به گزارش خبرنگار فرهنگی تسنیم، مناظره "ایران هسته‌ای؛ ایران، بمب و معمای بازدارندگی" با حضور کوروش علیانی، نویسنده و تحلیلگر، و قیس قریشی ،تحلیلگر مسائل بین‌الملل، در تالار آزادی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد.
این‌نشست دو ساعته، فرصتی برای بررسی عمیق دو نگاه متفاوت درباره ضرورت یا عدم ضرورت دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای در شرایط جنگ وجودی فراهم کرد.
جنگ وجودی و ناکامی بازدارندگی متعارف
قیس قریشی در آغاز سخنان خود با اشاره به تحولات اخیر گفت: جدال ما جدالی چند هزار ساله است، اما واقعیت این است که پس از حدود سیصد سال، شرق به دنبال بازیابی جایگاه تمدنی و هژمونی خود است و غرب به شدت با این روند مخالف است. با توجه به میزان خشونتی که اروپایی‌ها و غربی‌ها در سیصد سال گذشته نشان داده‌اند، تهدید به بمب اتم یا بمب تاکتیکی در تهران عجیب نیست.
وی افزود: رگه توحش ساختار غربی در سیصد سال گذشته آشکار است. در حالی که ایرانیان در تمدن هزارساله خود هرگز متهم به نسل‌کشی نبوده‌اند، جنگ جهانی اول و دوم، کشتار الجزایر بین سال‌های 1830 تا 1890 که نیمی از جمعیت آن کشور را از بین برد، جنایات کنگو و قحطی‌های تحمیلی نشان می‌دهد با چه ساختاری روبه‌رو هستیم. در شیفت قدرت، جهان به شدت خشن می‌شود و هژمون تلاش می‌کند به هر قیمتی سهم خود را در مدیریت جهان حفظ کند
قریشی با استناد به اظهارات مقامات آمریکایی تصریح کرد: وقتی مقامات آمریکایی در سال 2022 اعلام کردند نظم پس از جنگ سرد دیگر وجود ندارد و آمریکا و متحدانش باید در نظم بعدی سهم بسزایی داشته باشند، نگرانی‌های ما جدی است. پیش از جنگ اخیر، چنین هشدارهایی با برچسب بدبینی یا جنگ‌طلبی مواجه می‌شد، اما امروز روشن شده که بحث بر سر زندگی نیست؛ بحث بر سر بقاست. دوگانه‌های خطرناکی مثل صلح‌طلب و جنگ‌طلب در میانه یک جنگ وجودی علیه ما خلق شده است.
وی ادامه داد: جنگ اخیر یک جنگ وجودی علیه بقا و موجودیت ایران بود. تمام پایگاه‌های اروپا و کشورهای جنوب خلیج فارس در خدمت آمریکا بودند. این یک جنگ جهانی علیه موجودیت ایران بود. من حداقل در ساختار سیاسی حس نکردم که این جنگ به‌عنوان جنگ وجودی حساب شد. اگر میزانی از درک وجود داشت، شاید این میزان گستاخی در رفتار طرف مقابل شکل نمی‌گرفت.
قریشی تأکید کرد: بازدارندگی متعارف موشکی، بازدارندگی در آستانه شبیه ژاپن و آفریقای جنوبی و آلمان، و بازدارندگی مبتنی بر متحدین منطقه‌ای هیچ‌کدام مانع جنگ وجودی نشد. بر این اساس، اگر حاکمیت امکان ساخت و اعلام کلاهک هسته‌ای را داشته باشد، می‌تواند ایران را در بلندمدت تضمین کند. سلاح هسته‌ای برای حل بحران بقا و موجودیت است، نه بحران‌های تاکتیکی مانند آب با افغانستان یا مسائل مرزی. از آن پس کسی جرئت نمی‌کند بگوید رهبر شما را ترور می‌کنم یا جغرافیا را از شما جدا می‌کنم.
