارسیدن بیستوچهارم آبانماه، روز بزرگداشت علامه طباطبایی، تا سیام آبانماه که مصادف با روز جهانی فلسفه و بزرگداشت معلم ثانی ابونصر فارابی است، مؤسسه پژوهشی امام علی علیهالسلام سلسله نشستهای تخصصی خود را با حضور اساتید برجسته در بستر فضای مجازی و هر شب ساعت نوزده آغاز کرده است. نخستین نشست از این سلسله برنامهها با موضوع آسیبشناسی اسلامیسازی علوم انسانی و با حضور دکتر بیژن عبدالکریمی، فیلسوف و استاد دانشگاه، و حجتالاسلام والمسلمین دکتر احمدحسین شریفی، رئیس دانشگاه قم، برگزار شد.
اراده به قدرت در برابر اراده به حقیقت؛ تبارشناسی عبدالکریمی از ایده علم دینی
در آغاز این نشست، بیژن عبدالکریمی با ورود به بحث ضرورت و امکان اسلامیسازی علوم انسانی، تلاش کرد تا این مسئله را در یک شبکه مفهومی کلانتر صورتبندی کند. وی تصریح کرد که بحث از امکان یا عدم امکان اسلامیسازی علوم انسانی، در واقع در دل موضوع کلیتری قرار دارد که همان امکان یا عدم امکان تأسیس علوم انسانی دینی است و این موضوع نیز خود در بطن مسئلهای بزرگتر با عنوان علم دینی جای میگیرد. به باور این استاد دانشگاه، میان مفاهیم علم دینی، علوم انسانی دینی و علوم انسانی اسلامی یک شبکه مفهومی بههمپیوسته وجود دارد و اگرچه گاهی از علم دینی سخن گفته میشود و گاهی از علم اسلامی، اما موضوع اصلی در هر دو یکسان است.
عبدالکریمی سپس پرسش محوری خود را اینگونه مطرح کرد که اساسا چرا طرح ایده دینیسازی علوم جدید و اسلامیسازی علوم انسانی شکل گرفت؟ وی با تأکید بر اینکه قصد ندارد ادعا کند این طرحها کاملا فاقد مبانی معرفتی یا دلایل نظری هستند، استدلال کرد که محرکهای اصلی این ایده عمدتا دلایل غیرمعرفتی بوده است. به عقیده وی، این طرحها بیش از آنکه از دلایل نظری و معرفتی محض برخاسته باشند، از واقعیات و تحولات اجتماعی و تاریخی مسلمانان نشأت گرفتهاند. وی با تکیه بر ادبیات فلسفی تصریح کرد که طرح ایده اسلامیسازی، بیش از آنکه حاصل ارادهای برای رسیدن به حقیقت باشد، حاصل ارادهای برای دستیابی به قدرت بوده است و در واقع انگیزههای سیاسی و ایدئولوژیک در کنار انگیزههای معرفتی شکل گرفتهاند.
این فیلسوف معاصر، ریشه اصلی تلاش برای دینیسازی علوم را در بحران فروپاشی عالم سنت در مواجهه با تمدن مدرن و پسامدرن غربی جستوجو کرد. وی توضیح داد که مسلمانان پس از مواجهه با تمدن نوین و قدرتمند غرب، دریافتند که ساختارهای عالم سنت آنها دچار فروپاشی یا دستکم دچار تزلزل جدی شده است و در نتیجه، واکنشی نسبت به این فروپاشی در جهان اسلام شکل گرفت. عبدالکریمی در همین راستا، طرح علم دینی را نوعی واکنش به منطق شرقشناسی ارزیابی کرد و با ارجاع به آرای ادوارد سعید در کتاب شرقشناسی که تحت تأثیر میشل فوکو و در تداوم اندیشه فردریش نیچه نگاشته شده است، خاطرنشان ساخت که پیوند وثیقی میان دانش و قدرت وجود دارد.
