به گزارش خبرگزاری تسنیم، محمدقائم خانی، تحلیلگر ادبیات و رمان‌نویس، در گفت‌وگویی به مناسبت سالروز درگذشت محمدعلی جمال‌زاده و با محوریت کتاب خلقیات ما ایرانیان برگزار شد، به بررسی جایگاه جمال‌زاده در ادبیات و اندیشه معاصر ایران، نسبت میان خلقیات و توسعه، مبانی اخلاق در سنت ایرانی ـ اسلامی و ضرورت بازخوانی الگوهای بومی پیشرفت پرداخت. خانی در این گفت‌وگو با اشاره به جایگاه جمال‌زاده در ادبیات داستانی ایران، او را از چهره‌های اثرگذار و جریان‌ساز ادبیات مدرن دانست و معتقد بود که آثار این نویسنده، به‌ویژه خلقیات ما ایرانیان، هنوز به اندازه اهمیت و تأثیرشان مورد توجه قرار نگرفته‌اند. وی همچنین با نقد برخی رویکردهای معاصر در بحث خلقیات ایرانیان تأکید کرد که داوری درباره ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری یک جامعه، بدون توجه به موقعیت‌های انسانی، زمینه‌های فرهنگی و روش پژوهش، می‌تواند به صدور احکام کلی و غیرعلمی منجر شود.
تسنیم: برای آغاز بحث، می‌خواهم از جایگاه محمدعلی جمال‌زاده در ادبیات معاصر ایران شروع کنیم. با توجه به اینکه از او به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران داستان مدرن فارسی یاد می‌شود، جایگاه او را در جریان شکل‌گیری ادبیات جدید ایران چگونه ارزیابی می‌کنید؟
محمدقائم خانی: جمال‌زاده از چهره‌های عجیب، اثرگذار و جریان‌ساز در ادبیات داستانی ایران است. به نظرم می‌توان دو نقطه آغاز مهم برای ادبیات مدرن ایران در نظر گرفت: یکی انتشار افسانه نیما یوشیج و دیگری انتشار یکی بود یکی نبود جمال‌زاده. البته پیش از این دو اثر نیز نمونه‌هایی از رمان و داستان کوتاه در ایران وجود داشته است؛ اما مسئله این است که فرم مدرن هنوز به شکل تثبیت‌شده‌ای در ادبیات ما حضور نداشت. از این جهت، انتشار «یکی بود یکی نبود» را باید یکی از نقاط عطف شکل‌گیری داستان مدرن فارسی دانست. جمال‌زاده فقط یک داستان‌نویس نیست که چند اثر مهم در کارنامه خود داشته باشد؛ او در شکل‌دادن به یک جریان ادبی نقش داشته و از این نظر باید جایگاهش را جدی‌تر بررسی کرد.
تسنیم: یکی از آثار مهم جمال‌زاده، کتاب «خلقیات ما ایرانیان» است. این کتاب چه تأثیری بر طرح مسئله خلقیات ایرانیان گذاشت؟ آیا جمال‌زاده را می‌توان آغازگر این بحث دانست؟
خانی: کتاب خلقیات ما ایرانیان پس از انتشار، بحث خلقیات را به‌ویژه در فضای دانشگاهی برجسته کرد و توجه بیشتری به این موضوع به وجود آورد؛ اما جمال‌زاده آغازگر مطلق این بحث نبود. پیش از او نیز، از دوره پیش از مشروطه، روشنفکران ایرانی درباره موانع درونی جامعه ایران برای ورود به جهان جدید صحبت می‌کردند. این مباحث معمولاً ذیل موضوع «ترقی» یا همان مفهوم پیشرفت مطرح می‌شد. در آن دوره، برخی متفکران به این مسئله می‌پرداختند که چه ویژگی‌هایی در جامعه ایرانی وجود دارد که مانع حرکت آن به سمت جهان جدید می‌شود.بنابراین، بحث خلقیات پیش از جمال‌زاده نیز وجود داشته است؛ اما کتاب او به این بحث شکل و برجستگی تازه‌ای داد و باعث شد موضوع با توجه بیشتری در محافل فکری و دانشگاهی دنبال شود.
