به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، گلستان در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری با واقعیت پیچیده مدیریت منابع آب و مخاطرات ناشی از تغییرات اقلیمی مواجه شده است؛ استانی که اگرچه به دلیل برخورداری از جنگلهای هیرکانی، رودخانههای متعدد و اراضی کشاورزی گسترده بهعنوان یکی از مناطق برخوردار کشور شناخته میشود، اما همزمان در معرض تهدیدهایی همچون سیلابهای ناگهانی، فرسایش شدید خاک، رسوبگذاری رودخانهها و کاهش ظرفیت آبگذری مسیرهای طبیعی قرار دارد.
وقوع بارشهای رگباری و نقطهای که در سالهای اخیر شدت و فراوانی بیشتری پیدا کرده، معادلات مدیریت سیلاب را در این استان تغییر داده است. دیگر تنها میزان بارندگی عامل تعیینکننده خسارت نیست، بلکه مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی از جمله شیب بالای حوضههای آبریز، تخریب پوشش گیاهی، فرسایش اراضی شیبدار، ورود رسوبات به رودخانهها، ساختوسازها و وجود سازههای تقاطعی غیراستاندارد، نقش مهمی در افزایش شدت و سرعت روانابها ایفا میکنند.
بر اساس اعلام مسئولان حوزه آب، گلستان با داشتن حدود 3200 کیلومتر رودخانه، سهم قابل توجهی از شبکه رودخانهای کشور را در اختیار دارد؛ اما شرایط توپوگرافی و اقلیمی این استان سبب شده بسیاری از حوضههای آبریز با پدیده جریانهای سیلابی سریع مواجه باشند؛ جریانی که به گفته کارشناسان، در برخی مناطق بیشتر از آنکه یک سیلاب آرام باشد، به دلیل سرعت و حجم بالای حرکت آب، به یک جریان تخریبی تبدیل میشود.
در چنین شرایطی، مدیریت مهندسی رودخانهها، لایروبی نقاط بحرانی، اصلاح سازههای آبگذری، کنترل رسوبات در بالادست و هماهنگی میان دستگاههای متولی، به یک ضرورت اجتنابناپذیر تبدیل شده است.
اکنون با توجه به شناسایی نقاط اولویتدار در شبکه رودخانهای استان، برنامهریزی برای اجرای عملیات لایروبی و ساماندهی مسیرهای پرخطر در دستور کار قرار گرفته است؛ برنامهای که هدف آن کاهش ریسک سیلاب، افزایش ظرفیت عبور آب و ایجاد آمادگی بیشتر برای مواجهه با بارشهای پیشرو است. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که مقابله پایدار با سیلاب تنها با اقدامات مقطعی امکانپذیر نیست و نیازمند نگاهی جامع به مدیریت حوزه آبخیز، حفاظت از منابع طبیعی و اصلاح الگوی بهرهبرداری از سرزمین است.
واقعیت اینست که گلستان در سالهای اخیر بارها طعم تلخ سیلابهای ناگهانی را چشیده است؛ سیلابهایی که در بسیاری از موارد نه صرفاً به دلیل شدت بارش، بلکه به دلیل مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی مانند فرسایش شدید خاک، رسوبگذاری در رودخانهها، کاهش ظرفیت آبگذری سازهها و تغییرات اقلیمی، خسارتهای سنگینی به زیرساختها، اراضی کشاورزی و مناطق مسکونی وارد کرده است.
ایرج حیدریان، مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان، در گفتوگو با خبرگزاری تسنیم از برنامه جامع مدیریت سیلاب استان، ضرورت اصلاح سازههای تقاطعی، لایروبی رودخانهها، کنترل رسوبات در بالادست و نقش مشارکت دستگاههای مختلف در کاهش خسارتهای ناشی از سیلاب سخن گفته است.
