به گزارش خبرگزاری تسنیم، هر سال با نزدیکشدن به روزهای پایانی ماه نوامبر، موجی از تبلیغات، تخفیفها و پیشنهادهای خرید در سراسر جهان به راه میافتد. فروشگاهها قیمتها را پایین میآورند، پلتفرمهای خرید اینترنتی شمارش معکوس آغاز میکنند و شبکههای اجتماعی از معرفی کالاها و فرصتهای استثنایی خرید پر میشوند. بلکفرایدی دیگر صرفاً یک مناسبت تجاری نیست؛ به رویدادی فراگیر تبدیل شده که میلیونها نفر را در زمان مشخصی به خریدکردن فرامیخواند. در نگاه نخست، ماجرا ساده است: فروشندگان برای افزایش فروش تخفیف میدهند و مصرفکنندگان نیز برای خرید ارزانتر از این فرصت استفاده میکنند. اما آیا واقعاً تمام ماجرا همین است؟
شاید پرسش مهمتر این باشد که چه چیزی باعث میشود فردی که تا چند روز پیش هیچ نیازی به کالایی احساس نمیکرد، ناگهان با دیدن تخفیف آن را به یکی از اولویتهای خرید خود تبدیل کند؟ چرا کالایی که پیشتر برای ما اهمیتی نداشت، در فاصلهای کوتاه به فرصتی تبدیل میشود که ازدستدادنش احساس تأسف به همراه دارد؟ پاسخ به این پرسشها ما را از مسئله تخفیف و قیمت فراتر میبرد و به رابطه پیچیدهتری میان بازار و مصرفکننده میرساند؛ رابطهای که در آن بازار نهفقط به خواستههای انسان پاسخ میدهد، بلکه در شکلگیری آنها نیز نقش دارد.
از پاسخگویی به نیاز تا تولید خواسته
در تصور متعارف، بازار نهادی برای پاسخگویی به نیازهای انسان است. افراد به کالاها و خدماتی احتیاج دارند و تولیدکنندگان و فروشندگان برای تأمین این نیازها وارد میدان میشوند. در چنین تصویری، مصرفکننده پیش از ورود به بازار، خواستههای خود را میشناسد و با بررسی گزینههای موجود، مناسبترین کالا را انتخاب میکند. اما در اقتصاد مصرفی معاصر، این رابطه دیگر به این سادگی نیست. بازار فقط در انتظار شکلگیری نیازها نمیماند؛ بلکه با استفاده از ابزارهای تبلیغاتی، رسانهای و فناورانه، در ساختن و گسترش خواستهها نیز مداخله میکند.
برای فهم این تغییر، باید میان نیاز و خواسته تمایز قائل شد. انسان برای زندگی به مجموعهای از کالاها و خدمات احتیاج دارد، اما همه آنچه میخواهد، ضرورتاً از نیازهای اولیه یا حتی نیازهای واقعی او سرچشمه نمیگیرد. گاهی یک کالا به دلیل کارکردش مطلوب میشود و گاهی به دلیل تصویری که از زندگی بهتر، منزلت اجتماعی یا موفقیت فردی به همراه دارد. در این وضعیت، خرید یک گوشی جدید ممکن است دیگر صرفاً به معنای جایگزینکردن وسیلهای فرسوده نباشد؛ بلکه به راهی برای نمایش بهروز بودن، برخورداری از جایگاه اجتماعی یا نزدیکشدن به یک سبک زندگی مطلوب تبدیل شود.
هربرت مارکوزه در کتاب «انسان تکساحتی» با طرح مفهوم نیازهای کاذب، به همین مسئله توجه میکند. از نظر او، برخی نیازها نه از ضرورتهای واقعی زندگی انسان، بلکه از طریق سازوکارهای اجتماعی و اقتصادی در افراد شکل میگیرند و تقویت میشوند. این نیازها ممکن است برای فرد کاملاً طبیعی و شخصی به نظر برسند، درحالیکه در شکلگیری آنها نیروهایی بیرونی نقش داشتهاند. اهمیت این بحث در آن است که مسئله را از سطح انتخاب میان کالاها به سطح شکلگیری خودِ خواستن منتقل میکند. پرسش دیگر فقط این نیست که چرا فرد کالایی را انتخاب کرده است؛ بلکه باید پرسید چگونه به خواستن آن کالا رسیده است.
وقتی بازار شرایط انتخاب را طراحی میکند
بلکفرایدی نمونه روشنی از سازوکارهایی است که از طریق آنها میتوان بر تصمیم مصرفکننده اثر گذاشت. تخفیفهای محدود، شمارش معکوس، اعلام تعداد اندک کالاهای باقیمانده و پیامهایی مانند «فقط تا پایان امروز»، همگی بخشی از محیطی هستند که در آن تصمیم خرید گرفته میشود. این ابزارها صرفاً اطلاعاتی درباره قیمت و موجودی کالا ارائه نمیکنند؛ بلکه میتوانند احساس فوریت ایجاد کنند و فرصت تأمل، مقایسه و ارزیابی را کاهش دهند. مصرفکننده بهجای آنکه صرفاً درباره ضرورت خرید یک کالا تصمیم بگیرد، ممکن است درگیر این نگرانی شود که فرصت خرید ارزان را از دست بدهد.