به نظرم جمال‌زاده به اندازه وزن و تأثیری که در ادبیات ایران داشته، مورد توجه قرار نگرفته است. آثار او کمتر خوانده شده و درباره بخش مهمی از نوشته‌هایش نیز کمتر صحبت می‌شود. یکی از دلایل این مسئله را باید در روایتی جست‌وجو کرد که بخشی از جریان روشنفکری از تاریخ ادبیات و نویسندگی مدرن ایران ارائه کرده است. در این روایت، گاهی آغاز نویسندگی مدرن ایران به صادق هدایت نسبت داده می‌شود و نقش جمال‌زاده کم‌رنگ می‌ماند.
البته تفاوت‌هایی میان نگاه این دو نویسنده به سنت‌های ایرانی وجود دارد. جمال‌زاده در مواجهه با سنت‌های ایرانی نگاه متعادل‌تری داشت و با خشونت کمتری با آن‌ها روبه‌رو می‌شد؛ در حالی که من رویکرد هدایت را در مواردی تقابلی می‌دانم.به باور من، بخشی از جریان روشنفکری در ایران با پروژه مقابله با سنت‌های ایرانی پیوند داشته است. در چنین روایتی، نویسنده‌ای مانند جمال‌زاده که مواجهه متفاوتی با سنت دارد، ممکن است به حاشیه بروداین مسئله را باید در کنار عوامل دیگر، از جمله نحوه روایت تاریخ ادبیات معاصر، بررسی کرد.
تسنیم: اگر بخواهیم از میان آثار جمال‌زاده چند نمونه را انتخاب کنیم که هنوز برای جامعه امروز اهمیت داشته باشند، کدام آثار را پیشنهاد می‌کنید؟
خانی: فارسی شکر است یکی از مهمترین داستان‌های کوتاه ادبیات ایران است. این داستان هنوز هم می‌تواند برای هدایت جامعه، گفت‌وگو با مردم و برقراری ارتباط با بدنه اجتماعی مفید باشد. به نظرم ظرفیت‌های این اثر همچنان قابل استفاده است و نباید آن را صرفاً به‌عنوان یک متن تاریخی یا اثری متعلق به دوره‌ای خاص در نظر گرفت.در کنار آن، دارالمجانین نیز از مهمترین داستان‌های بلند فارسی است. این اثر از نظر روایت، انسجام و ساختار داستانی اهمیت زیادی دارد. جمال‌زاده در آن از فرم داستان در داستان استفاده می‌کند و از این جهت می‌توان آن را در نسبت با جریان‌های ادبی جدیدی بررسی کرد که پس از جنگ جهانی اول و در دوره‌های بعد شکل گرفتند.
نکته مهم این است که جمال‌زاده با ادبیات بیرون از ایران آشنا بود، اما روایت دارالمجانین کاملاً ایرانی است. این کتاب به موضوعاتی مانند عقلانیت، نقد ایران مدرن، مسائل اجتماعی و سیاسی و نقد روشنفکران می‌پردازد.با این حال، به نظر من این اثر نیز تقریباً خوانده نمی‌شود و درباره آن صحبت چندانی صورت نمی‌گیرد؛ در حالی که ظرفیت‌های ادبی و فکری آن قابل توجه است.
یکی از سازوکارهایی که در این زمینه وجود دارد، سکوت و بایکوت است. گاهی چهره‌هایی که در چارچوب پروژه‌های فکری یک جریان قرار نمی‌گیرند، نه با نقد مستقیم، بلکه با سکوت و نادیده‌گرفتن به حاشیه رانده می‌شوند. در مقابل، ممکن است افرادی که از نظر تأثیرگذاری ادبی یا فکری وزن چندانی ندارند، با استفاده از بلندگوهای رسانه‌ای و تریبون‌های مختلف برجسته شوند. بنابراین، همیشه این‌طور نیست که میزان توجه به یک نویسنده با اهمیت واقعی آثارش تناسب داشته باشد.
