حجتالاسلام دکتر سیدمهدی احمدی نیک، دانشیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در گفتوگو با خبرنگار حوزه و روحانیت تسنیم، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره فراموش نشدنی قائد شهید عظیمالشأن، آیتالله العظمی امام خامنهای(قدّس سرّه)، درباره نسبت تولید علم دینی در حوزه علمیه متناسب با رویکرد تمدنی و ناظر به تحقق تمدن نوین اسلامی گفت: به گفته برخی مفسران، اینکه خداوند در قرآن میفرماید: «فَبَشِّر عِبَادِ» «ٱلَّذِینَ یَستَمِعُونَ ٱلقَولَ فَیَتَّبِعُونَ أَحسَنَهُ أُوْلَـئِكَ ٱلَّذِینَ هَدَیهُمُ ٱللَّهُ وَأُوْلَـئِكَ هُم أُوْلُواْ ٱلأَلبابِ»، آزاداندیشی مسلمانان و قدرت انتخابگری آنان را در مسائل گوناگون بهخوبی نشان میدهند.
آزاداندیشیِ مسئولانه و حقطلبیِ خردورزانه؛ نشانههای هدایت الهی
وی تصریح کرد: خداوند ابتدا میفرماید: بندگان مرا بشارت ده، سپس این بندگان ویژه را چنین معرفی میکند که آنان به سخنان مختلف گوش فرامیدهند، بیآنکه گوینده یا ویژگیهای جانبی او را ملاک نهایی داوری قرار دهند و با نیروی عقل و خرد، بهترین آن سخنان را برمیگزینند؛ در وجود آنان نه تعصب و لجاجت راه دارد و نه جمود و محدودیت فکری. آنان جویندگان حق و تشنگان حقیقتاند؛ هرجا آن را بیابند، با تمام وجود از آن استقبال میکنند و از چشمه زلال حقیقت، بیدریغ مینوشند و سیراب میشوند.
استاد درس خارج حوزه ادامه داد: در این آیه، شنیدن آگاهانه، سنجش عقلانی و گزینش احسن به عنوان معیار ایمان معرفی شده است؛ بنابراین مؤمن واقعی نه اسیر تعصب است و نه مقلدِ بیتفکر؛ بلکه با سعه صدر، سخنان گوناگون را میشنود و بهترین را برمیگزیند. بنابراین، از منظر قرآن، آزاداندیشیِ مسئولانه و حقطلبیِ خردورزانه از نشانههای هدایت الهی و صاحبان عقل است.
جامعه دینی نباید از پیچیدگیهای عصر، غافلگیر شود
حجتالاسلام احمدی نیک ابراز کرد: امام صادق علیهالسلام نیز میفرماید: «العالِمُ بِزَمانِهِ، لاتَهجُمُ علَیهِ اللَّوابِسُ»؛ (کسی که زمانه خویش را بشناسد، امور مشتبه و فتنههای پیچیده بر او هجوم نمیآورد و آماج اشتباهات قرار نخواهد گرفت.) البته معنای روایت این نیست که عالم دینی فقط از حوادث روز باخبر باشد؛ بلکه به این معناست که فقیه و عالم مورد نظر دین باید ساختارهای زمانه را بشناسد، نیازهای نوپدید جامعه را بفهمد، شبهات و فتنههای فکری را پیش از گسترش، تشخیص دهد، نسبت دین با تحولات تمدنی را تبیین کند و اجازه ندهد جامعه دینی در برابر پیچیدگیهای عصر، منفعل و غافلگیر شود.
وی این روایت را یک منشور معرفتی برای حوزههای علمیه در هر عصر و زمان توصیف و اظهار کرد: حوزه اگر بخواهد وارث انبیا و استمراردهنده خط امامت باشد، نمیتواند نسبت به تحولات انسان معاصر، نظامات اجتماعی، فناوریهای نو، جنگ شناختی، بحران خانواده، اقتصاد جهانی، رسانه، هوش مصنوعی و الگوهای حکمرانی بیتفاوت بماند؛ مسأله اصلی این است که آیا حوزه علمیه امروز، به اندازه مأموریت تاریخی خود و رسالت بزرگ هدایتگری که بر عهده دارد، زمانه را شناخته و بر اساس آن علم دینی تولید میکند یا در این باره کاستیهایی وجود دارد؟
عضو هیأت علمی دانشگاه رضوی خاطرنشان کرد: بر این اساس، بحث درباره تولید علم دینی تمدنی، یک بحث تشریفاتی نیست بلکه امتداد همان وظیفهای است که امام صادق علیهالسلام از عالمِ زمانشناس مطالبه کردهاند (شناخت زمان، فهم فتنهها، رفع اشتباهات، و هدایت جامعه در مسیر حق). تولید علم دینی در حوزههای علمیه، بهرغم برخورداری از ظرفیتهای بسیار عظیم، هنوز بهصورت فراگیر و در حد نیازهای روز افزون، نظاممند، نهادی و مسألهمحور، متناسب با رویکرد تمدنی و ناظر به تحقق تمدن نوین اسلامی صورت نمیگیرد.
