به گزارش خبرگزاری تسنیم، گاهی برای اینکه مردم یک کشور با جنگ کنار بیایند، لازم نیست همه آنها را قانع کنند که جنگ خوب است؛ کافی است طرف مقابل را آنقدر خطرناک نشان دهند که دیگر کسی نپرسد در این میان چه بر سر انسانهای بیگناه میآید. اینجاست که ترس به ابزار سیاست تبدیل میشود؛ ابزاری که میتواند نگاه مردم را تغییر دهد، تبعیض را عادی جلوه دهد و حتی حمله نظامی را بهعنوان راهحل جا بزند.
اسلامهراسی را هم باید از همین زاویه دید. مسئله فقط این نیست که کسی درباره اسلام حرف منفی بزند یا با یک باور دینی مخالفت کند. مسئله از جایی شروع میشود که مسلمان بودن، بهجای یک اعتقاد شخصی، به نشانه خطر تبدیل شود؛ جایی که یک مسلمان باید پیش از هر چیز ثابت کند تروریست نیست، یک زن محجبه با نگاههای مشکوک روبهرو شود یا یک جامعه مسلمان بهخاطر رفتار یک گروه افراطی زیر سؤال برود.
حالا سؤال این است: چرا در بخشی از سیاستهای غرب، بهخصوص در آمریکا و برخی کشورهای اروپایی، چنین نگاهی به مسلمانان شکل گرفته و چه پیامدهایی داشته است؟ بعد از حملات یازدهم سپتامبر 2001، آمریکا جنگی گسترده را با عنوان «مبارزه با تروریسم» آغاز کرد. مقابله با گروههای تروریستی ضروری بود و هیچ جامعهای نباید در برابر کشتار انسانهای بیگناه سکوت کند. اما مشکل از جایی شروع شد که در فضای سیاسی و رسانهای، مرز میان گروههای تروریستی و جامعه مسلمانان همیشه بهروشنی حفظ نشد.
کمکم در بعضی روایتها، مسلمان بودن با افراطگرایی پیوند خورد و اسلام بهجای آنکه دینی با پیروان و تفسیرهای گوناگون شناخته شود، بهعنوان منشأ یک تهدید معرفی شد. نتیجه چه بود؟ مسلمانان بسیاری در کشورهای غربی، حتی کسانی که هیچ ارتباطی با خشونت نداشتند، با سوءظن، تبعیض و فشارهای اجتماعی روبهرو شدند.
نمونه روشن این مسئله را میتوان در سیاستهای مهاجرتی دولت دونالد ترامپ دید. در سال 2017، دولت آمریکا ورود اتباع چند کشور، از جمله ایران و چند کشور مسلماننشین دیگر، را محدود کرد. دولت این تصمیم را با استدلالهای امنیتی توجیه میکرد؛ اما منتقدان میگفتند انتخاب کشورها و اظهارات قبلی ترامپ درباره محدود کردن ورود مسلمانان، پرسشهای جدی درباره انگیزهها و آثار تبعیضآمیز این سیاست ایجاد میکند.
در سال 2018، دیوان عالی آمریکا نسخه نهایی این محدودیتها را تأیید کرد؛ بااینحال، اختلاف درباره آثار و انگیزههای آن همچنان وجود داشت. بنابراین، نمیتوان گفت هر سیاست امنیتی غرب لزوماً از اسلامهراسی سرچشمه میگیرد؛ اما نمیتوان هم این واقعیت را نادیده گرفت که بعضی سیاستها، حتی با عنوان امنیت، میتوانند تبعیض علیه مسلمانان را تقویت کنند. این همان نکتهای است که باید درباره آن حرف زد: امنیت مهم است، اما آیا میتوان به بهانه امنیت، میلیونها انسان را فقط بهخاطر ملیت یا دینشان زیر سوءظن برد؟
ممکن است کسی با یک حکم دینی موافق نباشد، از حکومت مذهبی انتقاد کند یا عملکرد یک گروه اسلامی را محکوم کند. اینها بهخودیخود اسلامهراسی نیستند. هر دین و اندیشهای میتواند موضوع بحث و نقد قرار بگیرد. اما فرق زیادی وجود دارد میان اینکه بگوییم «این گروه مرتکب خشونت شده است» و اینکه بگوییم «مسلمانان خطرناکاند». در جمله اول، رفتار یک گروه نقد میشود؛ در جمله دوم، میلیونها انسان بهخاطر یک ویژگی مشترک قضاوت میشوند.
