به گزارش خبرگزاری تسنیم از اراک، در سالهای اخیر، به ویژه پس از جنگ تحمیلی 12 روزه و جنگ رمضان و تشدید درگیری رودررو و مستقیم با رژیم صهیونیستی و آمریکای جنایتکار، روشنتر از همیشه مشخص شد که جنگ با ایران، دیگر محدود به حملات سایبری یا تهدیدات نظامی نیست و امروز، آمریکا و اسرائیل با تمام توان وارد «جنگ ترکیبی» شدهاند و یکی از محوریترین ابزارهای آنها، «تولید و گسترش خبرهای جعلی» در فضای مجازی و حتی برخی رسانههای همسو با جریان غربی- آمریکایی است.
البته هدف آنها روشن است: تخریب اعتماد عمومی به نهادهای رسمی، ایجاد وحشت و ناامیدی در جامعه، القای شکست و ناکارآمدی، و در نهایت، تسلیم کردن افکار عمومی ایران بدون شلیک یک گلوله که در چنین شرایطی، خبررسانی درست و سواد رسانهای شهروندان، به اندازه یک سامانه پدافندی حیاتی و راهبردی میشود.
چراکه در عصر کنونی، جنگها تنها در میدانهای فیزیکی و با گلوله و موشک رخ نمیدهند بلکه موازی با هر درگیری نظامی، جنگی دیگر به نام «جنگ روایتها» یا «جنگ اطلاعاتی» در جریان است.
در این میدان، تسلیحات، تانک و پهپاد نیستند که نقش اصلی را بازی میکنند؛ بلکه «خبر»، «تصویر» و «روایت» هستند که میتوانند افکار عمومی جهان را بسیج کنند، روحیه دشمن را تضعیف، یا برعکس، اعتماد جامعه خودی را متلاشی سازند.
در بحرانها و جنگها، خبررسانی درست و دقیق دیگر یک حق شهروندی صِرف نیست؛ بلکه یک «خط مقدم دفاع ملی» محسوب میشود و یک خبر جعلی در بحران، میتواند به اندازه یک حمله نظامی تلفات روحی و روانی به بار آورد و یک خبر شفاف و بهموقع میتواند جان دهها نفر را نجات دهد.
با این حال، خبررسانی درست در شرایط بحرانی دارای ویژگیهای قابل توجهی است که باید در شرایط جنگی و بحرانی به دقت مورد توجه بوده و رعایت شوند:
الف. تأکید بر سرعت همراه با دقت: جامعه در بحران و جنگ، تشنه خبر است، اما این تشنگی نباید جامعه را به سمت هر منبعی بکشاند چراکه خبررسان حرفهای میان «سرعت» و «دقت» تعادل برقرار میکند زیرا میداند انتشار خبر نادرست به خاطر سبقت گرفتن از رقبا، خیانت به مخاطب است.
ب. شفافیت در منابع و ذکر عدم قطعیتها: اگر خبر هنوز تأیید نشده، باید صادقانه اعلم کنیم که «هنوز تأیید رسمی نشده» یا «منابع اولیه میگویند» زیرا پنهانکاری یا بزرگنمایی، اعتماد عمومی را نابود میکند.
ج. خودداری از انتشار تصاویر و ویدئوهای بدون تأیید: در بحران، قدیمیترین ترفند دشمنان و جاعلان خبر، بازنشر تصاویر مربوط به جنگهای گذشته یا مکانهای دیگر با برچسب جدید است بنابراین هر تصویری ارزش انتشار ندارد.
د. توجه به منافع ملی و پرهیز از دامن زدن به وحشت: خبر درست به معنای بیان هر آنچه میدانیم نیست بلکه گاهی انتشار جزئیات عملیاتها یا اعلام خسارات بدون هماهنگی با ستاد بحران، به نفع دشمن تمام میشود چراکه نباید فراموش کنیم که خبر درست، «خبر مسئولانه» است.