در مورد جمال‌زاده، به نظرم این سازوکار قابل بررسی است. او در روایت خاصی از ادبیات مدرن ایران جایگاه پررنگی ندارد و آثارش نیز به اندازه اهمیتشان مورد توجه قرار نگرفته‌اند. نمونه‌های دیگری هم می‌توان مطرح کرد. جلال آل‌احمد به دلیل نفوذ و جایگاهی که داشت، به‌سادگی قابل حذف یا نادیده‌گرفتن نبود؛ بنابراین، به جای سکوت درباره او، با او وارد جدال می‌شدند. درباره سیمین دانشور نیز به نظرم نوعی کم‌رنگ‌سازی اتفاق افتاد، هرچند نزدیکی او به جلال آل‌احمد مانع از آن شد که به‌طور کامل به حاشیه رانده شود.این‌ها تحلیل من از نحوه مواجهه برخی جریان‌های فکری با نویسندگان و چهره‌های ادبی است.
تسنیم: امروز نیز بحث خلقیات ایرانیان در نوشته‌ها و گفتارهای برخی چهره‌های حوزه توسعه مطرح می‌شود. در این آثار، ویژگی‌هایی مانند دروغ‌گویی، ریاکاری و برخی صفات منفی به‌عنوان موانع توسعه معرفی می‌شوند. پیش از ورود به مصادیق، از نظر شما اساساً بحث خلقیات چه جایگاهی در دانش و اندیشه دارد؟
خانی: پیش از ورود به کتاب و داوری‌های امروز درباره خلقیات ایرانیان، باید یک مقدمه نظری مطرح کنم. بحث خلقیات در مرز چند حوزه قرار می‌گیرد؛ از جمله رفتارشناسی، روان‌شناسی، اخلاق و فلسفه اخلاق. همین مسئله باعث شده که این بحث با نوعی بحران نظری روبه‌رو باشد. بخشی از این بحران به سنت فلسفی غرب بازمی‌گردد. در فلسفه اخلاق، اخلاق نیکوماخوس ارسطو یکی از نقاط آغاز مهم به شمار می‌رود. از سقراط و افلاطون تا ارسطو، اخلاق به‌تدریج در قالب گزاره‌های کلی و انتزاعی صورت‌بندی شد؛ گزاره‌هایی که قرار بود به انسان کمک کنند خیر و شر، درست و غلط و فضیلت و رذیلت را تشخیص دهد.
در این چارچوب، اخلاق به بخشی از عقل عملی تبدیل شد و مباحث سیاست نیز در امتداد همین اخلاق قرار گرفت. فضیلت‌ها در سطح فردی، مدنی و سیاسی مطرح شدند و قرار بود انسان و جامعه بر اساس آن‌ها سامان پیدا کنند.در چنین رویکردی، فضیلت‌های کلی اهمیت اصلی را پیدا می‌کنند و تفاوت‌های جزئی در رفتار و خلقیات انسان‌ها به حاشیه می‌روند. برای مثال، ارسطو شجاعت را حد وسط میان تهور و ترس می‌داند. فرد ترسو باید به سمت شجاعت حرکت کند و فرد متهور نیز باید رفتار خود را مهار کند.
این الگو در سنت تربیتی رسمی و مدرسی، از جمله در حوزه‌های علمیه، نیز حضور داشته است. در آنجا هم آموزش فضائل و ملکات اخلاقی بر پایه سنتی قرار دارد که بخش مهمی از آن متأثر از فلسفه اخلاق ارسطویی است دین و قرآن نیز به برخی فضائل اخلاقی به‌صورت مستقیم امر می‌کنند و درباره فضائل دیگر دست‌کم تشویق و ترغیب وجود دارد. بنابراین، سنت اخلاقی ما نیز از آموزش فضائل و توجه به صفات اخلاقی خالی نبوده است.
از قرن نوزدهم و با گسترش رویکرد علمی، مبانی افلاطونی و ارسطویی اخلاق با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو شدند. در نگاه علمی جدید، دسترسی به مُثُل افلاطونی یا گزاره‌های کلی و مطلقی که بتوان بر اساس آن‌ها درباره همه انسان‌ها حکم صادر کرد، محل تردید قرار گرفت. روش علمی بر شناخت پدیده‌ها از طریق آثار، نشانه‌ها و پیامدهای آن‌ها تأکید می‌کند. در این رویکرد، انسان‌ها از نظر وضعیت جسمی، اجتماعی، طبقاتی و محیطی با یکدیگر تفاوت دارند. بنابراین، نمی‌توان فرض کرد که یک رفتار در همه موقعیت‌ها و برای همه انسان‌ها معنای یکسانی دارد.
