به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در تاریخ اندیشه سیاسی ایران، بحث نسبت امر ملی و امر دینی همواره یکی از مهمترین مباحث بوده و بخش زیادی از تأملات متفکران سیاسی را به خود اختصاص داده است. آنچه در این بحث مورد نزاع قرار گرفته این است که منافع ملی ایران را از چه راهی باید تأمین کرد؟ و امر دینی چه جایگاهی در این فرآیند دارد؟ دیدگاه هایی که در پاسخ به این پرسش اساسی مطرح شدهاند را به شرح زیر می توان صورت بندی کرد:
1. دیدگاه باستان گرایانه میرزا ابوالحسن فروغی و مشیر الدوله پیرنیا:
روح ملیت ایرانی را نه در دوره اسلامی بلکه در گذشته باستانی باید جستوجو کرد. زیرا آثار مشترک گذشته، تاریخ و افتخارات قدیم عاملی قوی و مؤثر برای تقویت وحدت ملی و پیرو آن، تأمین منافع ملی است. طبق این دیدگاه، مرجع و محور اساسی در تأمین منافع ملی، پیشینهٔ باستانی ایرانیان است که راه سعادت ملی را پیش روی آنها قرار میدهد. از منظر فروغی، پیرنیا و جریان ایرانشهری سید جواد طباطبایی به عنوان نسل متأخر روشنفکری باستان گرا، ایرانیان از کهنترین ایام شهودی از وضع ملی خود پیدا کرده بودند و به پشتوانه این آگاهی ملی، نظریه مشروطه را تدارک دیده و راه تأمین منافع ملی ایران را یافتند.
2. دیدگاه تجددگرایان ضد سنت شامل احمد کسروی و سید حسن تقی زاده:
باید خودآگاهی باستانی و خودآگاهی دینی را ترک گفت و در ساحت تجدد غربی به دنبال تأمین منافع ملی بود. چرا که تنها با پذیرش کامل الزامات تجدد غربی می توان به تحقق منافع ملی نزدیک شد و این مهم جز با ترک سنت و دین ممکن نخواهد بود. تقی زاده در راستای الزام به ترک فرهنگ ملی_مذهبی و پذیرش بی قید و شرط تمدن غربی می گفت: «ایرانی باید از فرق سر تا نوک پا غربی شود. ایرانی باید جسماً و روحاً باطناً و ظاهراً فرنگی شود. تقی زاده ریشه مشکلات کشور را در استبداد می دانست و راه علاج استبداد را نیز در استقرار ساختار های اجتماعی تجدد و نفی کامل هرگونه دریافت سنتی از مفهوم دولت، قانون، مدنیت و ...یافت.
3. دیدگاه بازگشت به خویشتن جلال آل احمد و علی شریعتی:
اسلام و امر دینی تکیهگاهی مطمئن برای پیشبرد اهداف مترقی و تأمین منافع ملی هستند. چون خوانش متحرک و انقلابی از امر دینی، قدرتمندترین نیروی تحقق عدالت اجتماعی است که به عنوان مظهر اصلی منافع ملی شناخته می شود. شریعتی راه علاج ناکارآمدی روش مبارزه مسلحانه جریان مجاهدین خلق و روش مبارزه سیاسی جریان جبهه ملی را در بازسازی امر دینی به عنوان ابزار روشنگری سیاسی می دانست. بدین ترتیب شریعتی احیای امر دینی را تبدیل به یگانه راه مبارزه کارآمد با نظام سیاسی و تنها راه الزام حاکمیت به تأمین منافع ملی کرد. دکتر شریعتی معتقد بود: اسلام تنها فرهنگ و تمدّنی است که الان زنده است. البته اسلام را باید از خوانش های تکراری و ناآگاهانهای که بزرگترین عامل انحطاط است، پاک کرد و به صورت اسلام آگاهی بخش مترقی معترض، و به عنوان یک ایدئولوژی آگاهی دهنده و روشنگر مطرح کرد»
4. دیدگاه جریان ملی مذهبی شامل مهندس مهدی بازرگان و عزت الله سحابی:
امر دینی دارای جایگاهی ویژه و منحصر به فرد در فرآیند تأمین منافع ملی است. به این دلیل که توانایی هدایت ارادهٔ عمومی ایرانیان به سمت تأمین منافع ملی، امتیاز انحصاری نهاد دین است و به همین خاطر امر دینی نقشی بی بدیل و حیاتی در تضمین منافع ملی ایران دارد. مهندس بازرگان از اعتقادات مذهبی به عنوان یگانه محرک ارادهٔ ملی ایرانیان یاد می کرد و معتقد بود سایر محرکات مطرح، فاقد چنین قابلیتی هستند: محرک بعضی ممکن است، ناسیونالیسم، بعضی دیگر، عواطف انسانی و یا تعصبات نژادی و محرک بعضیها سوسیالیسم باشد… ولی برای ما و برای عدهای از همفکران ما و شاید اکثریت مردم ایران، محرکی جز مبانی و معتقدات مذهبی اسلامی نمیتوانست وجود داشته باشد. مهندس یدالله سحابی نیز اعتقادات دینی را نیرویی برای بهبود و تداوم فعالیت سیاسی قلمداد می کرد و علت ترک جبهه ملی و تأسیس نهضت آزادی از سوی جریان ملی مذهبی را هم همین نکته می دانست: «جبهه ملی بیشتر فعالیت سیاسی لائیک داشت و مستقل از فکر دینی بود، ولی ما معتقد بودیم که اگر فعالیت سیاسی میکنیم از روی وظیفه دینی است و بنابراین، فعالیت سیاسی را وابسته به عقاید دینی میدانستیم.»