از این منظر، شرقشناسی غربی بیش از آنکه ناشی از شناخت واقعیت باشد، ناشی از اراده غرب برای سیطره و جهانیسازی است و آنچه شرقشناسی غربی میشناسد، تصویری غیرواقعبینانه از تمدن شرقی است که هدف آن تثبیت قدرت سیاسی و هجمه به تمدنهای غیرغربی است. عبدالکریمی نتیجه گرفت که در عالم اسلام، در برابر این شرقشناسی که به تحقیر شرق میپردازد و غیرغربیها را سوژه نگاههای تحقیرآمیز قرار میدهد، قومی که دچار فروپاشی عالم سنتی خود شده و احساس ضعف میکند، بر اساس همان رابطه میان دانش و قدرت به واکنش برخاسته است و ایده اسلامیسازی علوم حاصل چنین واکنشی است.
وی در ادامه به بستر ایران پس از انقلاب اسلامی اشاره کرد و افزود که پس از انقلاب، ایده علوم انسانی اسلامی از سوی برخی به این دلیل نیز دنبال شد که بتوان پایههای قدرت و انتظام سیاسی را در برابر جامعهای که به شدت سکولار شده است، تحکیم و تثبیت کرد. به باور وی، در اینجا این خطر وجود دارد که با این ایده، در کنار مقابله با فروپاشی سنت، بخواهیم پایههای قدرت سیاسی حاصل از انقلاب را نیز تثبیت کنیم و از همین رو یک گفتمان معرفتشناختی با عنوان اسلامیسازی شکل گرفته است.
عبدالکریمی برای اثبات ناکارآمدی این پروژه، به تاریخچه آن در جهان اسلام نقب زد و اظهار داشت که شاید اولین کوشش در جهت اسلامیسازی توسط سید محمد نقیب العطاس در کتاب اسلام و سکولاریسم صورت گرفته باشد. وی افزود که بسیاری از مسلمانان از این ایده استقبال کردند، زیرا میخواستند به تعارض میان عالم سنت و عالم تجدد پاسخ دهند، اما خود العطاس در مقدمه چاپ دوم کتابش در سال 1993 اعتراف میکند که بین سالهای 1965 تا 1993 بیش از چهارصد سخنرانی و مقاله در مورد علوم انسانی اسلامی منتشر کرده است، اما در اواخر عمر اعلام کرد که در مسیر درستی حرکت نکرده و این ایده پاسخگو نبوده است.
این استاد دانشگاه همچنین به برگزاری نخستین کنگره بینالمللی تعلیم و تربیت اسلامی در سال 1977 در جده با حمایت پادشاه عربستان اشاره کرد و گفت این کنگره که بر اساس ایدههای دکتر سیدحسین نصر در کتابش ذکر شده است، با حمایت کشورهای مسلمان از جمله مالزی و پاکستان و با بودجههای نفتی عربستان دنبال شد تا پروژه اسلامیسازی علوم جدید غربی را پیش ببرد. عبدالکریمی با بیان اینکه اکنون حدود هفتاد سال از طرح این ایده میگذرد و هنوز به نتیجهای نرسیده است، تصریح کرد که این ایده از همان بدو تولد با نقصهایی همراه بوده که باعث شده به نتیجه نرسد؛ چراکه فاقد یک معرفتشناسی اصیل و بنیان معرفتی است و در ذات خود دچار تناقض است.
نقد مغالطه منشأ و دفاع از نرمافزار توحیدی؛ پاسخ شریفی به عبدالکریمی
در بخش دوم این نشست، حجتالاسلام والمسلمین احمدحسین شریفی، رئیس دانشگاه قم، به نقد دیدگاههای بیژن عبدالکریمی پرداخت و استدلال کرد که پرداختن به مباحث حاشیهای مطرحشده در سخنان عبدالکریمی، پرسش اصلی را که همان ضرورت اسلامیسازی علوم انسانی است، تحتالشعاع قرار میدهد. وی در نقد ریشهیابی عبدالکریمی درباره منشأ طرح این ایده، یعنی نسبت دادن آن به احساس حقارت مسلمانان یا قدرتطلبی آنان، تأکید کرد که حتی اگر بپذیریم منشأ طرح یک ایده چنین مسائلی بوده است، این امر هیچ دلالتی بر باطل یا نادرست بودن خود ایده ندارد؛ چراکه چنین استدلالی دچار مغالطه منشأ است. شریفی تصریح کرد که اگر فرض کنیم منشأ یک ایده خودپسندی یا خودخواهی بوده باشد، آنچه اهمیت دارد سنجش دلایل، منطق، برهان و استدلال پشت آن ایده است تا ببینیم آیا مبتنی بر بنیانهای معرفتی است یا صرفا بر پایه یک خیال اندیشهای شکل گرفته است.