ممکن است رفتاری در یک موقعیت پسندیده باشد و در موقعیتی دیگر مناسب نباشد. با ظهور روان‌شناسی علمی و شکل‌گیری دسته‌بندی‌های مختلف شخصیت، مسئله تفاوت‌های فردی جدی‌تر شد و صدور یک حکم اخلاقی واحد برای همه انسان‌ها دشوارتر به نظر رسید.این مسئله یکی از زمینه‌های بحران نظری در بحث خلقیات است. وقتی از یک طرف با سنتی مواجهیم که فضیلت‌های کلی را مبنای داوری اخلاقی قرار می‌دهد و از طرف دیگر تفاوت‌های فردی و موقعیتی را می‌پذیریم، باید نسبت این دو رویکرد را روشن کنیم.
تسنیم: آیا در سنت ایرانی ـ اسلامی نیز فقط با همان الگوی فضیلت‌محور و گزاره‌های کلی اخلاقی مواجهیم؟
خانی: نه؛ به نظر من در سنت ایرانی ـ اسلامی، به‌ویژه از دوره اسلامی به بعد، دو مسیر را می‌توان در کنار یکدیگر مشاهده کرد. از یک طرف، سنت مدرسی و حوزوی وجود دارد که بر آموزش فضائل و ملکات اخلاقی تأکید می‌کند و در آن احادیث، متون و آثار فراوانی درباره فضائل و رذائل اخلاقی نوشته شده است. از طرف دیگر، نوعی تربیت اخلاقی در ادبیات و سنت فکری ما وجود دارد که ممکن است برخی افراد در چارچوب مفاهیم غربی آن را تسامح یا نسبی‌گرایی اخلاقی بنامند؛ اما به نظرم این تعبیرها برای توضیح دقیق آن کافی نیستند.یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها در این زمینه گلستان سعدی است. گلستان فقط یک اثر ادبی نیست؛ یکی از مهمترین متون تربیتی ما بوده و از مردم عادی تا مجتهدان با آن مواجه بوده‌اند.
به نظرم سعدی بیرون از نگاه مطلق‌گرای اخلاقی حرکت می‌کند. در برخی حکایت‌های گلستان، رفتاری نکوهش می‌شود و در حکایتی دیگر، همان رفتار یا ویژگی در موقعیتی متفاوت مورد ستایش قرار می‌گیرد. اگر بخواهیم گلستان را صرفاً با منطق صوری و گزاره‌های ثابت اخلاقی بخوانیم، ممکن است با تناقض‌هایی روبه‌رو شویم؛ اما این تناقض‌ها در واقع می‌توانند از تفاوت موقعیت‌های انسانی ناشی شده باشند.
موضوع تناقض‌های اخلاقی سعدی بیش از یک قرن است که مطرح می‌شود. برخی روشنفکران دوره مشروطه نیز سعدی را نقد می‌کردند و او را مانعی در مسیر ترقی می‌دانستند. به نظر من، بخشی از آن نگاه هنوز در بعضی روایت‌های فکری ادامه دارد و گاهی مشکلات جامعه ایران به سعدی و سنت ادبی ما نسبت داده می‌شود. همین رویکرد را می‌توان در کیمیای سعادت نیز مشاهده کرد. بخش مهمی از ادبیات کلاسیک و متون تربیتی ما را نمی‌توان به یک الگوی جزمی و مطلق‌گرای اخلاقی فروکاست که فضائل را به گزاره‌هایی ثابت و مستقل از شرایط انسانی تبدیل می‌کند.
تسنیم: این بحث نظری چه ارتباطی با نوشته‌ها و اظهارنظرهای معاصر درباره خلقیات ایرانیان دارد؟ به‌ویژه آنجا که برخی افراد، ایرانیان را دروغ‌گو یا ریاکار معرفی می‌کنند و این ویژگی‌ها را مانع توسعه می‌دانند.
