به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، جمهوری آذربایجان در روز هشتم نوامبر سالگرد «روز پیروزی» را جشن می‌گیرد و در پایان سال جاری میلادی نیز مهلت نخستین برنامه دولتی موسوم به «بازگشت بزرگ» به پایان می‌رسد.
طبق داده‌های کمیته دولتی آمار جمهوری آذربایجان، تا یکم اکتبر 40 هزار و 520 نفر از آوارگان داخلی پیشین به قره‌باغ و زنگه‌زور شرقی بازگشته‌اند. این در حالی است که طبق برنامه مصوب، بازگشت 140 هزار نفر تا پایان سال 2026 میلادی برنامه‌ریزی شده بود و در فاصله سه ماه تا پایان برنامه، حدود 29 درصد از هدف تعیین‌شده محقق شده است.
فاصله معنادار اهداف مصوب با آمارهای میدانی اسکان
بررسی جدول شاخص‌های رسمی تنظیم‌شده بر پایه داده‌های درگاه دولتی، کمیته دولتی آمار، اظهارات «علی اسداف» نخست‌وزیر و آژانس مین‌زدایی جمهوری آذربایجان (ANAMA) نشان می‌دهد که در شاخص بازگشت آوارگان داخلی پیشین، هدف حدود 140 هزار نفر بود، اما آخرین رقم در یکم اکتبر 40 هزار و 520 نفر است.
در شاخص نقاط مسکونی نیز از هدف‌گذاری 100 منطقه، تا ماه سپتامبر 47 نقطه آماده شده، در بخش اراضی پاک‌سازی‌شده از مین در برابر هدف 280 هزار هکتاری، تا سپتامبر حدود 300 هزار هکتار پاک‌سازی شده و از بودجه هدف‌گذاری‌شده بیش از 32 میلیارد منات، در سال‌های 2020 تا 2026 بیش از 25 میلیارد منات هزینه شده است.
هرچند سرعت اسکان افزایش یافته و شمار بازگشت‌کنندگان از 26 هزار و 14 نفر در ابتدای سال با انتقال 14 هزار و 506 نفر در نه ماه گذشته بیشتر شده است، اما با ادامه این روند، برای اسکان حدود 100 هزار نفر باقی‌مانده به پنج سال دیگر زمان نیاز خواهد بود.
رقم 96 هزار و 68 نفری که مکرراً اعلام می‌شود، مجموع افرادی است که در منطقه زندگی، کار و تحصیل می‌کنند.
«الهام علی‌اف» رئیس‌جمهور آذربایجان در ژانویه گفته بود که تا پایان سال امکان دارد 120، 130 یا 140 هزار نفر در این منطقه زندگی و کار کنند، اما اجرای کار ممکن است طولانی شود: «من به همه گفته‌ام و به افکار عمومی هم می‌توانم بگویم که هرگز هیچ تاریخی تعیین نکرده‌ام.»
با این حال، در متن برنامه، هدف‌گذاری مربوط به پایان سال 2026 است. «راظیم امیراصلان‌لی» معاون رئیس حزب «مساوات» به شبکه «میدان تی‌وی» گفت که از 47 نقطه مسکونی، حدود 20 مورد از نو بازسازی شده و بقیه روستاهایی هستند که در سال 2023 میلادی تحت کنترل باکو درآمدند؛ سالی که حدود 100 تا 120 هزار ساکن ارمنی منطقه ناچار به کوچ به ارمنستان شدند و در حالی که ایروان آن را پاک‌سازی قومی می‌نامد، باکو می‌گوید ارامنه می‌توانند با پذیرش تابعیت جمهوری آذربایجان بازگردند.
ابهام در شفافیت بودجه و چالش بزرگ میادین مین
در بخش مالی، علی اسداف در سپتامبر اعلام کرد که از سال 2020 تاکنون بیش از 25 میلیارد منات از بودجه برای بازسازی منطقه اختصاص یافته است.
در بودجه امسال نیز 3.5 میلیارد منات پیش‌بینی شده که طبق اعلام وزارت دارایی، در نه ماه 1.76 میلیارد منات آن شامل 891.8 میلیون منات برای تاسیسات زیربنایی و 692.5 میلیون منات برای طرح‌های آموزشی، بهداشتی و فرهنگی هزینه شده است.
علی‌اف این ترتیب را چنین توضیح داده است: «هرچه پروژه‌های زیربنایی اجرا شوند، طبعاً منابع مالی بزرگ‌تری به احداث خانه‌ها اختصاص می‌یابد.» اما منتقدان مشکل اصلی را در شفافیت می‌بینند؛ به نوشته «میدان تی‌وی»، گزارش علنی درباره اجرای سالانه برنامه وجود ندارد و در سایت مرکز پایش نیز نتایج منتشر نمی‌شود.