رئیس دانشگاه قم با تقدیر از این نکته در سخنان عبدالکریمی که ایده اسلامیسازی علوم را صرفا وابسته به جمهوری اسلامی ندانست و به تاریخچه طولانی آن اشاره کرد، اما این ادعا را که نخستین فرد در این مسیر نقیب العطاس بوده است، رد کرد. وی یادآور شد که پیش از العطاس، اندیشمندان بزرگی مانند سید جمالالدین اسدآبادی و علامه محمد اقبال لاهوری به این مسئله پرداخته بودند و اقبال بهطور بسیار جدی این مسئله را دنبال میکرد و درباره علم دینی ایدهپردازی مینمود. شریفی توضیح داد که اقبال علم موجود غربی را فتنه میدانست و هشدار میداد که اگر مسلمانان مواظب نباشند، شرک وارد عالم اسلام میشود؛ بنابراین این ایده منشأیی کاملا معرفتی دارد و نه ناشی از خودتحقیری یا قدرتطلبی. استدلال اقبال این بود که ما مسلمان و موحد هستیم و این علوم بر بنیانهای شرک پایهریزی شدهاند، پس باید طرحی نو دراندازیم و علمی دیگر مبتنی بر تفکر اسلامی شکل دهیم.
شریفی یکی از آسیبهای جدی در بحثهای مربوط به اسلامیسازی را گریز منتقدان از ارائه تعریف دقیق از علوم انسانی دانست و گفت بسیاری از منتقدین تن به تعریف نمیدهند و روشن نمیکنند که درباره چه چیزی بحث میکنند و اسلامیسازی را بر چه علومی عرضه میدارند. وی سپس تعریف خود را که مورد قبول بسیاری از متخصصان است، چنین بیان کرد که علوم انسانی علومی است که به تحلیل کنشها و پدیدههای انسانی میپردازد.
وی سه مؤلفه اصلی این تعریف را تشریح کرد: نخست کنشهای انسانی که در آن هم کنش و هم واکنش، و هم کنشهای فردی و اجتماعی و ظاهری و باطنی در معنای عام و وبری آن مد نظر است. دوم پدیدهها، یعنی همان ساختارها، سازمانها و نهادهای اجتماعی که توسط انسانها پدید آمدهاند و به تعبیر فقهی همان اشخاص اعتباری هستند. و سوم تحلیل که مهمترین بخش است و نشان میدهد علوم انسانی با این کنشها و پدیدهها چه میکند.
رئیس دانشگاه قم در تبیین کارکردهای عالمان علوم انسانی توضیح داد که آنان بهطور کلی در هر علمی هفت کار را درباره کنشها و پدیدهها انجام میدهند که در یک تقسیمبندی به دو کار عمده بازمیگردد. بخشی از کار علوم انسانی توصیف کنشها و پدیدهها به معنای عام و همچنین تعریف مفاهیم و اصطلاحات تخصصی است که بخش مفصلی از آموزش در رشتههایی چون اقتصاد و جامعهشناسی را در بر میگیرد. مرحله دوم گزارش وضعیت یا توصیف به معنای خاص یعنی وضعیتشناسی واقعیتهای اجتماعی و اقتصادی است که برای آن ابزارها و روشهای متعددی تولید شده است. مرحله سوم تفسیر است؛ یعنی معناکاوی، مرادکاوی و نیتخوانی کنشهای انسانی، چراکه انسان موجودی ذوبطون و ذولایه است و ممکن است کاری را با نیتی دیگر انجام دهد. کار چهارم تبیین یعنی کشف چرایی و علل و عوامل شکلگیری کنشها و پدیدههاست و در نهایت ما از علوم انسانی انتظار پیشبینی وضعیت آینده را داریم.