ویژگیهای جنگ خبری دشمن صهیونی- آمریکایی علیه ایران
با این حال، با توجه به جنگ دوازده روزه تحمیلی دشمن صهیونی- آمریکایی و بعد از آن جنگ رمضان باید توجه داشت که جنگ خبری دشمن، با ویژگیهای خاصی به موازات حملات تروریستی و تحمیلیشان آغاز شده است که دارای ابعاد و ویژگیهای خاص است:
الف. نظریهپردازی برای عملیات روانی: دشمن پیش از هر اقدام عملی، سناریوهای مختلف را در رسانهها و شبکههای اجتماعی طراحی و توزیع میکند. برای نمونه، یادداشتهای توام با فریب و دروغ رئیس جمهور امریکا، شایعه «حمله و خبر آتشسوزی در تأسیسات هستهای»، یا شایعه «زمینگیر شدن سامانههای پدافندی» و... همه و همه نقشههایی از پیش طراحیشده برای آزمودن واکنش جامعه و ایجاد ترس هستند.
ب. استفاده از رسانههای معاند فارسیزبان: شبکههایی مانند شبکه کودتای بیبیسی فارسی، شبه رسانه تروریستی- اسرائیلی ایران اینترنشنال، شبکه تجزیهطلب صدای آمریکای و صدها کانال وابسته در بستر تصویر و در بستر فضای مجازی، به صورت 24 ساعته در حال تولید و پخش خبرهای نادرست، بزرگنمایی مشکلات و القای ناامیدی هستند و آنها با تکنیک «حقیقتآمیزی با دروغ»، بعضا اخبار واقعی را با شایعات و تحلیلهای غلط مخلوط میکنند تا تشخیص حقیقت برای مخاطب سخت شود.
ج. تولید تصاویر و ویدئوهای جعلی با هوش مصنوعی: امروز، با پیشرفت فناوری، ساخت تصاویر و ویدئوهای جعلی(دیپفیک) از انفجار، آتشسوزی، یا سخنان جعلی منسوب به مسئولان، بسیار آسان شده و دشمن از این ابزار برای شبیهسازی بحرانهایی که هرگز رخ نداده، استفاده میکند.
د. بزرگنمایی تلفات و خسارات: در هر تنش و جنگی، دشمن بلافاصله آمارهای چندین برابری از تلفات نظامی یا زیرساختی منتشر میکند زیرا هدف، تخریب روحیه مردم و القای ناتوانی نیروهای مسلح ایران است به طوریکه نمونهاش پس از حملات دشمن صهیونی- آمریکایی، شایعاتی مبنی بر هدف قرار گرفتن دهها نقطه حساس در نقاط مختلف از جمله شهرستان خمین منتشر شد یا ترور سران سه قوه که در روز نخست جنگ تحمیلی رمضان و بعد از شهادت قائد امت منتشر شد که همگی کذب بود.
ز. تقسیم جامعه و تحریک اقوام و مذاهب: یکی از اهداف اصلی جنگ خبری، شعلهور کردن اختلافات قومی، مذهبی، سیاسی و نسلی در ایران است به طوریکه اخبار جعلی به گونهای طراحی میشوند که فلان قوم علیه فلان قوم، یا فلان جناح علیه فلان جناح تحریک شود که یکی از این نمونه ها را در شبه رسانه تروریستی اینترنشنال و انتساب برخی سخنان تفرقهافکن و وحدت شکن از سوی قالیباف علیه شخصیتی دیگر به وضوح شاهد بودیم که خبر منتشر شده از سوی این شبه رسانه تروریستی از بنیان دروغ بود چداکه دشمن میداند جامعهای که از درون متلاشی شود، دیگر نیازی به حمله خارجی ندارد.
