1. صفحه اصلی
    • پربیننده‌ترین اخبار
    • مهمترین اخبار
    • آرشیو اخبار
  2. سیاسی
    • سیاست ایران
    • نظامی | دفاعی | امنیتی
    • گزارش و تحلیل سیاسی
    • مجلس و دولت
  3. امام و رهبری
  4. ورزشی
    • فوتبال ایران
    • فوتبال جهان
    • والیبال | بسکتبال | هندبال
    • کشتی و وزنه‌برداری
    • ورزش های رزمی
    • ورزش زنان
    • ورزش جهان
    • رشته های ورزشی
  5. بین الملل
    • دیپلماسی ایران
    • تولیدات دفاتر خارجی
    • آسیای غربی
    • افغانستان
    • آمریکا
    • اروپا
    • آسیا-اقیانوسیه
    • پاکستان و هند
    • ترکیه و اوراسیا
    • آفریقا
    • بیداری اسلامی
  6. فضا و نجوم
  7. اقتصادی
    • اقتصاد ایران
    • پول | ارز | بانک
    • خودرو
    • صنعت و تجارت
    • نفت و انرژی
    • فناوری اطلاعات | اینترنت | موبایل
    • کار آفرینی و اشتغال
    • راه و مسکن
    • هواشناسی
    • بازار سهام | بورس
    • کشاورزی
    • اقتصاد جهان
  8. اجتماعی
    • پزشکی
    • رسانه
    • طب سنتی
    • خانواده و جوانان
    • تهران
    • فرهنگیان و مدارس
    • پلیس
    • حقوقی و قضایی
    • علم و تکنولوژی
    • محیط زیست
    • سفر
    • حوادث
    • آسیب های اجتماعی
    • بازنشستگان
  9. فرهنگی
    • ادبیات و نشر
    • رادیو و تلویزیون
    • دین ، قرآن
    • سینما و تئاتر
    • فرهنگ حماسه و مقاومت
    • اندیشه
    • موسیقی و تجسمی
  10. حوزه و روحانیت
  11. استانها
    • آذربایجان‌ شرقی
    • آذربایجان غربی
    • اردبیل
    • اصفهان
    • البرز
    • ایلام
    • بوشهر
    • استان تهران
    • چهارمحال و بختیاری
    • خراسان جنوبی
    • خراسان رضوی
    • خراسان شمالی
    • خوزستان
    • زنجان
    • سمنان
    • سیستان و بلوچستان
    • فارس
    • قزوین
    • قم
    • کاشان
    • کردستان
    • کرمان
    • کرمانشاه
    • کهگیلویه و بویراحمد
    • گلستان
    • گیلان
    • لرستان
    • مازندران
    • مرکزی
    • هرمزگان
    • همدان
    • یزد
    • جزایر خلیج فارس
  12. رسانه ها
    • چند رسانه ای
    • خواندنی
  13. بازار
    • قیمت خودرو
    • قیمت طلا، سکه و ارز
    • سازمان‌ها و شرکت‌ها
  14. عکس
  15. فیلم
  16. گرافیک و کاریکاتور
    • english
    • عربی
    • Türkçe
    • עברית
    • Pусский
  • RSS
  • تلگرام
  • اینستاگرام
  • توییتر
  •  
    آپارات
  •  
    سروش
  •  
    آی‌گپ
  •  
    گپ
  •  
    بله
  •  
    روبیکا
  •  
    ایتا
  • قیمت ارز و طلا
    لیگ ایران و جهان
  • صفحه اصلی
    • پربیننده‌ترین اخبار
    • مهمترین اخبار
    • آرشیو اخبار
  • سیاسی
    • سیاست ایران
    • نظامی | دفاعی | امنیتی
    • گزارش و تحلیل سیاسی
    • مجلس و دولت
  • امام و رهبری
  • ورزشی
    • فوتبال ایران
    • فوتبال جهان
    • والیبال | بسکتبال | هندبال
    • کشتی و وزنه‌برداری
    • ورزش های رزمی
    • ورزش زنان
    • ورزش جهان
    • رشته های ورزشی
  • بین الملل
    • دیپلماسی ایران
    • تولیدات دفاتر خارجی
    • آسیای غربی
    • افغانستان
    • آمریکا
    • اروپا
    • آسیا-اقیانوسیه
    • پاکستان و هند
    • ترکیه و اوراسیا
    • آفریقا
    • بیداری اسلامی
  • فضا و نجوم
  • اقتصادی
    • اقتصاد ایران
    • پول | ارز | بانک
    • خودرو
    • صنعت و تجارت
    • نفت و انرژی
    • فناوری اطلاعات | اینترنت | موبایل
    • کار آفرینی و اشتغال
    • راه و مسکن
    • هواشناسی
    • بازار سهام | بورس
    • کشاورزی
    • اقتصاد جهان
  • اجتماعی
    • پزشکی
    • رسانه
    • طب سنتی
    • خانواده و جوانان
    • تهران
    • فرهنگیان و مدارس
    • پلیس
    • حقوقی و قضایی
    • علم و تکنولوژی
    • محیط زیست
    • سفر
    • حوادث
    • آسیب های اجتماعی
    • بازنشستگان
  • فرهنگی
    • ادبیات و نشر
    • رادیو و تلویزیون
    • دین ، قرآن
    • سینما و تئاتر
    • فرهنگ حماسه و مقاومت
    • اندیشه
    • موسیقی و تجسمی
  • حوزه و روحانیت
  • استانها
    • آذربایجان‌ شرقی
    • آذربایجان غربی
    • اردبیل
    • اصفهان
    • البرز
    • ایلام
    • بوشهر
    • استان تهران
    • چهارمحال و بختیاری
    • خراسان جنوبی
    • خراسان رضوی
    • خراسان شمالی
    • خوزستان
    • زنجان
    • سمنان
    • سیستان و بلوچستان
    • فارس
    • قزوین
    • قم
    • کاشان
    • کردستان
    • کرمان
    • کرمانشاه
    • کهگیلویه و بویراحمد
    • گلستان
    • گیلان
    • لرستان
    • مازندران
    • مرکزی
    • هرمزگان
    • همدان
    • یزد
    • جزایر خلیج فارس
  • رسانه ها
    • چند رسانه ای
    • خواندنی
  • بازار
    • قیمت خودرو
    • قیمت طلا، سکه و ارز
    • سازمان‌ها و شرکت‌ها
  • عکس
  • فیلم
  • گرافیک و کاریکاتور