شریفی در ادامه به وجود اتفاق نظر درباره بُعد تجویزی و هنجاری علوم انسانی اشاره کرد و اظهار داشت هیچکس در این موضوع شک ندارد که اسلام در هنجارگذاری کنشها و پدیدهها، نظام ارزشی و دیدگاههای بسیار مهمی دارد و در این حوزه نمیتوان ورود اسلام را حرکتی قدرتطلبانه دانست؛ چراکه اسلام آمده است تا زندگی بشر را به سمت خدا، توحید، حقیقت، سعادت و کمال نهایی جهتدهی کند. وی افزود که برخی مخالفان با دیدن این ضرورت تصور میکنند که این بخش ایدئولوژی است و نه علم، در حالی که اگر کسانی میگویند اسلامیسازی امکانپذیر نیست، باید ابتدا تعریف خود از علوم انسانی را روشن کنند.
وی در تبیین ضرورت اسلامیسازی، از استعاره نرمافزار بهره برد و گفت علوم انسانی در واقع نرمافزار فردسازی، جامعهسازی و تمدنسازی هستند و این موضوع چه در علوم لیبرال و غربی و چه در علوم مارکسیستی یا اسلامی صادق است. اگر این نرمافزار ویروسی یا شرکآلود باشد، فرد، جامعه و تمدن را به سمت شرک و فتنه میبرد؛ همانگونه که اقبال لاهوری میگوید این علوم مبتنی بر لات و عُزّی یعنی غیر خدا هستند. از این رو، اگر این نرمافزارهای آلوده را وارد جامعه کنیم، جامعه دچار انحراف میشود و ما به دنبال یک نرمافزار پاک و مبتنی بر تفکر اسلامی هستیم تا فردسازی و تمدنسازی ما توحیدی باشد.
رئیس دانشگاه قم ضرورت دیگر را مقابله با آسیبهای موجود در علوم انسانی فعلی دانست و تصریح کرد که این علوم مبتنی بر هستیشناسی غیرالهی، معرفتشناسی نادرست و انسانشناسیهایی نظیر داروینیسم، اگوسانتریسم یا اومانیسم هستند که ما آنها را باطل میدانیم و نظام ارزشی آنها نیز غیرالهی است. وی با تعبیری صریح هشدار داد که علوم انسانی موجود در واقع در حال حیوانسازی انسان هستند و انسان را صرفا یک موجود پیشرفته یا عقلانی در سطح حیوانی میبینند؛ بهطوری که در مکتب تحلیل اقتصادی یا حقوقی، ارزشها تنها بر اساس سود و ضرر و منافع مادی سنجیده میشوند یا در مطالعات رفتاری، انسان با رفتارهای حیوانات مقایسه میگردد.
شریفی با اشاره به مرزهای مشترک بسیار طولانی میان اسلام و علوم انسانی یادآور شد که قرآن و روایات درباره جامعه، اقتصاد، مدیریت، سیاست و تربیت بسیار سخن گفتهاند و امام رضا علیهالسلام نیز فرمودهاند که اسلام هم عبادیات است و هم سیاسیات. وی دو رویکرد غلط در برابر این مرزهای مشترک را نقد کرد: گروهی که میگویند اسلام باید از امور دنیوی عقبنشینی کند و آن را به علوم انسانی واگذار نماید، و گروهی که میگویند علوم انسانی باید به اسلام تسلیم شوند. وی تأکید کرد که مدافعان علوم انسانی اسلامی معتقدند این تعامل به سود بشریت و خود علم است؛ زیرا اسلام متدولوژی علمی را تکمیل میکند و میگوید تنها به تجربه تکیه نکن، بلکه از چشم عقل، وحی و شهود نیز برای فهم واقعی واقعیت بهره ببر. وی در پایان این بخش خاطرنشان کرد که حتی اگر فرض بر قدرتطلبی باشد، دلیلی ندارد عرصه را برای نفوذ اندیشههای غربی خالی کنیم و طرح ایده اسلامی مانع از تسلیم شدن در برابر جریانهای غربی میشود.