یک اصل مهم؛ وظیفه نهادهای رسمی در بحران
در این بین، در مقابل تلاش دشمن در جنگ شناختی قطعا باید نهادهای رسمی اقدامات تاثیرگذار و درعین حال مخاطب محور را در دستور کار قرار دهند که در یک جمع بندی کلی باید این وظایف نهادهای رسمی را به این شکل دسته بندی کرد:
الف. شفافیت بهموقع و هوشمندانه: در شرایط بحران، سکوت یا پنهانکاری، بستر را برای رشد شایعات فراهم میکند بنابراین نهادهای نظامی، امنیتی و دولتی باید با انتشار سریع، صادقانه و مختصر اطلاعات لازم البته با رعایت ملاحظات امنیتی، خلأ خبری را پر کنند چراکه شفافیت، بهترین پادزهر دروغ است.
در این بین نباید فراموش کنیم باید ملاحظات امنیتی در بحران جنگ بیش از هر زمانی بیش از پیش مورد توجه باشد چراکه دشمن در این برهه گاهی با انتشار یک خبر فیک و دروغ تلاش میکند اطلاعات لازم را به دست بیاورد به طوریکه در روز نخست جنگ رمضان پس از شهادت امام امت، تلاش داشت با انتشار خبر شهادت سران سه قوه، به مختصات مکانی حضور ایشان دست پیدا کند و مدام با خبرپراکنی دروغ بر تنور شایعه می دمید تا کشور ایران مجبور به واکنشی شود که بتواند از آن مجرا به اطلاعات درباره سران سه قوه کشور دست بیابد.
ب. راهاندازی سامانههای راستیآزمایی اختصاصی: در شرایط بحرانی، باید سامانههایی مانند «شایعهیاب» یا «اخبار جعلی» در دسترس مردم باشد تا بتوانند هر خبر مشکوکی را سریع استعلام کنند. موضوعی که رسانه ملی در شبکه خبر با همراهی برخی رسانه های رسمی با برنامه های تخصصی کارشناس محور و ارائه اطلاعات روزآمد آغاز کردند و همین شفافسازی باعث شد اعتماد عمومی به رسانه داخلی و اطلاع رسانی داخلی ارتقا یابد.
ج. استفاده از ظرفیت معتمدین محلی، ائمه جمعه و رسانههای محلی: در بحرانها، مردم به سخنان چهرههای مورد اعتماد محلی و مذهبی بیشتر از رسانههای ملی اعتماد دارند بنابراین باید از این ظرفیت برای آرامشبخشی و شفافسازی استفاده کرد. بطوریکه در نخستین نماز جمعه بعد از شهادت امام امت شهر اراک و شهرهای مختلف کشور شاهد حضور حماسی مردم در میعادگاههای نماز جمعه بود تا از طریق ائمه جمعه و جماعت واقعیت ها را بشنوند.
سواد رسانه؛ تنها سپر در برابر سیل اخبار جعلی
اگر نهادهای رسمی موظف به خبررسانی درست هستند، وظیفه یک شهروند چیست؟ پاسخ یک کلمه است: «سواد رسانه»، چراکه سواد رسانه یعنی توانایی پرسشگری، تحلیل، ارزیابی و انتخاب هوشمندانه از میان انبوه اطلاعات و در جنگ و بحران، کسی که سواد رسانه ندارد، سرباز خط مقدم دشمن در جنگ روایتها خواهد بود، بدون آنکه خودش بداند.
سواد رسانه؛ سلاح موثر مردم و شهروندان در برابر جنگ روایتها
بیگمان، دشمن روی این حساب باز کرده که مخاطب ایرانی، عجول، احساسی و فاقد مهارت راستیآزمایی است بنابراین اگر ما ثابت کنیم جامعهای با «سواد رسانهای بالا» هستیم، نیمی از نقشه دشمن نقش بر آب میشود که باید به راهکارهای عملی برای تشخیص خبر جعلی در بحران با رویکرد مقابله با جنگ روانی دشمن را به دقت مورد توجه قرار داد:
1. منبع را بشناسید؛ خاستگاه رسانه: آیا این خبر را رسانه معاند فارسیزبان منتشر کرده؟ آیا کانال یا صفحه مورد نظر، سابقه دروغپردازی و وابستگی به بیگانگان را دارد؟ در هر خبری از این منابع، پیشفرض را بر «جعلی بودن» بگذارید تا خلاف آن ثابت شود.