در چنین شرایطی، بازار حتی از میل انسان به صرفهجویی نیز برای تحریک خرید استفاده میکند. فرد ممکن است کالایی را نه به این دلیل که به آن احتیاج دارد، بلکه به این دلیل بخرد که تصور میکند نخریدن آن به معنای ازدستدادن یک فرصت اقتصادی است. به این ترتیب، تخفیف از یک ابزار کاهش قیمت به ابزاری برای ایجاد میل به خرید تبدیل میشود. تناقض جالب بلکفرایدی نیز همینجاست: فرد با این تصور وارد بازار میشود که قرار است در هزینههای خود صرفهجویی کند، اما ممکن است در نهایت پولی را خرج کند که اساساً قصد خرجکردنش را نداشته است.
این سازوکار در فضای دیجیتال پیچیدهتر میشود. پلتفرمهای خرید اینترنتی و شبکههای اجتماعی با استفاده از دادههای رفتاری کاربران، علایق و الگوهای مصرفی آنها را تحلیل میکنند و محصولات متناسب با این الگوها را در معرض دیدشان قرار میدهند. تبلیغاتی که پس از جستوجوی یک محصول در سایتهای مختلف دنبالمان میکنند، پیشنهادهایی که بر اساس خریدهای قبلی نمایش داده میشوند و محتوایی که متناسب با علایقمان در شبکههای اجتماعی ظاهر میشود، همگی در شکلگیری محیط انتخاب نقش دارند. در این محیط، مصرفکننده با گزینههایی مواجه است که تصادفی و خنثی در برابر او قرار نگرفتهاند؛ بلکه بخشی از آنها بر اساس شناخت پلتفرم از رفتار و ترجیحات او انتخاب و برجسته شدهاند.
قدرتی که بهجای اجبار، میل میسازد
در اینجا میتوان از مفهوم قدرت نزد میشل فوکو کمک گرفت. قدرت همیشه به شکل فرمان، ممنوعیت یا اجبار مستقیم ظاهر نمیشود. گاهی قدرت از طریق شکلدادن به محیطی عمل میکند که افراد در آن تصمیم میگیرند و رفتار میکنند. در این شکل از اعمال قدرت، قرار نیست فرد امکان انتخاب نداشته باشد؛ بلکه شرایط بهگونهای تنظیم میشود که انتخابهای او به سمتوسوی مشخصی هدایت شوند. به همین دلیل، وجود اختیار در تصمیمگیری لزوماً به معنای استقلال کامل فرد از نیروهای تأثیرگذار بر انتخاب نیست.
از این منظر، بلکفرایدی را میتوان نمونهای از قدرت نرم و نامرئی بازار دانست. هیچکس مصرفکننده را مجبور نمیکند خرید کند، اما مجموعهای از سازوکارها در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا خریدکردن به رفتاری مطلوب، فوری و حتی عقلانی تبدیل شود. تخفیف، تبلیغات، توصیه اینفلوئنسرها، طراحی رابط کاربری فروشگاهها و پیشنهادهای الگوریتمی، هرکدام بخشی از این فرایند را بر عهده دارند. قدرت بازار دقیقاً در همین نقطه آشکار میشود: نه در سلب امکان انتخاب، بلکه در تأثیرگذاری بر آنچه انتخابکردنی به نظر میرسد.
ژان بودریار نیز در تحلیل جامعه مصرفی نشان میدهد که مصرف کالاها را نمیتوان صرفاً بر اساس ارزش کاربردی آنها توضیح داد. کالاها حامل نشانهها و معانی اجتماعیاند و افراد از طریق مصرف آنها، جایگاه، تمایز و هویت خود را نیز بازنمایی میکنند. بنابراین، بازار فقط اشیایی برای استفاده عرضه نمیکند؛ بلکه مجموعهای از معانی و تصاویر را نیز به کالاها پیوند میزند. مصرفکننده ممکن است در پی خرید یک محصول باشد، اما آنچه در سطح عمیقتر میجوید، تجربه یک هویت یا سبک زندگی خاص است.
مسئله فقط خریدکردن نیست
نقد بلکفرایدی قرار نیست به این نتیجه ساده برسد که خریدکردن بد است، تخفیف نباید وجود داشته باشد یا مصرفکننده باید از بازار فاصله بگیرد. مسئله اصلی، نسبت انسان با خواستهها و انتخابهای خودش است. اگر بازار بتواند در شکلگیری نیازها، معنابخشی به کالاها و طراحی شرایط تصمیمگیری مداخله کند، آنگاه باید درباره حدود استقلال مصرفکننده پرسشهای جدیتری مطرح کرد.
شاید مهمترین پرسشی که بلکفرایدی پیش روی ما میگذارد، این نباشد که چه چیزی بخریم و چه چیزی نخریم؛ بلکه این باشد که چرا چیزی را میخواهیم و این خواستن چگونه در ما شکل گرفته است. آزادی انتخاب فقط به معنای برخورداری از گزینههای متعدد نیست. انسان زمانی میتواند انتخاب آگاهانهتری داشته باشد که علاوه بر شناخت گزینههای پیش روی خود، از نیروهایی که بر شکلگیری ترجیحات و خواستههایش اثر میگذارند نیز آگاه باشد.
بلکفرایدی در ظاهر جشن تخفیف و آزادی انتخاب است؛ فرصتی برای اینکه هرکس بتواند با هزینه کمتر، کالای دلخواهش را تهیه کند. اما در پس این جشن، پرسشی عمیقتر نهفته است: در جهانی که بازار نهفقط کالاها، بلکه خواستهها و ترجیحات ما را نیز شکل میدهد، تا چه اندازه میتوانیم مطمئن باشیم آنچه انتخاب میکنیم، همان چیزی است که واقعاً میخواهیم؟
یادداشت از: حسین جوانمردی
انتهای پیام/