ابهام در مفهوم اسلامیت و تمایز دو ساحت آگاهی؛ واکنش مجدد عبدالکریمی
در نوبت دوم سخنرانی، بیژن عبدالکریمی با بیان اینکه به دلیل محدودیت وقت نمیتواند تمام سخنان شریفی را به چالش بکشد، تلاش کرد از نقطهای آغاز کند که بتواند گفتوگو را به سمت فهم مشترک پیش ببرد. وی در پاسخ به استناد شریفی به اقبال لاهوری گفت دعوت اقبال در اشعارش به خویشتن و سخن گفتن او از اندیشه خویشی، دقیقا مؤید سخن من است و سخن سید احمدخان نیز همین را نشان میدهد که اگر مدرنیته نبود، هیچیک از این مسائل پیش نمیآمد. خود اقبال نیز از این میترسد که غرب به عنوان یک ویروس این اندیشهها را دگرگون کند و بنابراین فروپاشی عالم اسلام به معنای فروپاشی ارزشها در برابر سوژهای است که با تمدن مدرن مواجه شده است.
عبدالکریمی با اشاره به تلاشهای چهرههایی چون سید احمدخان، محمد عبده و در ایران مهندس بازرگان و آیتالله طالقانی برای سازگار کردن متن و تفسیر قرآن با علم جدید، هشدار داد که هر دفاعی از قرآن لزوما به سود قرآن نیست و خود این دفاعها میتواند آسیبهایی به همراه داشته باشد؛ چنانکه ایده علوم انسانی اسلامی نیز در نهایت ثمر مثبتی برای تفکر دینی ندارد
وی سپس نقد مفهومی خود را متوجه ابهام موجود در ترکیب علم دینی یا علوم انسانی اسلامی کرد و گفت ما کلمات اسلام و اسلامی را همانند نبات و نقل به کار میبریم و از بانکداری اسلامی، فلسفه اسلامی، تمدن اسلامی، هنر اسلامی، معماری اسلامی، انقلاب اسلامی، حکومت اسلامی و جامعهشناسی کشورهای مسلمان سخن میگوییم. پرسش بنیادین این است که در اینجا اسلام چیست و آن مؤلفه بنیادینی که قوامبخش اسلامیت یک امر است کدام است؟ آیا هر اندیشهای که از دل قرآن بیرون بیاید یا کسی برای آن آیه و روایتی بیاورد اسلامی میشود؟ به باور وی، این ایده هم در ترکیب و هم در اجزای خود به شدت مبهم است.
عبدالکریمی برای رفع این ابهام، دو تفکیک مفهومی درباره علم و دین ارائه داد. وی ابتدا توضیح داد که علم دو معنا دارد: معنای اول دانستن مطلق و دانایی است و معنای دوم، معنای خاص علوم تجربی جدید است که در دو یا سه قرن اخیر شکل گرفته است. علوم انسانی نیز همینگونه است؛ گاهی منظور از آن هرگونه معرفتی درباره انسان است که تاریخی دیرینه در قالب اسطوره، قصه، تراژدی، متون مقدس، فلسفه و حکمت دارد، اما گاهی مراد از آن، علوم انسانی جدیدی است که در قرون جدید بر اساس عقلانیت علمی و تکنولوژیک اروپایی شکل گرفته است. وی تأکید کرد که بر اساس یهودیت، بودیسم، شینتوئیسم و اسطورهها نیز میتوان درباره انسان سخن گفت، اما محل نزاع اصلی این است که آیا بحث بر سر مطلق معرفت درباره انسان است یا بر سر علوم اجتماعی در معنای جدید آن.
وی در تفکیک دوم، دو معنا برای دین و اسلام قائل شد: دین در معنای نخست، همان لقاءالله و مواجهه با حضرت حق است؛ یعنی ظهور و تجلی ساحت قدس در اندیشه، زبان و کنش انسان که امری وجودی و برخاسته از تجربه دینی به مفهوم اگزیستانسیال است. اما گاهی مراد از دین، نظامهای الهیاتی است؛ یعنی مجموعه گزارههای بشری که متکلمان و مفسران در تفسیر آن تجربه دینی بیان کردهاند. عبدالکریمی از ترکیب این دوگانه، چهار نسبت مختلف استخراج کرد: نسبت لقاءالله با معرفتالنفس، نسبت لقاءالله با علوم انسانی جدید، نسبت الهیات با معرفتالنفس، و نسبت نظامهای الهیاتی با علوم انسانی تجربی جدید.