وی افزود: در برخی مراکز، اساتید، رشتهها و پروژهها نشانههای ارزشمند و امیدبخشی از این حرکت دیده میشود؛ اما این جریان هنوز به گفتمان غالب، نظام آموزشی غالب، منطق پژوهشی مسلط و شبکه عملیاتی حل مسأله تبدیل نشده و حتی احساس نیاز مبرم به آن در سطح فراگیر وجود ندارد. روشن است که حوزه علمیه ظرفیت تولید علم تمدنی را دارد، اما ساختار فعلی تولید علم در حوزه، هنوز عمدتاً ناظر به حفظ، شرح، تدریس و توسعه دروندانشی میراث فقهی، اصولی، کلامی و تفسیری است، نه تولید نظاممند دانش دینی برای اداره جامعه و ساخت تمدن اسلامی در مقیاس کلان؛ اگر چه گامهایی در این باره برداشته شده اما کافی نیست.
حجتالاسلام احمدی نیک در تبیین معنای دقیق اصطلاح علم دینی تمدنی گفت: علم دینیِ تمدنی فقط این نیست که درباره دین سخن بگوییم، آیات و روایات را شرح یا فقه فردی را توسعه دهیم، اخلاق و عقاید را تدریس یا حتی نسبت دین و علوم انسانی را بهصورت نظری بررسی کنیم؛ بلکه مقصود، دانشی است که بتواند از منابع اسلامی، عقلانیت اجتهادی و تجربه بشری استفاده کند و برای عرصههای واقعی حیات انسانی، نظام، الگو، راهبرد، شاخص و سازوکار اجرایی تولید کند؛ مانند فقه حکمرانی، فقه نظام پولی و بانکی، فقه رسانه و فضای مجازی، فقه خانواده در وضعیت مدرن، فقه عدالت اجتماعی، فقه امنیت، دفاع و مقاومت؛ فقه محیط زیست؛ فقه هوش مصنوعی و... .
استاد درس خارج حوزه یادآور شد: علم دینی، تمدنی علمی است که از سطح حکم فردی مکلف فراتر میرود و به سطح نظام اجتماعی، ساختار، نهاد، فرایند، حکمرانی و تمدن میرسد؛ بر این اساس، ما برای تحقق تمدن نوین اسلامی راه طولانی و پر چالشی را فرارو داریم و باید برایش برنامهریزی جدی داشته باشیم.
نیمی از ظرفیت عظیم تمدنی حوزه بالقوه مانده است
وی درباره اینکه سیاستها و برنامههای آموزشی و پژوهشی حوزه چه مقدار در مسیر تمدنسازی است، توضیح داد: اصولا برنامه آموزشی و پژوهشی فعلی حوزه در اصل و ظرفیتش، تمدنساز است؛ اما در ساختار، روش، مسألهمحوری و امتداد اجتماعی هنوز به اندازه کافی تمدنساز نشده است؛ در واقع حوزه از نظر منابع، میراث علمی، سرمایه انسانی، سنت اجتهاد و قدرت تولید نظریه، ظرفیت عظیم تمدنی دارد؛ اما بخش مهمی از برنامههای موجود، هنوز بیشتر برای تربیت عالم توانمند در نظریهپردازی تمدنی، نظریهپردازی اجتماعی، فقه نظامساز و مدیریت فکری میدانهای نوپدید و ... طراحی نشدهاند.