همین تفاوت ساده، پایه بسیاری از بحثهای مربوط به اسلامهراسی است. وقتی یک رفتار مجرمانه به همه مسلمانان نسبت داده میشود، دیگر با نقد منصفانه روبهرو نیستیم. وقتی حجاب یک زن بهجای آنکه انتخاب یا باور او تلقی شود، نشانه عقبماندگی یا تهدید معرفی میشود، مسئله از اختلاف فکری فراتر میرود و به تبعیض نزدیک میشود.
گزارش آژانس حقوق بنیادین اتحادیه اروپا در سال 2024 درباره تجربه مسلمانان در این اتحادیه، از تداوم تبعیض در حوزههایی مانند اشتغال، مسکن و زندگی روزمره خبر میدهد. این گزارش نشان میدهد که اسلامهراسی فقط یک بحث سیاسی نیست؛ میتواند در فرصتهای شغلی، امنیت اجتماعی و زندگی عادی مردم اثر بگذارد.
از نگاه یک مسلمان، این موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ چون دفاع از دین فقط به معنای پاسخ دادن به مخالفان فکری نیست. دفاع از اسلام، دفاع از حق انسانها برای برخورداری از عدالت و کرامت هم هست. نمیشود از عدالت اسلامی سخن گفت، اما در برابر تحقیر یک انسان بهخاطر دینش بیتفاوت ماند.
موضوع ایران کمی پیچیدهتر است؛ چون اختلاف آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی فقط به مسائل دینی محدود نمیشود. برنامه هستهای، توان موشکی، سیاست منطقهای و آینده نظام سیاسی ایران، از موضوعات اصلی این اختلافها هستند. پس اگر بخواهیم واقعبین باشیم، باید این مسائل را به رسمیت بشناسیم و هر مخالفت سیاسی را به دشمنی با اسلام نسبت ندهیم.
اما یک خطر جدی وجود دارد: گاهی تصویری که از حکومت ایران ساخته میشود، به تصویری از کل ایران و مردم آن تبدیل میشود. در این حالت، تفاوت میان دولت، جامعه، فرهنگ و تاریخ یک ملت کمرنگ میشود و ایران بیش از هر چیز با عنوان «تهدید» شناخته میشود.
در جنگ ایران و اسرائیل در ژوئن 2025، آمریکا و اسرائیل حملات خود به کشورمان را با ادعای مقابله با تهدیدهای امنیتی و برنامه هستهای ایران توجیه کردند؛ اما مشارکت مستقیم آمریکا در حمله به تأسیسات هستهای ایران و طرح موضوع تغییر حکومت از سوی برخی مقامهای آمریکایی و اسرائیلی نشان داد که ماجرا را نمیتوان صرفاً اختلافی بر سر پرونده هستهای دانست. بلکه این اقدامات را باید در چارچوب تقابل گستردهتری بررسی کرد که هدف نهایی آن، تضعیف استقلال ایران، تغییر هویت ایرانی ـ اسلامی جامعه و از میان بردن جایگاه اسلام بهعنوان یکی از پایههای اصلی هویت و حیات سیاسی کشور است.