گلادیاتور یا مدافع وطن؟ کدامش آرزوست؟

  • 30 آبان 1405 - 08:38
  • اخبار فرهنگی
  • اخبار اندیشه
گلادیاتور یا مدافع وطن؟ کدامش آرزوست؟

از فرهنگ نمایش خشونت در روم باستان تا اندیشه دفاع از سرزمین در ایران باستان فرسنگ‌ها فاصله است.

فرهنگی

خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: در بررسی تاریخ جنگ‌ها، مسئله فقط این نیست که چه کسی جنگیده، بلکه این است که جنگ با چه هدفی انجام شده و قدرت چگونه با خشونت برخورد کرده است. شواهد تاریخی و باستان‌شناختی، از تفاوت میان نمایش عمومی خشونت در روم باستان و تأکید سنت سیاسی ایران بر نظم، داد و پاسداری از سرزمین حکایت دارند، که البته این پاسداری از ایران بیش از یک نگاه تنها به زادگاه بود، در واقع خانه‌ای مشترک برای حافظه و پیمان مردمانش به شمار می‌آمد.

در روم، نبرد گلادیاتورها به نمایشی عمومی تبدیل شد که مرگ انسان‌ها را در خدمت سرگرمی و نمایش اقتدار قرار می‌داد. در مقابل و در اندیشه سیاسی ایران باستان، به‌ویژه در کتیبه‌های هخامنشی، فرمانروایی مشروع با مفاهیمی چون راستی، عدالت، نظم و مقابله با دروغ پیوند داشت. بر این اساس، می‌توان استدلال کرد که در آرمان سیاسی ایران، قدرت و جنگ زمانی ارزشمند بودند که در خدمت برقراری نظم و پاسداری از قلمرو قرار گیرند. البته برای داوری تاریخی باید میان آرمان‌های بیان‌شده در کتیبه‌ها و عملکرد واقعی شاهان تمایز گذاشت، همان‌طور که نباید همه جنگ‌های روم را به گلادیاتورها فروکاست.