وی تأکید میکند که مدیریت سیلاب تنها با اقدامات مقطعی مانند لایروبی امکانپذیر نیست و باید مجموعهای از اقدامات در حوزه آبخیزداری، اصلاح کاربری اراضی، افزایش ظرفیت آبگذری رودخانهها و ساماندهی سازههای موجود به صورت همزمان دنبال شود.
در ادامه مشروح گفتوگوی خبرگزاری تسنیم با ایرج حیدریان را میخوانید:
تسنیم: باتوجه به شرایط اقلیمی استان و تجربه سیلابهای سالهای اخیر مهمترین عوامل افزایش خطر سیلاب در گلستان چیست؟
حیدریان: برای اینکه بتوانیم موضوع سیلاب در گلستان را به درستی مدیریت کنیم، ابتدا باید شناخت دقیقی از شرایط طبیعی استان داشته باشیم. گلستان با وجود وسعت نسبتاً محدود، از نظر ساختار طبیعی شرایط خاصی دارد. حدود 3200 کیلومتر رودخانه در استان وجود دارد که در مقایسه با کل رودخانههای کشور سهم قابل توجهی است و این موضوع نشان میدهد که مدیریت منابع آب سطحی در گلستان اهمیت بسیار بالایی دارد.
یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار، شیب بالای حوضههای آبریز استان است. متوسط شیب حوضههای آبریز گلستان حدود 20 درصد است و همین موضوع باعث میشود روانابها با سرعت بسیار زیادی حرکت کنند. در چنین شرایطی، آنچه اتفاق میافتد صرفاً یک سیلاب معمولی نیست، بلکه در بسیاری از مواقع شاهد جریانهای واریزی با قدرت تخریب بالا هستیم که میتواند در مدت کوتاهی خسارتهای زیادی ایجاد کند.
موضوع دیگر، فرسایش شدید خاک در برخی مناطق بالادست است. در استان حدود 110 هزار هکتار اراضی شیبدار وجود دارد که نوع بهرهبرداری از آنها در افزایش فرسایش نقش دارد. میزان فرسایش در برخی حوزههای استان حدود 90 تن در هکتار گزارش شده، در حالی که متوسط کشوری حدود 15 تن در هکتار است. این حجم از فرسایش باعث ورود رسوبات زیادی به رودخانهها، کاهش ظرفیت آبگذری مسیرها و کاهش عمر مفید تأسیسات آبی مانند سدها میشود.
عامل دیگر، سازههای تقاطعی غیراستاندارد است. پلها، آبروها و سازههایی که ظرفیت عبور جریانهای پرحجم را ندارند، در زمان وقوع بارشهای شدید میتوانند به نقاط بحرانی تبدیل شوند. به همین دلیل اصلاح این سازهها، در کنار مدیریت رسوبات و ساماندهی رودخانهها، از اولویتهای اصلی ما در برنامه مدیریت سیلاب استان است.
تسنیم: برخی کارشناسان معتقدند لایروبی رودخانهها راهکار کوتاه مدت است و باید به ریشههای سیلاب توجه کرد. نظر شما در این باره چیست؟
حیدریان: این نگاه کاملاً درست است. لایروبی رودخانهها یکی از اقدامات ضروری برای افزایش ظرفیت عبور جریان است، اما به هیچ عنوان تنها راهکار مدیریت سیلاب نیست. اگر ما فقط در پاییندست اقدام کنیم اما عوامل تولید رسوب و رواناب در بالادست کنترل نشود، دوباره با همان مشکل مواجه خواهیم شد.
مدیریت واقعی سیلاب باید از حوضه آبریز آغاز شود. اصلاح روشهای خاکورزی، اجرای عملیات آبخیزداری، ایجاد سازههای کنترل رسوب و مدیریت پوشش گیاهی در بالادست، نقش بسیار مهمی در کاهش حجم رواناب و رسوب ورودی به رودخانهها دارد.
در واقع موفقیت در مهندسی رودخانه زمانی اتفاق میافتد که مدیریت حوضه آبخیز، مدیریت رودخانه و مدیریت جمعآوری آبهای سطحی شهری همزمان و هماهنگ انجام شود. اگر هر کدام از این بخشها جدا از دیگری عمل کند، نتیجه مطلوب حاصل نخواهد شد.