خانی: یکی از مشکلاتی که من در این نوشته‌ها و اظهارنظرها می‌بینم، ضعف روش‌شناسی است. گاهی گفته می‌شود ایرانیان دروغ‌گو هستند یا ویژگی‌های منفی مشخصی دارند، اما وقتی بررسی می‌کنید، می‌بینید نه پژوهش دانشگاهی روشنی ارائه شده، نه روش تحقیق مشخص است، نه جامعه آماری و نمونه مورد مطالعه معرفی شده و نه معلوم است این داوری‌ها بر چه اساسی صورت گرفته‌اند.در حالی که اگر کسی بخواهد درباره ویژگی‌های یک جامعه ادعای علمی مطرح کند، باید روش پژوهش خود را توضیح دهد. باید روشن باشد که درباره کدام گروه، در چه شرایطی و بر اساس چه داده‌هایی صحبت می‌کند.
به نظرم در بعضی موارد، علم به ابزاری برای اسقاط مخالفان تبدیل شده است؛ در حالی که خود این اظهارنظرها بیشتر ژورنالیستی، هیجانی و اغراق‌آمیزند و از پشتوانه روش‌شناختی کافی برخوردار نیستند.برای مثال، در تاریخ اروپا نظریه‌هایی درباره نژاد برتر مطرح شده بود که برای اثبات ادعاهای خود به پژوهش‌های شبه‌علمی، از جمله جمجمه‌شناسی، متوسل می‌شدند. حالا پرسش من این است که چرا برخی منتقدان امروز خلقیات ایرانیان حتی زحمت انجام پژوهش‌هایی از این جنس را هم به خود نمی‌دهند.
البته من خودم نیز به‌طور پیشینی اعتماد چندانی به بخشی از پژوهش‌های علوم اجتماعی در ایران ندارم و معتقدم برخی از آن‌ها ممکن است به نوعی سند‌سازی تبدیل شده باشند؛ اما مسئله اینجاست که حتی کسانی که چنین ادعاهایی درباره خلقیات ایرانیان مطرح می‌کنند، گاهی همان حداقل پشتوانه پژوهشی را هم ارائه نمی‌دهند.
تسنیم: به بحث اصلی کتاب جمال‌زاده بازگردیم. آیا او در خلقیات ما ایرانیان فقط ویژگی‌های منفی را مطرح می‌کند؟
خانی: نه، مسئله کتاب فقط فهرست‌کردن ویژگی‌های منفی ایرانیان نیست. جمال‌زاده گاهی به ویژگی‌هایی اشاره می‌کند که می‌توانند وجه مثبتی هم داشته باشند؛ برای مثال، اخلاق تعارف.به نظرم در بحث خلقیات باید ابتدا روشن کنیم که منظورمان از یک ویژگی رفتاری چیست و در چه موقعیتی آن را مثبت یا منفی ارزیابی می‌کنیم. نمی‌توان یک ویژگی را به‌صورت کلی و بدون توجه به زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی آن، مانع توسعه معرفی کرد.
مسئله اصلی این است که برخی افراد، ویژگی‌هایی را که در جامعه ایران وجود دارد، به‌سرعت در قالب مانع توسعه قرار می‌دهند؛ اما توضیح نمی‌دهند که این ویژگی دقیقاً در چه موقعیت‌هایی مشکل‌ساز است و چه نسبتی با توسعه دارد.
به نظرم ابتدا باید خود مفهوم کارآمدی را بررسی کنیم. برخی جریان‌های توسعه‌گرا، کارآمدی را با پیروی از یک برنامه توسعه ازپیش‌تعریف‌شده و حرکت به سمت الگوهایی مانند امارات یکی می‌گیرند. در حالی که من معتقدم کارآمدی باید به معنای توانایی جامعه برای حل مسائل خودش و تصمیم‌گیری از درون باشد. برای مثال، ژاپن را می‌توان از منظر توسعه مبتنی بر ظرفیت‌های داخلی بررسی کرد. مسئله این نیست که یک جامعه صرفاً به الگوی دیگری شبیه شود؛ بلکه باید بتواند مسائل خودش را بشناسد و برای آن‌ها راه‌حل پیدا کند.