البته جریان ملی مذهبی با هر نوع قرائت دینی که ایران در آن، صرفا ابزاری برای خدمت به اسلام بوده و خود ایران فاقد موضوعیت و محوریت باشد، مرزبندی داشت. مهندس بازرگان خدمت به ایران از راه اسلام و خدمت به اسلام از راه ایران را دو مسیر جداگانه می دانست و مسیر نخست را به عنوان خط مشی جریان ملی مذهبی و مرز راهبردی این جریان با پیروان خط امام مطرح می کرد. همچنان که عزت الله سحابی در مواجهه با ایدئولوژی دینی اتحاد اسلام، امر دینی را در تضاد با منافع ملی می دید و حکم به تقدم امر ملی می کرد. او معتقد بود که ما ایرانیان، بیش از آنکه مسلمان باشیم، ایرانی هستیم و تأمین منافع ملی برای ما از هر امر دیگری، مهمتر است. همچنین مهندس بازرگان مدعی بود که در قرآن گزارهای مبنی بر الزام و اجبار به نگاه فراملی برای تبلیغ اسلام و جایگاه ابزاری وطن در فرآیند ترویج دین وجود ندارد و از این رو راهبرد خدمت به ایران از راه اسلام، علاوه بر توانایی تأمین منافع ملی، واجد مشروعیت دینی است و هیچ تعارضی با تعلیمات قرآن ندارد.
بازرگان به زعم خود از موضع اسلام و ایران مقابل هرگونه نگاه غیر ملی به امر سیاسی می ایستاد و نگران نقض منافع ملی ایران از جانب نیروهای اسلامگرا و غیر ملی جمهوری اسلامی بود. از این رو جریان ملی مذهبی هرگاه احساس می کرد که کنش سیاسی جمهوری اسلامی بر پایه راهبرد خدمت به اسلام از راه ایران شکل گرفته، به عناد و مخالف با سیاست های حاکمیت می پرداخت. مخالفت شدید مهندس بازرگان و مهندس سحابی با تسخیر سفارت آمریکا و یا اعلام مخالفت نهضت آزادی با تداوم دفاع مقدس در همین راستا قابل تحلیل است.
5. دیدگاه گفتمان انقلاب و آیت الله خامنهای:
امر ملی و امر دینی نه دو امر متضاد بلکه یک حقیقت واحد هستند. به بیان علمی و آکادمیک می توان گفت از منظر رهبر شهید انقلاب، استقلال و اصالت امر دینی، نه موجب ترک امر ملی، بلکه عامل اصلی التفات به آن است. چنانکه اصالت و استقلال امر دینی در نزد نهاد روحانیت، نه تنها این جریان را از مسیر تأمین منافع ملی، منحرف نکرده بلکه به چنین سمتی هدایت کرده است. تنها جریانی که در ایران، تن به وطن فروشی نداده و بر خلاف جریان منور الفکری، پای هیچ عهدنامه ننگینی را امضا نکرده است. البته طبق دیدگاه امامین انقلاب نگرش میهن دوستانه و نگرش ناسیونالیستی، دو مسیر جداگانه هستند و مسیری که مقصود امامین انقلاب است، میهن دوستی و تأمین منافع ملی فارغ از تعلقات قومی و نگاه ناسیونالیستی است. ناسیونالیسم، نوعی تعلق مخرب به یک قومیت و ملیت خاص است و حقوق سایر شهروندان و جوامع انسانی در آن نادیده گرفته می شود.
