به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، قزاقستان، ازبکستان و امارات متحده عربی در اواخر سپتامبر 2026 تفاهمنامهای برای احداث خط راهآهن جدیدی جهت اتصال آسیای مرکزی به جنوب آسیا امضا کردند.
این طرح پرسشهایی را برانگیخته است: مسیر جدید چه تفاوتی با کریدورهای حملونقل موجود دارد و چرا این سه کشور به آن نیاز دارند؟
این کریدور از خاک قزاقستان، ازبکستان، افغانستان و پاکستان میگذرد و دسترسی به بنادر اقیانوس هند را فراهم میآورد؛ ضمن آنکه امارات قصد دارد به عنوان کارشناس و سرمایهگذار احتمالی در پروژه مشارکت کند.
این خط راهآهن «کاسا» (CASA) به معنای «آسیای مرکزی - جنوب آسیا» نام دارد و با عنوان «قزاقستان - ازبکستان - افغانستان - پاکستان» نیز شناخته میشود. مسیر برنامهریزیشده، ترانسافغان است و هدف اصلی آن، فراهم آوردن دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به بازارهای دریایی جنوب آسیا، خلیج فارس و شرق آفریقاست.
در حال حاضر قزاقستان، ازبکستان و امارات مشارکتکنندگان پروژه هستند. هزینه احداث، جدول زمانی اجرا و مسیر دقیق آن هنوز مشخص نشده است؛ چرا که تفاهمنامه در مرحله کنونی شامل تهیه مطالعات توجیه فنی و اقتصادی و بررسی گزینههای احتمالی تامین مالی میشود.
ویژگی منحصربهفرد «کاسا»؛ تجمیع پروژههای ترانسافغان آستانه و تاشکند
کریدور ریلی «آسیای مرکزی - جنوب آسیا» در خلأ شکل نگرفته است؛ هم ازبکستان و هم قزاقستان پیشتر پروژههای جداگانه ریلی ترانسافغان داشتند که توافقنامهها و تفاهمنامههای احداث آنها تقریباً همزمان در سال 2025 امضا شده بود.
پروژه ازبکستان (مسیر غربی از طریق افغانستان) «راهآهن ترانسافغان» نام دارد که توافقنامه چهارچوبی سهجانبه آن میان ازبکستان، افغانستان و پاکستان امضا شد.
مسیر پیشبینیشده آن از «ترمذ» در ازبکستان آغاز شده و از «نائبآباد»، «میدانشهر»، «لوگر» و «خرلاچی» در افغانستان میگذرد. «شوکت میرضیایف» رئیسجمهور ازبکستان نیز در فوریه 2026 توافقنامه تهیه مطالعات توجیه فنی و اقتصادی این کریدور را امضا کرد.
پروژه قزاقستان (مسیر شرقی از طریق افغانستان) نیز از ابتدا همانند کریدور جدید، «کاسا» نام داشت و قرار بود از شهرهای افغانستانی «تورغندی» در مرز ترکمنستان، «هرات»، «قندهار» و «اسپینبولدک» در مرز پاکستان عبور کند؛ پروژهای که قزاقستان و افغانستان برای آن پروتکل حسن نیت امضا کرده بودند.
ویژگی منحصربهفرد کریدور جدید در آن است که قالب تازهای از همکاری منطقهای را رقم میزند؛ جایی که قزاقستان و ازبکستان آمادهاند تلاشهای خود را برای ایجاد یک مسیر ریلی واحد از طریق افغانستان متحد کنند.
منافع راهبردی آستانه و تاشکند؛ یکپارچهسازی لجستیک و تمایز از کریدورهای موجود
برای ازبکستان و قزاقستان، این مسیر حملونقل جدید فرصتی برای دسترسی مستقیمتر به بازارهای جنوب آسیا و بنادر دریایی و کاهش وابستگی به کریدورهای تجاری کنونی است.
به لطف مسیر «آسیای مرکزی - جنوب آسیا»، این دو کشور محصور در خشکی میتوانند بازارهای جدیدی برای فروش محصولات خود بگشایند، صادراتشان را از طریق محور جنوبی متنوع کنند، از محل حملونقل بار سایر کشورها درآمدهای ترانزیتی به دست آورند و بخش لجستیک شامل پایانهها، مراکز حملونقل و گرههای مواصلاتی جدید را توسعه دهند.