این استاد فلسفه انتقاد کرد که در آرای مدافعان علم دینی مانند دکتر شریفی، همه این موارد یکجا به مخاطب ارائه میشود و در نتیجه نتیجهگیری باطلی صورت میگیرد. وی تصریح کرد که اگر بحث بر سر این باشد که دین مبتنی بر فهم خاصی از انسان، عقلانیت خاص و مبانی انتولوژیک خاص است، یقینا چنین است؛ اما اگر بخواهیم علمالنفسی را که طی چند هزار سال در عالم اسلام وجود داشته دوباره تولید کنیم، این تحصیل حاصل است و مانند آن است که کسی بگوید تصمیم دارم هنر اسلامی تأسیس کنم.
عبدالکریمی محل واقعی نزاع را نسبت میان تجربه دینی و علم حضوری با علوم جدید تجربی و علوم انسانی دانست و استدلال کرد که اینها دو ساحت آگاهی مختلف هستند؛ یکی نوعی خودآگاهی است و دیگری نوعی آگاهی و علم، و این دو همعرض یکدیگر نیستند. وی با ذکر مثال نظریه داروین توضیح داد که بحث بر سر دو گونه فلسفه علم است، نه ظهور یک نظام معرفتی جدید برای علم تجربی؛ چراکه فردی میتواند به ثبات انواع معتقد باشد و به خدا اعتقاد نداشته باشد، و فردی دیگر میتواند به داروینیسم اعتقاد داشته باشد اما تفسیری دینی از آن ارائه کند.
تغییر مبانی ماتریالیستی و مسئله ابطالپذیری؛ جمعبندی شریفی
در بخش پایانی این نشست، حجتالاسلام احمدحسین شریفی در پاسخ به نقد دوم عبدالکریمی، ابتدا به مسئله ابطالپذیری علم پرداخت. وی با ابراز تعجب از این پرسش که اگر بپذیریم علوم انسانی اسلامی ابطالپذیر هستند آیا به معنای باطل بودن قرآن است، تأکید کرد که هرگز چنین برداشتی درست نیست. شریفی توضیح داد که وقتی میگوییم یک نظریه در حوزه اسلام، اسلامیت خود را از کجا گرفته است، پاسخ این است که آن نظریه مبتنی بر منابع اسلامی است، اما به شرط آنکه استخراج آن بر اساس ضوابط و قواعد مشخصی صورت گیرد که در علم اصول و علم تفسیر بهوضوح بیان شده است.
وی با بیان اینکه مشخصا درباره علوم انسانی نظیر روانشناسی، جامعهشناسی و مدیریت سخن میگوید، خاطرنشان کرد که این علوم بر پایه مبانی و منابع مشخصی استوار هستند، مقاصد و روشهای خاص خود را دنبال میکنند، دارای جنبههای هنجاری هستند و در نهایت به هدف و کنترل میپردازند. شریفی همچنین نسبت به گرفتار شدن در بازیهای تعریفی هشدار داد و گفت برخی بیست تعریف از علم و بیست تعریف از دین بیان میکنند تا رابطه آنها را بسنجند، در حالی که باید از مغالطات این مسیر پرهیز کرد و روشن ساخت که منظورمان از علم چیست.
رئیس دانشگاه قم در جمعبندی نهایی خود تأکید کرد که بسیار مهم است بدانیم مبانی اصلی علوم انسانی جدید که در این چهارصد یا پانصد سال اخیر شکل گرفته است، مبانی ماتریالیستی و مادی دارد و ما امروز با علوم انسانیای سروکار داریم که بر همین مبانی استوارند. وی تصریح کرد که اگر این مبانی مادی را تغییر دهید، علمی جدید پدید میآید؛ و در پاسخ به دغدغه ابطالپذیری گفت بله، علوم انسانی اسلامی نیز به عنوان فهم و استخراج بشری از منابع دینی ابطالپذیر هستند، اما ابطالپذیری این نظریات به هیچوجه به معنای ابطالپذیری یا باطل بودن خود قرآن نیست.
انتهای پیام/