بازدارندگی چندلایه در برابر سلاح کشتار جمعی
کوروش علیانی در ادامه با تأکید بر همدلی گفت: ما اینجا از منظر دو نفر همدل و هم‌موضع صحبت می‌کنیم. اختلاف ما در حوزه فرمول‌هاست. یکی از عبارات جدی در صحبت‌های جناب قریشی این بود که غرب با هر هزینه‌ای برای حفظ موقعیت خود تلاش می‌کند. این درست است، اما مدار جهان معمولاً با بنگاه‌ها و منطق هزینه-فایده می‌چرخد. وقتی صحبت از بقاست، بقا در بی‌نهایت قرار دارد و هر هزینه‌ای تقریباً توجیه‌پذیر است، مگر هزینه‌ای که خود بقا را نابود کند.
علیانی افزود: ما دو مسئله داریم؛ اول اینکه دشمن نتواند ما را بکشد و دوم اینکه امکان ادامه بقا بر روی کره زمین از بین نرود. جنگ وجودی که قریشی به آن اشاره کرد تعبیر دقیقی است، اما تمام مشکل ما نیست. ما همزمان باید خودمان زنده بمانیم و امکان حیات جمعی بر روی زمین را حفظ کنیم. نمی‌توان دومی را به نفع اولی نادیده گرفت. وقتی بقای جمعی نابود شود، بقای فردی و ملی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
وی با اشاره به ماهیت سلاح هسته‌ای گفت: سلاح هسته‌ای محدوده جغرافیایی اثرگذاری آنی محدودی دارد، اما اثرگذاری درازمدت گسترده‌ای ایجاد می‌کند. نمی‌توان یک عرصه سرزمینی را با چند کلاهک تهدید معنادار وجودی کرد، مگر آنکه سامانه پیچیده‌ای از استراتژی تا اجرا طراحی شده باشد. وقتی از آن خط عبور کنید، دیگر نمی‌توانید برگردید. آنچه امروز بازدارندگی ایجاد کرده، اشباع جهان از سلاح‌های هسته‌ای است، نه داشتن آن توسط یک کشور خاص مانند پاکستان یا کره شمالی
علیانی تصریح کرد: بازدارندگی مطلق وجود ندارد. پیش از هیروشیما و ناکازاکی، آمریکا می‌توانست از بازدارندگی مطلق سخن بگوید و گفت اگر جمب بخوری همان بلایی که سر ژاپن آوردم سرت می‌آورم، اما استفاده نکرد. امروز اگر بخواهید بازدارندگی مبتنی بر یک سلاح خاص داشته باشید، آن سلاح باید شناخته‌شده و آزموده باشد. هر گلوله‌ای حدی از بازدارندگی دارد. روش درست، یکپارچه‌سازی تمام قابلیت‌هاست؛ موشک، پهپاد، نیروی رزمنده، پشتیبانی مردمی، اقتصاد، دانشگاه و فناوری.
مزیت‌های چندگانه مهم‌تر از قدرت تخریب
علیانی تأکید کرد: مزیت‌های چندگانه مهم‌تر از مسابقه قدرت تخریب است. تصویری که از کره شمالی ارائه می‌شود، برای ما پیروزی نیست. پیروزی آن است که بتوانیم همزمان دفاع نظامی جدی داشته باشیم و بهداشت، علم، فناوری و فرهنگ را پیش ببریم و به حیاتی با نشاط برسیم. شبیه آمریکا یا شبیه آن تصویر از کره شمالی شدن، برد ما نیست.
وی افزود: ما در دوران جنگ بی‌محدودیت زندگی می‌کنیم. عرصه جنگ محدود به جنگ نظامی نیست. محاصره دریایی، پلتفرم‌های مجازی، اقتصاد و حتی آب، همه عرصه‌های نبرد هستند. تقدم عرصه نظامی انکارناپذیر است، چون اگر طرف بتواند شما را بکشد، دیگر نیستید که بخواهید توسعه فرهنگی یا اقتصادی بدهید. اما بازدارندگی متوازن یعنی هم در عرصه نظامی و هم در سایر عرصه‌ها قدرت ایجاد کنیم.