همچنین باید توجه داشت که تغییرات اقلیمی شرایط جدیدی را ایجاد کرده است. بارشها در بسیاری از مواقع به شکل نقطهای و با شدت بالا رخ میدهد و همین مسئله ضرورت آمادگی بیشتر دستگاههای اجرایی را افزایش داده است.
تسنیم: وضعیت سازههای تقاطعی مانند پلها و آبروها در استان چگونه است و چه اقداماتی برای اصلاح آنها انجام شده است؟
حیدریان: یکی از موضوعات مهمی که در بررسیهای ما مورد توجه قرار گرفته، سازههای تقاطعی غیر استاندارد است. این سازهها در شرایط عادی ممکن است مشکلی ایجاد نکنند، اما در زمان وقوع بارشهای شدید به دلیل نداشتن ظرفیت کافی برای عبور آب، میتوانند باعث تجمع آب و ایجاد خسارت شوند.
در بررسیهای انجامشده، 37 نقطه به عنوان اولویت اصلاح سازههای تقاطعی شناسایی شده است. در این زمینه اقدامات خوبی آغاز شده و در برخی نقاط مانند گنبدکاووس با همکاری دستگاههای مرتبط، شرایط نسبت به گذشته بهبود یافته است.
اما این موضوع نیازمند استمرار است. سازههایی که در مسیر رودخانهها قرار دارند باید متناسب با شرایط جدید اقلیمی و حجم روانابها طراحی و اصلاح شوند. نمیتوان با استانداردهای گذشته، برای شرایط امروز تصمیمگیری کرد.
در کنار اصلاح سازهها، موضوع پاکسازی مسیر رودخانهها از موانع، نخالهها و رسوبات نیز اهمیت دارد. همه این اقدامات باید در یک برنامه منسجم دنبال شود تا بتوانیم ضریب ایمنی مناطق شهری و روستایی را افزایش دهیم.
تسنیم: برای اجرای این برنامهها چه میزان اعتبار و امکانات نیاز است و آیا منابع موجود پاسخگوی نیازهای استان خواهد بود؟
حیدریان: طبیعی است که اجرای چنین برنامه گستردهای نیازمند منابع مالی و تجهیزاتی است. ما تلاش کردهایم با استفاده از ظرفیت همه دستگاهها، برنامهای عملیاتی و قابل اجرا تدوین کنیم.
در برنامه فوری، مقرر شده دستگاههای مختلف بخشی از امکانات خود را در اختیار طرح مدیریت سیلاب قرار دهند. از ظرفیت مدیریت بحران، راهداری، راه و شهرسازی، بنیاد مسکن، جهاد کشاورزی و شهرداریها استفاده خواهد شد تا بتوانیم عملیاتهای ضروری را با سرعت بیشتری انجام دهیم.
در کنار اقدامات فوری، باید به دنبال تأمین منابع پایدار برای اجرای طرحهای اساسی باشیم. مدیریت سیلاب یک موضوع هزینهبر اما ضروری است؛ چراکه هزینه پیشگیری همواره کمتر از هزینه جبران خسارتهای پس از وقوع بحران است.
برنامه ما این است که با اولویتبندی نقاط حساس، منابع محدود موجود را به بهترین شکل استفاده کنیم. اگر بتوانیم اقدامات پیشگیرانه را به موقع انجام دهیم، علاوه بر کاهش خسارتهای مالی، از تهدیدهای اجتماعی و اقتصادی ناشی از سیلاب نیز جلوگیری خواهد شد.
مدیریت سیلاب نیازمند نگاه بلندمدت است و باید همه دستگاهها و حتی مردم در این مسیر همراه باشند تا بتوانیم از ظرفیتهای طبیعی استان به شکل صحیح استفاده کنیم و خطرات ناشی از حوادث طبیعی را کاهش دهیم.
انتهای پیام/