طبق برآوردهای مقدماتی مقامات قزاقستان، از طریق کریدور «کاسا» سالانه تا 10 میلیون تن بار میتواند به بنادر «کراچی» و «گوادر» پاکستان ارسال شود.
نکته مهم دیگر درباره این کریدور ریلی، یکپارچهسازی حملونقل است. امروز نیز ازبکستان و قزاقستان کالاهای خود را به پاکستان و بنادر آن میفرستند، اما این جابهجاییها چندوجهی و ترکیبی است و بهرهگیری از شیوههای گوناگون حملونقل، لجستیک را پیچیدهتر و گرانتر میکند.
وجود تاسیسات ریلی واحد به حل مشکلات گذرگاههای مرزی و رفع نیاز به تخلیه و بارگیری مجدد کالا کمک میکند و به طور بالقوه جریان بار را افزایش میدهد. علاوه بر این، هرچند قاره اوراسیا هماکنون شبکهای از کریدورهای حملونقل دارد، اما پروژه «کاسا» هیچیک از آنها را تکرار نمیکند.
کریدور میانی یا همان کریدور بینالمللی ترانسخزر، از شرق به غرب از طریق چین، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان به ترکیه و اروپا میرود؛ کریدور بینالمللی «شمال - جنوب» روسیه، منطقه دریای خزر، ایران و هند را به هم پیوند میدهد؛ و راهآهن «چین - قرقیزستان - ازبکستان» کشورهای آسیای مرکزی را به شبکه ریلی چین متصل خواهد کرد. در مقابل، کریدور «آسیای مرکزی - جنوب آسیا» کشورهای آسیای مرکزی را از طریق افغانستان به پاکستان متصل میکند.
انگیزههای فناورانه امارات متحده عربی برای حضور در طرح
امارات متحده عربی در مسیر کریدور پیشنهادی «آسیای مرکزی - جنوب آسیا» قرار ندارد و در تفاهمنامه این پروژه نیز به میزان مشارکت احتمالی، حجم سرمایهگذاری یا شرکتهای دخیل اماراتی اشارهای نشده است؛ با این حال، این کشور عربی انگیزههای خاص خود را برای حمایت از طرح دارد.
در وهله نخست، این کریدور فرصتی برای امارات جهت نمایش تخصص فناورانه خود است. یکی از محورهای تنوعبخشی به اقتصاد این کشور، دیجیتالیسازی، خودکارسازی فرآیندها و استفاده از هوش مصنوعی است که تمام آنها میتواند در این کریدور ترانزیتی برای بهینهسازی حملونقل و لجستیک و روانتر کردن تجارت فرامرزی به کار گرفته شود.
بنابراین، امارات در این پروژه برای ازبکستان و قزاقستان نه تنها شریک سرمایهگذاری، بلکه شریکی فناورانه است که میتواند برتری آنها را در عرصه لجستیک و حملونقل بار تضمین کند.
موانع اجرای پروژه؛ چالش زیربنایی، تنش مرزی و جغرافیای کوهستانی افغانستان
یکی از دشوارترین مسائل مرتبط با هر یک از مسیرهای ترانسافغان، موضوع ترانزیت از خاک افغانستان است.
امروز در قلمرو این کشور هیچ تاسیسات زیربنایی ریلی واحدی که دسترسی به پاکستان را تامین کند، وجود ندارد؛ هرچند کابل آماده مشارکت تقریباً در تمامی پروژههای حملونقلی پیشنهادی از جمله طرحهای کشورهای آسیای مرکزی است.
افغانستان روابط باثباتی با ازبکستان و قزاقستان دارد، اما در مناسباتش با پاکستان به دلیل مناقشه مرزی، تنش وجود دارد که این امر مانع بالقوه دیگری در برابر اجرای هر پروژه ترانسافغان به شمار میرود.
علاوه بر این، بافت و عوارض کوهستانی افغانستان، اجرای هر پروژه فنی را پیچیدهتر و پرهزینهتر میکند.
انتهای پیام/