علیانی تصریح کرد: مخالفت با بمب هسته‌ای به معنای مخالفت با فناوری هسته‌ای نیست. انحصار هسته‌ای قدرت‌های مثلث غیرعادلانه است و باید شکسته شود، اما شیوه شکستن آن با شیوه کره شمالی، پاکستان، هند، اسرائیل یا آمریکا متفاوت است. شیوه ما هزینه‌های خود را دارد، اما برکات خود را هم دارد. اگر بتوانیم انحصار باشگاه هسته‌ای را بدون ساخت سلاح بشکنیم، راه را برای تمام جهان باز کرده‌ایم. ما رزمنده ایران و سپس جهان هستیم.
اولویت بقا و محدودیت‌های نگاه اخلاقی
قریشی در ادامه با تأکید بر اولویت بقا گفت: حوزه اخلاق و محاسبات اقتصادی را در شرایط کنونی مخل کار حاکمیت می‌دانم. ما چهل‌وهفت سال با نجابت و شرافت درد کشیده‌ایم. موشک از خاک همسایگان به سمت ما شلیک شد و آن‌ها در دسیسه‌های اقتصادی و امنیتی علیه ما بودند. نمی‌توانم در این برهه به عربستان یا امارات نگاه اخلاقی داشته باشم. دست حاکمیت را در میانه جنگ نباید بست.
وی افزود: تا قبل از اینکه امنیت و بقایم تضمین شود، نمی‌توانم محاسبه اقتصادی کنم. این جنگ یک اتفاق مثبت هم داشت؛ بخشی از جامعه که حتی با رهبری زاویه داشت، واقع‌بین‌تر شد. اگر جمهوری اسلامی در حوزه فرهنگ و اقتصاد نشان دهد که می‌خواهد تغییر کند، طرفداران جدی پیدا خواهد کرد. من به عنوان شهروندی که یک بار بحران وجودی را تجربه کرده‌ام، بازدارندگی را در خشن بودن در منطقه می‌بینم.
قریشی ادامه داد: امارات تنها کشوری است که ادعای جزایر ایرانی را دارد. چگونه می‌توان به چنین بازیگری نگاه اخلاقی داشت؟ ما بیست سال تلاش کردیم مدیریت تنش کنیم؛ سعدآباد و برجام را بستیم، اما نتیجه نداد. بر این اساس نگاه اخلاقی یا محاسبه‌گر به حوزه امنیت در این مقطع خلل ایجاد می‌کند. من معتقدم این جنگ تمام شده و ما در پنج دقیقه آخر آن هستیم و پیروز آن به شمار می‌رویم.
بقای پنج‌ساله در برابر بقای پنجاه‌ساله
علیانی در پاسخ گفت: ما دو مسئله بقا داریم؛ مسئله عاجل بقای ایران و ایرانی و مسئله بعدی بقای نوع بشر. نمی‌توانیم برای کمک به بقای ایرانی در پنج سال آینده، تصمیمی بگیریم که احتمال بقای نوع بشر را در پنجاه سال آینده پایین بیاورد. اولویت قطعاً با ماست، اما نباید هدف دور را فراموش کنیم.
وی افزود: سلاح هسته‌ای متعارف، سلاح کشتار جمعی است. وقتی برای بقا می‌جنگیم، نمی‌توانیم کشتار جمعی کنیم. هنوز در نوع بشر حیایی هست که می‌گوید غیرنظامی را نکشید. در هیروشیما و ناکازاکی فقط غیرنظامی بود که غبار شد. این روش جنگیدن من نیست، چون بقا برایم مهم است، نه چون صرفاً اخلاقی هستم. انسان جایگاه و معنا دارد.