چرا دشمنی با ایران بارها از اختلاف بر سر یک موضوع مشخص فراتر میرود و به فشار برای تغییر ساختار سیاسی کشور میرسد؟ پاسخ را باید در جایگاه ایران مستقل و هویت اسلامی آن جستوجو کرد. ایرانِ برخوردار از استقلال سیاسی، که حاضر نیست سرنوشت خود را به اراده قدرتهای خارجی بسپارد، مانعی در برابر سیاستهای سلطهطلبانه است. از این منظر، فشار اقتصادی، جنگ رسانهای، عملیات نظامی و تلاش برای تغییر حکومت را نمیتوان پدیدههایی کاملاً جدا از یکدیگر دید؛ این اقدامات، هرچند ابزارها و زمینههای متفاوتی دارند، میتوانند در مسیری قرار گیرند که تضعیف توان ملی، سست کردن پیوندهای هویتی جامعه و محدود کردن استقلال کشور را دنبال میکند.
در این میان، هویت اسلامی ایران اهمیت ویژهای دارد. اسلام تنها یک باور فردی نیست؛ در تاریخ معاصر ایران، در شکلگیری انقلاب اسلامی، آرمان استقلال و مقاومت در برابر سلطه خارجی نیز نقشی اساسی داشته است. بنابراین، از نگاه نویسنده، تضعیف اسلام و جدا کردن جامعه ایرانی از هویت ایرانی ـ اسلامی خود را باید بخشی از تقابل عمیقتر با ایران مستقل دانست. البته برای اثبات جزئیات هر سیاست یا نسبت دادن یک برنامه واحد به همه اقدامات، باید اسناد و شواهد مشخص را بررسی کرد؛ اما این ضرورت پژوهشی، مانع از آن نیست که نویسنده با توجه به روند تحولات، چنین برداشتی را از اهداف راهبردی دشمن مطرح کند.
مسئله اصلی، فقط یک تأسیسات هستهای یا یک اختلاف سیاسی نیست؛ مسئله حق ملت ایران برای حفظ هویت، استقلال و تعیین سرنوشت خویش است. هیچ قدرت خارجی حق ندارد با حمله نظامی، تهدید یا فشار سیاسی، آینده یک ملت را مطابق خواست خود رقم بزند. دفاع از ایران نیز صرفاً دفاع از مرزهای جغرافیایی نیست؛ دفاع از تاریخ، فرهنگ، هویت اسلامی و حق انتخاب مستقلانه مردم ایران است. از این رو، مقابله با سیاستهای آمریکا و اسرائیل، در نگاه نویسنده، هم دفاع از تمامیت و استقلال کشور است و هم ایستادگی در برابر پروژهای که میکوشد پیوند میان ایران، اسلام و آرمان رهایی از سلطه خارجی را تضعیف کند.
یکی از مشکلات روایتهای هراسآفرین این است که گاهی هزینه انسانی تصمیمهای سیاسی را پنهان میکنند. وقتی مدام از تهدید سخن گفته میشود، ممکن است کسی دیگر نپرسد در حمله نظامی چه تعداد غیرنظامی آسیب دیدهاند، خانوادهها چه رنجی کشیدهاند و آیا راه دیگری برای حل اختلاف وجود داشته است.
برای نمونه، اسرائیل در 23 ژوئن 2025 به زندان اوین در تهران حمله کرد. عفو بینالملل پس از بررسی تصاویر، شواهد و گفتوگو با شاهدان، در گزارشی در ژوئیه همان سال اعلام کرد که شواهد این حمله باید مبنای تحقیق کیفری درباره احتمال ارتکاب جنایت جنگی قرار گیرد. این گزارش حکم نهایی دادگاه نبود، اما ضرورت بررسی مستقل و پاسخگویی را مطرح کرد.
اینجا مسئلهای اساسی وجود دارد: حتی اگر یک دولت با تهدیدی واقعی روبهرو باشد، آیا هر اقدامی برای مقابله با آن مجاز است؟ آیا میتوان به نام امنیت، حقوق افرادی را نادیده گرفت که در یک حمله گرفتار شدهاند؟
حقوق بینالملل بشردوستانه پاسخ منفی میدهد. غیرنظامیان نباید هدف حمله قرار بگیرند و طرفهای درگیر موظفاند میان اهداف نظامی و غیرنظامی تفاوت بگذارند. این قانون برای همه است؛ نه فقط برای کشوری که با آن همدلیم.