نقاط قوت سیاست کنونی حوزه
حجتالاسلام احمدی نیک با بیان اینکه شاید حوزه امروز حدود 50 درصد از ظرفیت خود را در مسیر تمدنسازی بالفعل کرده است در حالی که بالقوه میتواند چند برابر این میزان اثرگذار باشد، در تشریح نقاط قوت برنامه فعلی حوزه گفت: نخستین قوت، عمق میراث علمی است؛ حوزه دارای یکی از عمیقترین سنتهای علمی جهان اسلام است؛ بهویژه در ادبیات عرب، فقه، اصول فقه، رجال و حدیث، علوم قرآن، تفسیر، کلام، فلسفه اسلامی، تاریخ، منطق، اخلاق و معنویت. این میراث ارزشمند، ستون فقرات تمدن اسلامی است و هیچ تحول تمدنی بدون اتصال به این ریشهها پایدار نمیماند.
وی، قدرت روششناختی اصول فقه را دومین نقطه قوت روند کنونی حوزه برشمرد و افزود: اصول فقه، فقط ابزار فهم احکام فردی نیست؛ بلکه ظرفیت تبدیلشدن به منطق کلان فهم دین، تولید نظریه و تنظیم نسبت نص و واقعیت را دارد؛ اما این ظرفیت هنوز بهقدر کافی در قلمروهای سیاستگذاری عمومی، اقتصاد اسلامی، خانواده و جمعیت، رسانه و فضای مجازی، زیستفناوری، هوش مصنوعی، محیط زیست و روابط اجتماعی و شهر اسلامی امتداد نیافته است.
استاد حوزه و دانشگاه، نظام تهذیب و تربیت معنوی و نیروهای توانمند و دغدغهمند را از دیگر نقاط قوت برنامه کنونی حوزه دانست و گفت: تمدن اسلامی بدون انسان مهذب شکل نمیگیرد؛ حوزه، برخلاف بسیاری از نهادهای علمی مدرن، نسبت علم، معنویت و اخلاق را بهرسمیت میشناسد و این یک امتیاز راهبردی است. همچنین بسیاری از طلاب دارای استعداد و توانائیهای قابل توجه در آموزش، پژوهش، تبلیغ و سایر زمینهها هستند که از سرمایههای کمنظیر حوزه بوده و باید برای آنها برنامه خاص داشت.
تمدنسازی از جایی آغاز میشود که طلبه از متن به میدان برسد
حجتالاسلام احمدی نیک در ادامه به تبیین کاستیها و نواقص آموزشی در حوزه پرداخت و گفت: یکی از نکات قابل توجه در این بخش، غلبه آموزش حافظهمحور و متنمحور بر مسألهمحوری است؛ بخش مهمی از آموزش حوزه، به جای حل مسأله، هنوز بر محور خواندن متن است در حالی که خواندن متن اگر چه لازم و مفید است؛ اما کافی نیست زیرا تمدنسازی از جایی آغاز میشود که طلبه بتواند از متن به میدان برسد؛ یعنی از عبارت به نظریه، از نظریه به نظام، از نظام به برنامه، و از برنامه به حل مسأله اجتماعی. در وضع فعلی، گاهی طلبه سالها متن میخواند اما نسبت آن را با مسائل واقعی جامعه بهروشنی نمیبیند.
وی کمتوجهی به فقه نظامساز را دیگر نقیصه برنامه کنونی حوزه برشمرد و افزود: فقه موجود عمدتاً در بسیاری از سطوح آموزشی، ناظر به احکام مکلف فردی است؛ در حالی که تمدنسازی نیازمند فقهی است که بتواند درباره نظامهایی مانند نظام خانواده، تعلیم و تربیت، اقتصاد، رسانه، قضا، سلامت، فرهنگ، حکمرانی شهری، فضای مجازی و علم و فناوری سخن بگوید.
دانشیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی همچنین درباره ضعف در پیوند با علوم انسانی و اجتماعی به عنوان دیگر نقیصه موجود گفت: حوزه برای تمدنسازی باید با علوم انسانی معاصر، مواجههای فعال، انتقادی و تولیدگر داشته باشد نه مواجهه انفعالی، تقلیدی یا صرفاً تقابلی؛ در حال حاضر بسیاری از طلاب ما جامعهشناسی را عمیق نمیشناسند، اقتصاد جدید را درست نمیفهمند، روانشناسی، ارتباطات، حقوق مدرن، مطالعات رسانه، فضای مجازی، علوم سیاسی و مدیریت را در حد لازم نمیدانند، با روشهای تحقیق میدانی، دادهکاوی، تحلیل سیاست و آیندهپژوهی آشنا نیستند؛ در نتیجه، انتظارات شکل گرفته از حوزههای علمیه در موارد قابل توجهی بیپاسخ میماند.
خبرنگار: زهرا شریعتی
انتهای پیام/