ولی میهن دوستی، نوعی تعلق مثبت به یک کشور و تمام شهروندان آن است. فارغ از قوم و ملیتی دارند. در واقع امام خامنهای در قامت مهمترین نیروی فکری گفتمان انقلاب، با الهام از تجارب تاریخی، تفسیر جدیدی از نسبت امر ملی و امر دینی ارائه کرد که مشابه آن در محافل روشنفکری، قابل یافت نیست. اگرچه ظاهرا اندیشه سیاسی رهبر شهید انقلاب در امتداد دیدگاه جریان بازگشت به خویشتن و دیدگاه جریان ملی مذهبی مطرح شده ولی در واقعیت، تفاوت های بنیادینی با این دو دیدگاه دارد. آیت الله خامنهای برخلاف شریعتی، امر دینی را فارغ از دوگانه های کاذبی مثل دوگانه اسلام ابوذری و اسلام ابوعلی یا دوگانه تشیع صفوی و تشیع علوی می فهمد و هیچ نسبتی با نگاه گزینشی شریعتی به امر دینی برقرار نمیکند.
افزون بر این، طرح راهبردی شریعتی مبنی بر تأمین قدرت ملی از راه اشتراک جغرافیایی و ادغام ملل اسلامی در حکومتی واحد، در تعارض کامل با نگرش سیاسی امام خامنهای است. امام خامنهای بارها تأکید کردهاند که مداخله در سرنوشت ملت های اسلامی و ادغام آنها در سایر کشورها، هرگز مدنظر جمهوری اسلامی نیست و مثلا در مسئلهٔ فلسطین، سرنوشت این ملت باید با ارادهٔ خود آنها تغییر کند. اعلام بی اطلاعی رهبر انقلاب از عملیات طوفان الاقصی و یا تأکید ایشان بر برگزاری رفراندام در فلسطین، بر اساس همین تلقی شکل گرفته است.
در باب تفاوت دیدگاه امام شهید با دیدگاه جریان ملی مذهبی نیز باید یادآور شد که از نظر ایشان تفکیک مسیر خدمت به ایران از مسیر خدمت به اسلام، پنداری باطل بوده و به گواه تجربهٔ تاریخی دفاع مقدس، خدمت به اسلام نه به منزله ترک مسیر خدمت به ایران بلکه عامل اصلی قرارگرفتن در مسیر خدمت به میهن است. همانطور که در آزمون تاریخی دفاع مقدس، این جوانان مؤمن انقلابی بودند که از روی تعهد دینی، مسئولیت حفظ و حراست ایران را پذیرفتند و پیوندی لایزال میان اسلام و ایران برقرار ساختند. در حالی که مدعیان میهن دوستی پس از مدت ها سرزنش پیروان خط امام و محکوم کردن آنها به نقض منافع ملی، با بیشرمی از مسئولیت حفظ ایران شانه خالی کردند.
رهبر انقلاب در این باره می فرمود: از اوّل انقلاب، یک گروهی سعی میکردند گرایش به ملّیّت را و نام ایران را و بزرگداشت ایران را در مقابل گرایش اسلامی و انقلابی قرار بدهند و تفکیک کنند بین مسئلهی ملّیّت و مسئلهی اسلامیّت. جنگ، دفاع مقدّس و شهدای عزیز ما این وسوسهی باطل را به طور واضح و به صورت عملی ابطال کردند. امتحانِ بزرگِ جنگ پیش آمد، به مرزهای کشور حمله شد، ایران مورد تهاجم قرار گرفت، آن هم نه فقط تهاجم یک دولت و یک همسایه، [بلکه] یک تهاجم بینالمللی به معنای واقعی کلمه که مکرّر این را عرض کردهایم؛ آن کسانی که ادّعا میکردند طرفدار ایران هستند، از ترس درون خانههای خودشان خزیدند و حاضر نشدند یک قدم برای دفاع از مرزهای کشور بردارند، بعضیهایشان هم که گذاشتند رفتند از کشور؛ همان کسانی که مدّعی طرفداری از ایران و ایرانیّت بودند! چه کسی از مرزها دفاع کرد؟ بچّهمسلمانها، نمازشبخوانها، چیتسازیانها، سلگیها، لشکر انصارالحسین؛ اینها دفاع کردند، اسلام دفاع کرد از مرزهای ایران. اسلامیّت و ایرانیّت دو قطب متضاد نیستند، یک حقیقتند. هر کسی طرفدار اسلام شد، هر کسی سرباز اسلام شد، از هر ارزشی ــ از جمله ارزش میهن و وطن ــ به طور طبیعی دفاع میکند. حُبُّ الوَطَنِ مِنَ الایمَان ؛ این از ایمان است.
انتهای پیام/