درباره مانع مین‌ها نیز طبق اعلام آژانس مین‌زدایی، تنها در ماه اکتبر 979 مین و 3070 مهمات عمل‌نکرده کشف شده است. از نوامبر 2020 تا آوریل، 421 نفر آسیب دیده‌اند که 72 تن جان باخته‌اند و «وقار سلیمان‌اف» رئیس آژانس در سپتامبر از بازگشت دوباره مین‌ها به اراضی پاک‌سازی‌شده بر اثر سیلاب خبر داد.
«تاپدیق فرهادلو» روزنامه‌نگار به سایت «قفقازسکی اوزل» گفته که بخش مهمی از اراضی طی 10 تا 15 سال قابل سکونت می‌شود و در مناطق کوهستانی بازسازی کامل 20 تا 30 سال زمان می‌برد.
در مقابل، «ناطق جعفرلی» کارشناس اقتصادی در همین سایت ضمن دفاع از سرعت روند و معتبر دانستن آمار رسمی، گفت که بازگشت مرحله‌ای نظارت امنیتی را آسان می‌کند و نباید درگیر تاریخ و ارقام شد، زیرا «این‌ها برنامه‌های پنج‌ساله شوروی نیستند».
بحران بیکاری، مهاجرت معکوس به باکو و برنامه دوم
در حوزه اشتغال، «طغرل جوارلی» تحلیلگر اقتصادی به «قفقازسکی اوزل» گفته که در زمین 1200 مترمربعی همجوار خانه نمی‌توان کشاورزی را توسعه داد و مزارع بزرگ نیز کارهای کم‌درآمد پیشنهاد می‌دهند.
جعفرلی نیز یادآوری می‌کند که در اصلاحات ارضی اواخر دهه 1990 به آوارگان زمینی نرسید و اکنون باید به آن‌ها زمین خصوصی داده شود.
راظیم امیراصلان‌لی به «میدان تی‌وی» گفت: «اگر در روستا خانه باشد اما کار نباشد، امکان استفاده از زمین محدود باشد، راه‌اندازی کسب‌وکار دشوار باشد و فرد برای کسب درآمد دوباره ناچار به رفتن به شهر دیگری شود، دشوار است آن را به معنای کامل بازگشت بزرگ بنامیم.»
«آیتاج امیرجان‌لی» که به روستای «ونگلی» آغ‌دره رفته نیز به خبرنگاران گفت 10 ماه است در اداره کار ثبت‌نام کرده، روستا داروخانه و حمل‌ونقل عمومی ندارد و «اکثریت اهالی اکنون درِ خانه‌شان را قفل می‌کنند و به باکو می‌روند».
اما «حکمت حاجی‌اف» دستیار رئیس‌جمهور آذربایجان توصیه کرد ساکنان به جای انتشار فیلم شکایت‌ها، مستقیماً به مسئولان مراجعه کنند.
هم‌زمان در 30 اکتبر، «عاقل عباس» نماینده مجلس از عدم ثبت سکونت حدود 10 هزار تن از اهالی «آغدام» و محرومیت آن‌ها از مزایای آوارگان خبر داد که «صاحبه غفاروا» رئیس مجلس اعتراض کرد: «این همه کار انجام می‌شود، چرا بر این کارها لکه می‌اندازید؟»
درباره برنامه دوم نیز اسداف در سپتامبر از ارائه پیش‌نویس آن به رئیس‌جمهور و «اجرای موفق» برنامه نخست خبر داد. اهداف برنامه جدید هنوز اعلام نشده، اما وزارت دارایی پیش‌بینی کرده در سال‌های 2027 تا 2030 مبلغ 13.2 میلیارد منات صرف بازسازی شود.
طبق اصلاحات مصوب ژوئیه، فردی که خانه پیشنهادی دولت را نپذیرد جایگاه آواره داخلی را از دست می‌دهد؛ امری که مدافعان حقوق بشر آن را خلاف اصل بازگشت داوطلبانه و رسانه‌های دولتی آن را احیای حق مالکیت می‌دانند.
امیراصلان‌لی خواستار حسابرسی کامل برنامه نخست و درج شمار شاغلان و خانواده‌های دریافت‌کننده زمین به جای تعداد بناها در برنامه جدید است؛ در حالی که کمتر از دو ماه به پایان برنامه نخست مانده، در برابر پیش‌بینی 120 تا 140 هزار نفری ژانویه، آخرین رقم 96 هزار و 68 نفر است که 40 هزار و 520 تن از آن‌ها آوارگان داخلی پیشین هستند.
انتهای پیام/