2. با منابع رسمی داخلی تطبیق دهید: روابط عمومی سپاه، ستاد کل نیروهای مسلح، وزارت کشور، صداوسیما و رسانهها و خبرگزاریهای رسمی منابع اصلی اخبار بحران در داخل کشور هستند پس هر خبری که در این منابع نباشد، حداقل تا زمان تأیید، قابل انتشار نیست.
3. به دنبال تأیید دو منبع مستقل داخلی باشید: یک خبر واقعی، معمولاً حداقل توسط دو رسانه یا خبرگزاری رسمی یا یک مقام مسئول اعلام میشود بنابراین خبری که فقط در یک کانال تلگرامی خاص منتشر شده، شدیداً مشکوک است.
4. احساسات خود را کنترل کنید؛ جنگ روانی با ترس و خشم کار میکند: دشمن میخواهد شما بترسید، عصبانی شوید، ناامید گردید و بعد دست به اقدام بزنید یا علیه نظام حرف بزنید بنابراین هر خبری که شما را به شدت ترساند یا خشمگین کرد، ابتدا نفس عمیق بکشید و بعد سراغ راستیآزمایی بروید. به خودتان بگویید: دقیقاً همین احساس، هدف دشمن است.
5. تصاویر و ویدئوها را معکوس جستجو کنید: از ابزارهای مختلف استفاده کنید. خواهید دید که بسیاری از تصاویر مربوط به جنگ اوکراین، غزه، سوریه یا عراق در سالهای پیش هم وجود دارد و ربطی به ایران ندارد همانطور که در اغتشاشات دشمن از تصاویر دیگر نقاظ و کشورها به اسم کشورمان علیه ایران استفاده کرد.
6. به گرامر، کیفیت و جزئیات توجه کنید: خبر جعلی اغلب پر از غلط املایی، کیفیت پایین تصویر، عدم ذکر نام خبرنگار، عدم ذکر تاریخ دقیق و مکان مشخص و حتی بعضا نام و عنوان رسانه معتبر است چراکه خبر حرفهای همه این جزئیات را دارد.
7. از شبکههای اجتماعی مرجع و راستیآزمای داخلی استفاده کنید: برخی کانالها و سایتها در ایران تخصصی در رد یا تأیید شایعات دارند پس آنها را دنبال کنید و قبل از بازنشر، نظرشان را جویا شوید.
چگونه خبرهای جعلی را در بحران تشخیص دهیم؟
با این حال، باید هرشهروندی در کشور این توانایی و سطح سواد رسانه را داشته باشد که بتواند به خوبی بین خبر جعلی و خبر واقعی و حتی خبری که احتمال فیک بودنش می رود تمیز قائل شود که برای این مهم باید توجه داشت:
1. به منبع توجه کنید، نه فقط به محتوا: آیا خبر را یک رسانه معتبر و دارای سابقه منتشر کرده؟ یا یک کانال ناشناس در تلگرام، ایتا، یا ایکس؟ همیشه از خود باید پرسید: این رسانه به کدام طرف درگیری نزدیکتر است؟ چه انگیزهای برای انتشار این خبر دارد؟
2. تاریخ و مکان را بررسی کنید: تصویری که امروز به عنوان «حمله هوایی دیشب» منتشر میشود، ممکن است متعلق به چند سال و وقت پیش در کشور دیگر باشد. با یک جستجوی ساده و Reverse Image Search میتوان قدمت و اصالت تصویر را متوجه شد.
3. احساسات شدید، علامت هشدار: اخبار جعلی معمولاً طراحی شدهاند تا مخاطب را به شدت عصبانی کننده، یا بترسانند، یا غمگین کنند، بنابراین هر خبری که حس بسیار شدیدی در مخاطب برمیانگیزد، باید ابتدا آن را با فاصله زمانی و تفکر بیشتر بررسی کرد چراکه جنگ روانی از طریق تحریک احساسات کار میکند.