از همین رو، اگر حملهای از سوی ایران نیز حقوق غیرنظامیان را نقض کند، باید همانقدر جدی بررسی شود. دفاع از مردم ایران به معنای بیتفاوتی نسبت به جان مردم کشورهای دیگر نیست. ما میتوانیم در برابر سیاستهای آمریکا و اسرائیل موضعی جدی داشته باشیم، اما نباید معیارهای اخلاقی و انسانی خود را بر اساس هویت طرف مقابل تغییر دهیم.
قرآن کریم در آیه 8 سوره مائده، مؤمنان را از آن برحذر میدارد که دشمنی با یک گروه، آنان را به بیعدالتی بکشاند. این آیه یک معیار روشن به ما میدهد: عدالت فقط زمانی ارزش ندارد که به سود ما باشد؛ زمانی معلوم میشود به آن پایبندیم که پای مخالف و دشمن در میان است.
بر همین اساس، مسلمان نمیتواند تبعیض علیه مردم خود را محکوم کند، اما تبعیض علیه دیگران را نادیده بگیرد. نمیتواند از حقوق ایرانیان دفاع کند، اما رنج غیرنظامیان دیگر کشورها برایش بیاهمیت باشد. و نمیتواند برای مقابله با اسلامهراسی، خودش گرفتار نفرتپراکنی علیه یک ملت یا دین دیگر شود.
در عین حال، عدالتخواهی به معنای سکوت در برابر سیاستهای ناعادلانه نیست. اگر سیاستی بهخاطر دین یا ملیت، گروهی را از حقوق برابر محروم کند، باید درباره آن سخن گفت. اگر مقام سیاسیای با کلیشهسازی، مسلمانان را بهصورت یک تهدید عمومی معرفی کند، باید از او توضیح خواست. اگر حملهای به غیرنظامیان صورت گیرد، باید خواستار تحقیق مستقل شد.
این راه، از شعار دادن دشوارتر است؛ اما دفاع از حق بدون پایبندی به حقیقت و عدالت، به نتیجهای پایدار نمیرسد.
اسلامهراسی زمانی خطرناک میشود که مسلمان بودن بهانهای برای سوءظن و تبعیض باشد. ایرانهراسی هم زمانی به مسئله تبدیل میشود که یک ملت، با همه تاریخ و تنوعش، فقط در قالب تهدید معرفی شود. در چنین فضایی، ممکن است تصمیمهایی که زندگی میلیونها انسان را تحت تأثیر قرار میدهند، آسانتر توجیه شوند و صدای کسانی که هزینه اصلی را میپردازند، کمتر شنیده شود.
وظیفه ما این نیست که هر انتقادی از غرب را درست بدانیم یا هر سیاست آمریکا و اسرائیل را بدون بررسی، بخشی از یک نقشه واحد معرفی کنیم. وظیفه ما این است که شواهد را ببینیم، ادعاها را بسنجیم و اجازه ندهیم عنوانهایی مانند امنیت و مبارزه با تروریسم، مانع پرسشگری درباره تبعیض و خشونت شوند.
ما مسلمانان، بهویژه وقتی از عدالت و کرامت انسانی سخن میگوییم، باید بیش از دیگران مراقب باشیم که از مسیر انصاف خارج نشویم. دفاع از اسلام، دفاع از انسانهایی است که بهخاطر باورشان تحقیر میشوند؛ دفاع از ایران، دفاع از حق مردم این سرزمین برای امنیت، استقلال و تعیین سرنوشت خویش است.
نه اسلام را میتوان با رفتار یک گروه افراطی تعریف کرد، و نه امنیت را میتوان بهانهای برای نادیده گرفتن جان انسانها قرار داد. اگر قرار است در برابر اسلامهراسی بایستیم، باید از حقیقت، عدالت و کرامت انسان دفاع کنیم؛ حتی آنجا که این دفاع آسان نیست و حتی وقتی پای مخالفان ما در میان است.
یادداشت از: سمانه عبدالملکی
انتهای پیام/