در آغاز، نبرد گلادیاتورها نه صرفاً سرگرمی، بلکه آیینی پیوندخورده با سوگواری و بزرگداشت مردگان در روم باستان بود. بر پایه گزارش منابع رومی، نخستین نمایش ثبت‌شده در سال 264 پیش از میلاد، در بازار گاو رُم و به یادبود پدر دکیموس یونیوس بروتوس برگزار شد، و سه جفت جنگجو در مراسمی پیکار کردند که مرگ را به آیینی برای پاسداشت خاطره بدل می‌ساخت. اما این رسم به‌تدریج از محدوده آیین‌های خانوادگی فراتر رفت و در رقابت اشراف و سیاست‌ورزی عمومی جایگاهی یافت، چنان‌که طی سده‌های بعد، میدان نبرد گلادیاتورها به صحنه‌ای برای نمایش شکوه، ثروت و اقتدار سیاسی تبدیل شد.

کولوسئوم در سال 80 میلادی با جشنی صدروزه افتتاح شد. سوتونیوس از روزی می‌نویسد که تیتوس پنج هزار جانور وحشی را به میدان فرستاد، همچنین بنا حدود پنجاه هزار تماشاگر را جای می‌داد و جایگاه هر گروه با رتبه اجتماعی‌اش تعیین می‌شد. زیر کف میدان شبکه‌ای از دالان‌ها، قفس‌ها و بالابرها قرار داشت، و این شبکه در دوره دومیتیان ساخته شد و کاوش‌های باستان‌شناسی آن را آشکار کرده است. سازه برای رساندن انسان و جانور به صحنه در لحظه‌ای حساب‌شده طراحی شده بود.

آگوستوس در کارنامه خود می‌نویسد که در نمایش‌های گلادیاتوری به نام او و خاندانش حدود ده هزار مرد جنگیدند و در شکارهای نمایشی او حدود سه هزار و پانصد جانور کشته شد. حاکمی که این رقم‌ها را در سنگ‌نوشته به رخ می‌کشد، تماشای مرگ را بخشی از اعتبار خود می‌داند.

قربانیان فقط شمشیرزنان حرفه‌ای نبودند، و اعدام محکومان در ظهر برنامه‌ای ثابت بود. کاتلین کلمن نشان داده است که بسیاری از این اعدام‌ها به شکل نمایش اسطوره‌ای صحنه‌آرایی می‌شد و مرگ واقعی محکوم، پایان نمایش بود. همچنین مارتیال در سروده‌های افتتاحیه کولوسئوم از چنین صحنه‌هایی ستایش‌آمیز یاد می‌کند. زنان هم قربانی بودند، زیرا پرپتوا و فلیسیتاس دو زن مسیحی در سال 203 میلادی در کارتاژ به آرنا فرستاده شدند و بخش مهمی از روایت را پرپتوا خود نوشته است.

استخوان‌ها هم شهادت می‌دهند. مثلا در گورستان گلادیاتورهای افسوس، مربوط به سده‌های دوم و سوم میلادی، کانتس و گروسشمیت اسکلت‌هایی با شکستگی‌های ناشی از ضربه سنگین را گزارش کرده‌اند. یکی از جمجمه‌ها جای ضربه‌ای دارد که به گمان آنان برای پایان‌دادن به کار مجروح زده شده است. همچنین از همین­رو، پژوهش‌های تازه یادآوری می‌کنند که همه گلادیاتورها برده نبودند و برخی برای شهرت و مزد داوطلب می‌شدند. تصویر دقیق همین پیچیدگی را دارد، اما خشونتی که جمعیت را سرگرم می‌کرد، واقعیتی اثبات‌شده است.

سنت فکری رُم خود این منظره را نقد کرد. سنکا در نامه هفتم به لوکیلیوس نمایش ظهر را وصف می‌کند، جایی که مردان بی‌سلاح برای سرگرمی تماشاگر به جان هم می‌افتند. او در این باره می‌نویسد انسان که باید برای هم­نوع خود چیزی مقدس باشد، اکنون با یک بازی کشته می‌شود.

سیسرون درباره بازی‌های پومپی در سال 55 پیش از میلاد می‌نویسد که تماشاگران از رنج فیل‌های زخمی متأثر شدند، و آگوستین از دوستش آلیپیوس نقل می‌کند که با چشم بسته وارد آرنا شد، ولی با شنیدن خروش جمعیت چشم گشود و در لذت خونین آن‌ها مست شد.