علیانی افزود: موازنه هسته‌ای جهان امروز آن‌قدر پیچیده شده که اضافه شدن یک عامل به نام ایران تغییر معناداری حتی در سطح بازدارندگی برای خود ایران ایجاد نمی‌کند. تعداد بازیگران رسمی و غیررسمی دارای کلاهک هسته‌ای آن‌قدر زیاد است که محاسبات پس از شلیک غیرقابل کنترل می‌شود. آنچه بازدارندگی ایجاد کرده، اشباع است نه مالکیت انحصاری. اگر آمریکا تاکنون با چند هزار کلاهک به ما شلیک نکرده، به این دلیل است که می‌داند با شلیک، زنجیره‌ای غیرقابل کنترل آغاز می‌شود.
بازدارندگی یکپارچه و مسیر پیش‌رو
علیانی در بخش پایانی سخنان خود گفت: ما در ابتدای مسیر نیستیم. بسیاری از لایه‌های بازدارندگی را از پیش ایجاد کرده‌ایم. نبرد بازدارندگی متوقف نمی‌شود. حتی اگر آمریکا بساطش جمع شود، باید توان دفاعی همه‌جانبه حفظ شود. پیشنهاد مشخص این است که بازدارندگی را از ترکیب قابلیت‌های نظامی، سایبری، علمی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی بسازیم.
وی افزود: اقتصاد در سایه امنیت است، اما امنیت پایدار فقط با موشک به دست نمی‌آید. باید تولید داخلی، صادرات و مبادله با کشورهای دیگر را تا جایی بالا ببریم که تحریم خنثی شود. تحریم نه دورزدنی است و نه لغوکردنی؛ خنثی‌کردنی است. ایران با وجود بالاترین سطح تحریم‌ها، وضعیت بهتری نسبت به بسیاری از کشورهای تحت تحریم دارد و این نشان می‌دهد در جنگ اقتصادی عملکرد نسبتاً خوبی داشته، اما کافی نیست.
علیانی تأکید کرد: موشک لازم است و باید ده برابر و صد برابر وضعیت فعلی موشک داشته باشیم، اما این‌ها کافی نیست. هر چقدر موازنه را فقط به سمت قدرت نظامی پیش ببریم، در عرصه‌های اقتصادی، روان‌شناختی و شناختی بازنده می‌شویم. مسئله من این است که ایران پیروز شود؛ ایرانی که جهان را نجات دهد، نه ایرانی که صرفاً شبیه قدرت‌های دارای سلاح کشتار جمعی شده باشد.
قریشی نیز در ادامه نگاه خود گفت: تجربه بشری نشان می‌دهد کشورهای دارای سلاح هسته‌ای توانسته‌اند نگرانی‌های راهبردی خود را حل کنند، هرچند نگرانی‌های تاکتیکی باقی می‌ماند. از نظر من، برای کشوری با موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و تهدیدات وجودی مکرر، بازدارندگی پایدار بدون مؤلفه غیرمتعارف دشوار است. من به عنوان شهروندی که یک بار این تهدید را تجربه کرده‌ام، دیگر نمی‌توانم با سیاق سابق به امنیت نگاه کنم.
این مناظره نشان داد بحث بازدارندگی هسته‌ای در ایران از سطح شعار عبور کرده و به مرحله محاسبات راهبردی دقیق رسیده است؛ محاسباتی که همزمان بقا، هزینه‌های بلندمدت، جایگاه تمدنی و مسئولیت نسبت به آینده نوع بشر را در نظر می‌گیرد. دو نگاه مطرح‌شده، هر یک از زاویه‌ای متفاوت، بر ضرورت تقویت قدرت بازدارنده ایران تأکید داشتند، اما در انتخاب ابزار و هزینه‌های مترتب بر آن اختلاف نظر جدی نشان دادند.
انتهای پیام/