4. بررسی زبان و لحن خبرها: اخبار حرفهای معمولاً از لحن متعادل و غیرشعاری استفاده میکنند و باید توجه داشت که خبر جعلی پر از الفاظ اغراقآمیز، توهین، کلیشههای نفرتپراکن و برچسبزنی سریع است.
به گزارش تسنیم، هرکدام از ما در این جنگ روایتها که در موازات جنگ نظامی و فیزیکی شکل گرفته وظیفه فردی و جمعی خاصی در برابر جنگ خبری دشمن داریم:
1. تعهد به «بازنشر نکردن» خبر مشکوک: یک لحظه صبر و تحقیق، میتواند از هجوم یک شایعه بزرگ به جامعه جلوگیری کند.
2. آموزش خانواده و دوستان: به ویژه والدین و اقشار کماطلاع، با حوصله و مهربانی روشهای تشخیص خبر جعلی را باید آموخت.
3. گزارش صفحات و کانالهای جعلی: در فضای مجازی، صفحاتی که آشکارا خبر جعلی منتشر میکنند، میتوانند توسط کاربران گزارش شوند.
4. تقویت امید و اعتماد به نفس ملی: دشمن از ناامیدی تغذیه میکند. بنابراین با انتشار اخبار امیدوارکننده واقعی، یادآوری توانمندیهای کشور، و تأکید بر شکستخورده بودن سناریوهای دشمن در 45 سال گذشته، قویترین ضربه را می توان به جنگ روانی دشمن وارد ساخت.
علی ایحال، جنگ امروز، تنها میدان موشک و بمب نیست چراکه یک خمپاره ممکن است یک ساختمان را ویران کند، اما یک خبر جعلی میتواند اعتماد یک ملت را به حاکمیت و رسانههایش نابود سازد بنابراین در چنین شرایطی، «سواد رسانه» به اندازه خون و مال، ارزش دفاع دارد.
هر شهروند آگاه، یک سرباز جنگ روایتهاست؛ سربازی که با کلیک نکردن روی خبر مشکوک، با راستیآزمایی قبل از بازنشر و با انتشار فقط اخبار مستند و معتبر، از امنیت روانی جامعه پاسداری میکند.
پس باید آموخت که که در بحران، اولین نبرد، نبرد با «خودِ عجول» و «احساسات فوری»مان است و اگر این نبرد را ببریم، دشمن در جنگ روایتها شکست خورده است، حتی پیش از آنکه اولین موشک شلیک شود.
آمریکا و اسرائیل به خوبی میدانند که نمیتوانند در میدان نظامی بر قهرمانان مجاهد ایران فائق شوند، به همین دلیل، جنگ روایتها و عملیات روانی را به خط مقدم آوردهاند و میخواهند کاری کنند که ما خودمان با دست خودمان، اعتمادمان را به یکدیگر، به مسئولان و به تواناییهای کشورمان از دست بدهیم کاری که رئیس جمهور خبیث آمریکا باهمراهی عناصر خودفروخته و رسانههای تروریستی آنها در جریان مذاکرات پاکستان به راه انداختند تا بین مردم و میدان دیپلماسی و اعتماد به مسئولان شکاف بیندازند.
قطعا، سواد رسانه، سپر محکم ما در این نبرد است. هر ایرانی آگاه، یک سرباز خط مقدم در جنگ خبری است؛ سربازی که با یک «کلیک نکردن» هوشمندانه و یک «بازنشر نکردن» مسئولانه، توطئه دشمن را خنثی میکند و باید به یاد داشت که دشمن تا وقتی که مردم یک جامعه بیدار، هوشیار و دارای سواد رسانه باشند، در جنگ روایتها پیروز نخواهد شد و ما ایرانیان، ثابت کردهایم که همیشه بیدارتر از توطئههای دشمن بوده و هستیم.
یادداشت: مبین جلیلی- روزنامهنگار و فعال رسانهای
انتهای پیام/711/