پرسش مهم‌تر این است که چرا باید کارآمدی را غایت اخلاق بدانیم؟ چرا باید اخلاق را به تولید ارزش افزوده و افزایش تولید ناخالص داخلی تقلیل دهیم؟ چه کسی گفته است که اخلاق باید فقط در خدمت رشد اقتصادی قرار بگیرد؟ به باور من، اخلاق در سنت ایرانی ـ اسلامی ضد کارآمدی نبوده است. در بازار سنتی ایران، بازرگانان و کسبه‌ای وجود داشتند که در عین پایبندی به اخلاق دینی، فعالیت اقتصادی حرفه‌ای داشتند، معاش چندین خانواده را تأمین می‌کردند و در امور خیریه نیز مشارکت داشتند.
در این سنت، قناعت نیز اصل مهمی در سامان زندگی بود. برای توضیح این مسئله می‌توان به حکایت بازرگان در گلستان سعدی اشاره کرد. بازرگانی تصمیم دارد پس از آخرین سفر تجاری خود بازنشسته شود، اما برای سفرهای متعدد و دوردست برنامه‌ریزی می‌کند. سعدی در پایان حکایت می‌گوید. چشم تنگ دنیادار را،یا قناعت پر کند یا خاک گور؛ این حکایت نشان می‌دهد که می‌توان در عین فعالیت اقتصادی و تلاش برای کسب‌وکار، قناعت را نیز به‌عنوان یک فضیلت اخلاقی حفظ کرد. بنابراین، میان کار و اخلاق الزاماً تعارضی وجود ندارد.
حتی اگر کسی ناکارآمد یا تنبل باشد، چرا باید از حمایت اجتماعی محروم شود یا به گرسنگی بیفتد؟ در سنت ایرانی، حمایت از فقرا و نیازمندان صرفاً به کسانی محدود نبوده که بر اثر یک حادثه یا اتفاق ناخواسته دچار مشکل شده‌اند.جامعه در گذشته نوعی چتر حمایتی برای افراد مختلف داشته است. ممکن است تنبلی از نظر اخلاقی مذموم باشد، اما این به معنای آن نیست که فرد تنبل باید از جامعه حذف شود یا حق برخورداری از حداقل حمایت را نداشته باشد.به نظرم باید میان داوری اخلاقی درباره یک رفتار و تصمیم درباره جایگاه اجتماعی یک انسان تفاوت گذاشت. اینکه رفتاری را نادرست بدانیم، لزوماً به این معنا نیست که باید فردی را که آن رفتار را انجام می‌دهد از زندگی اجتماعی کنار بگذاریم.
تسنیم: به منابع جمال‌زاده در کتاب «خلقیات ما ایرانیان» نیز انتقادهایی وارد شده است. او از سفرنامه‌های اروپایی، هرودوت و منابع مختلف استفاده می‌کند. این شیوه ارجاع را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
خانی: یکی از نکاتی که در کتاب جمال‌زاده وجود دارد، ارجاع به سفرنامه‌های اروپایی، هرودوت و منابع دیگر است. بخشی از تصویری که از خلقیات منفی ایرانیان ساخته شده، در روایت‌های اروپایی شکل گرفته است. به نظرم در این نوع روایت‌ها، انسان اروپایی در جایگاه سوژه قرار می‌گیرد و ایرانی در جایگاه ابژه. گویی ایرانیان خودشان توانایی لازم برای شناخت و تشخیص وضعیت جامعه‌شان را ندارند و باید منتظر بمانند تا یک ناظر بیرونی درباره آن‌ها داوری کند.
حتی زمانی که کسی می‌خواهد از ایرانیان دفاع کند و برای این کار به سفرنامه‌های مثبت اروپایی ارجاع می‌دهد، ممکن است همچنان در همان چارچوب سوژه و ابژه باقی بماند؛ زیرا باز هم داوری نهایی را به ناظر بیرونی واگذار می‌کند. البته من خودم نیز گاهی به این منابع ارجاع داده‌ام، چون در این زمینه متن‌های مستقل و تولیدات پژوهشی کافی وجود نداشته است. اما باید نسبت خودمان را با این منابع روشن کنیم و صرفاً داوری بیرونی را مبنای شناخت جامعه خود قرار ندهیم.
آداب و رفتار ایرانیان لایه‌های متعددی دارد. ممکن است رفتاری در لایه بیرونی بی‌ادبی یا ریا به نظر برسد، اما در لایه درونی معنای ادب و احترام داشته باشد. از طرف دیگر، تفاوت‌های قومی، تاریخی، جغرافیایی و شیوه زندگی شهرها و اقوام نیز بر این مسئله تأثیر می‌گذارند. یک رفتار ممکن است در فضای سیاسی معنای خاصی داشته باشد، اما همان رفتار در تجارت یا روابط خانوادگی معنای دیگری پیدا کند.در موضوع صداقت نیز چنین تفاوتی وجود دارد. در سنت ایرانی ـ اسلامی، صداقت گاهی وجهی درونی، نفسانی و مبتنی بر نیت دارد و در نسبت با موقعیت انسانی فهمیده می‌شود؛ اما در برخی برداشت‌های مدرن غربی، صداقت بیشتر بر اساس معیارهای بیرونی، اسناد و اثبات‌پذیری سنجیده می‌شود. به نظرم بخشی از سوءتفاهم‌هایی که درباره رفتار ایرانیان وجود دارد، از همین تفاوت در فهم صداقت، ادب و آداب موقعیت‌مند ناشی می‌شود. اگر این لایه‌ها را نشناسیم، ممکن است رفتاری را که در یک زمینه فرهنگی معنای مشخصی دارد، با معیار دیگری تفسیر کنیم و به نتیجه نادرست برسیم.
یکی از بخش‌های قابل توجه کتاب، ارجاع‌های جمال‌زاده به ادبیات و فرهنگ عامه، امثال و حکم و ضرب‌المثل‌هاست. به نظرم این بخش از نقاط مثبت کتاب به شمار می‌رود. برای مثال، ضرب‌المثل از این ستون به آن ستون فرج است را مطرح می‌کند و آن را به‌عنوان نشانه‌ای از به‌تعویق‌انداختن حل مشکلات توضیح می‌دهد. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که جمال‌زاده برای شناخت خلقیات، فقط به منابع نظری و سفرنامه‌ها رجوع نکرده، بلکه به زبان و تجربه روزمره مردم نیز توجه داشته است. نکته مهم این است که جمال‌زاده حتی در آثاری که خارج از ایران نوشته، از امثال فارسی و ارجاع‌های قرآنی استفاده می‌کند. این مسئله نشان می‌دهد که زندگی طولانی او در خارج از کشور، پیوندش را با زبان و فرهنگ ایرانی از میان نبرده بود.به نظرم این آشنایی با زبان و فرهنگ مردم، یکی از ویژگی‌های مهم جمال‌زاده است.
در مقابل ما با افرادی مواجهیم که با وجود استفاده مکرر از تعبیر «ما ایرانیان»، نسبت و ارتباط روشنی با تجربه واقعی مردم ایران نشان نمی‌دهند.وقتی کسی درباره یک جامعه حکم کلی صادر می‌کند، باید بتواند توضیح دهد که تا چه اندازه با آن جامعه زندگی کرده، زبان و فرهنگ آن را می‌شناسد و تجربه زیسته مردم را درک می‌کند. صرف استفاده از تعبیر «ما» به معنای قرارگرفتن درون جامعه و شناخت آن نیست. به نظرم برخی از این نوشته‌ها از نظر ادبی نیز با مشکل مواجه‌اند. زبان آن‌ها گاهی ترجمه‌ای و خشک است و ارتباط چندانی با زبان مردم ندارد. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که نویسنده تا چه اندازه می‌تواند درباره خلقیات و رفتارهای جامعه‌ای که با آن ارتباط زنده و مستقیم ندارد، داوری کند.من معتقدم بخشی از این جریان‌ها در پی احیای مسیر مدرنیزاسیونی هستند که به باور من پس از سال 1357 دچار اختلال شده است. در این نگاه، مسئله اصلی بازگرداندن جامعه به همان مسیر پیشین است؛ اما در این مسیر، توجه کافی به سنت‌های ایرانی و تجربه زیسته مردم دیده نمی‌شود.
برای مثال یکی از توصیف‌های قابل توجه از شخصیت ایرانی همین پهلوان درویش است. اگر بخواهیم به بحث درباره روایت پیشرفت بازگردیم، به نظرم باید روایت‌های خود را دست‌کم برای مدتی بر این شخصیت متمرکز کنیم.تا زمانی که نتوانسته‌ایم بسیاری از جنبه‌های اساسی روحیه ایرانی را بشناسیم و بیان کنیم، در روایت پیشرفت نیز با مشکل روبه‌رو خواهیم بود. باید این شخصیت را دوباره از لایه‌های زیرین ذهنیت ایرانی بیرون بکشیم و آن را روایت کنیم. از دل این روایت می‌توان راهی به سوی آینده پیدا کرد؛ راهی که به نظر من، پیشرفت نیز در آن وجود خواهد داشت و حتی پیشرفت به معنای تکنولوژیک آن هم می‌تواند بخشی از این مسیر باشد.
تسنیم: اگر بخواهیم تمام بحث را به پرسش اصلی برنامه بازگردانیم، یعنی نسبت میان خلقیات ایرانیان، سنت و پیشرفت، به نظر شما چه مسیری پیش روی ماست؟
خانی: به نظرم پیش از هر چیز باید بتوانیم خودمان را بشناسیم و درباره ویژگی‌های جامعه ایرانی روایت دقیق‌تری ارائه کنیم. نمی‌توانیم صرفاً با استفاده از معیارهای بیرونی درباره جامعه خودمان داوری کنیم و بعد انتظار داشته باشیم که برنامه‌ای متناسب با شرایط خودمان طراحی کنیم. کتاب خلقیات ما ایرانیان با وجود همه نقدهایی که می‌توان به آن وارد کرد، مسئله مهمی را برجسته کرده است. جمال‌زاده تلاش کرده بخشی از ویژگی‌های جامعه ایرانی را از طریق متون، سفرنامه‌ها، ادبیات و فرهنگ عامه بررسی کند. به نظرم باید این بحث را ادامه داد، اما با دقت نظری و روش‌شناختی بیشتر.
همچنین باید توجه کنیم که اخلاق و خلقیات را نمی‌توان از موقعیت‌های انسانی جدا کرد. یک رفتار ممکن است در شرایطی معنای مثبت و در شرایطی دیگر معنای منفی داشته باشد. بنابراین، برای شناخت جامعه باید به روایت موقعیت‌ها و زمینه‌های فرهنگی توجه کنیم.
در بحث پیشرفت نیز باید به جای تکرار کلیشه‌ها، به سراغ شناخت ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی خودمان برویم. الگوهایی مانند پهلوان درویش و بی‌بی می‌توانند نقطه شروعی برای این شناخت باشند. به نظرم اگر بتوانیم این شخصیت‌ها و ویژگی‌های مرتبط با آن‌ها را به‌درستی روایت کنیم، امکان پیدا کردن راهی به سوی آینده نیز بیشتر می‌شود. پیشرفت و حتی پیشرفت تکنولوژیک می‌تواند در این مسیر حضور داشته باشد؛ اما مسئله این است که باید نسبت خودمان را با آن روشن کنیم. تا زمانی که نتوانیم شخصیت و تجربه تاریخی خودمان را روایت کنیم، در تعریف این نسبت نیز با مشکل مواجه خواهیم بود.
باید بتوانیم از دل شناخت جامعه و شخصیت ایرانی، راهی برای آینده پیدا کنیم. نمی‌توانیم صرفاً به این دلیل که در یک شاخص تکنولوژیک به دستاوردی رسیده‌ایم، تصور کنیم مسئله پیشرفت به‌طور کامل حل شده است. باید ببینیم این دستاوردها چه نسبتی با زندگی مردم، فرهنگ، اخلاق و ظرفیت‌های جامعه دارند. اگر نتوانیم این نسبت را توضیح دهیم، ممکن است در ظاهر دستاوردهایی داشته باشیم، اما همچنان در تعریف مسیر و معنای پیشرفت با مشکل مواجه باشیم.
به همین دلیل، به نظرم روایت پیشرفت باید بر شناخت عمیق‌تری از جامعه ایرانی استوار شود؛ شناختی که هم سنت‌های اخلاقی و فرهنگی را در نظر بگیرد، هم ظرفیت‌های علمی و تکنولوژیک را و هم به مسائل واقعی و روزمره مردم توجه داشته باشد.
انتهای پیام/