نگاه امپراتوری هم از همین جنس بود، چرا که  در گفت‌وگوی ملیان، توسیدید قدرتمندان را کسانی می‌داند که آن­چه می‌توانند می‌کنند و ضعیفان را کسانی که آن­چه باید تحمل می‌کنند. تاسیتوس هم سخن سردار بریتانیایی کالگاکوس را درباره رومیان آورده است که می­گوید؛ ویرانی می‌سازند و نامش را صلح می‌گذارند. این جمله را یک رومی نوشته است، پس تصویر خشونت امپراتوری برای خود رومیان آشنا بود.

جامعه‌شناسی تاریخی توضیحی برای این الگو دارد. پل وین نشان داد که نخبگان رومی با هزینه‌کردن در نمایش‌ها اعتبار سیاسی می‌خریدند، مثلا کیت هاپکینز، آرنا را صحنه‌ای دید که امپراتور در آن در برابر مردم نقش بازی می‌کرد و پاسخ جمعیت را می‌شنید، و ژوونال با تعبیر نان و سیرک همین قرارداد نانوشته را نکوهیده است. از این­رو، در این منطق مرگ دیگران سرمایه سیاسی تولید می‌کند.

هرودوت می‌نویسد که در تربیت پسران پارسی، سه فضیلت سوارکاری، تیراندازی و راست‌گویی جایگاهی ویژه داشت. این روایت در کنار کتیبه‌های داریوش، تصویری از آرمان فرمانروایی در ایران هخامنشی به دست می‌دهد، آرمانی که در آن، توان نظامی باید با راستی و برقراری نظم همراه باشد. داریوش در کتیبه آرامگاه خود در نقش‌رستم، از فرمانروایی سخن می‌گوید که نمی‌خواهد به ضعیف‌تر از سوی قوی‌تر ستم شود. از این­رو، در کتیبه‌های هخامنشی نیز راستی، نظم و پاسداری از سرزمین در شمار ارزش‌های بنیادین حکومت قرار دارند.

از این منظر، این نگرش را می‌توان در شواهد اداری و هنری نیز دنبال کرد. لوح‌های باروی تخت‌جمشید از سال‌های 509 تا 493 پیش از میلاد، اطلاعاتی درباره جیره و سازمان کار زنان و مردان ثبت کرده‌اند. ماریا بروسیوس، پژوهشگر تاریخ زنان ایران باستان با بررسی این اسناد نشان می‌دهد که زنان در اقتصاد هخامنشی نقشی ثبت‌شده داشتند و مادران نوزادان جیره اضافی دریافت می‌کردند. این اسناد، هرچند مستقیماً رفتار سپاه در میدان جنگ را نشان نمی‌دهند، اما از حکومتی حکایت دارند که برای اداره نیروی کار و تأمین جیره، سازوکارهای اداری مشخصی پیروی می‌کرد.

در هنر رسمی هخامنشی، به‌ویژه در پلکان آپادانا، اقوام گوناگون با پوشش‌های بومی و هدایای سرزمین خود در نظمی تشریفاتی به حضور شاه می‌رسند. این تصویر، به‌جای نمایش پیکرهای کشته‌شده و تحقیر اسیران، بر همبستگی سیاسی و انتظام سرزمین‌های امپراتوری تأکید دارد.همچنین، استوانه کوروش نیز پس از فتح بابل، از بازگرداندن پیکره‌های آیینی و باز اسکان گروه‌هایی از مردم سخن می‌گوید، البته شاهان هخامنشی نیز از نیروی نظامی، مجازات و لشکرکشی استفاده می‌کردند، برای مثال در کتیبه بیستون، سرکوب شورش فرائورتس و مجازات سخت او ثبت شده است که به دلیل خیانت‌هایی بود که انجام داد. بنابراین، نمی‌توان ادعا کرد که در جنگ‌های هخامنشی هیچ خشونتی رخ نمی‌داد، بلکه باید منشأ آن را هم بررسی کرد، چرا که خشونت گاه به معنای اجرای قانون بوده، مانند کتیبه بیستون که دلیل آن خیانت بود. اما نکته مهم‌تر آن است که در شواهد یادشده، آرمان رسمی فرمانروایی بیش از نمایش رنج و مرگ، بر راستی، نظم و تثبیت اقتدار سیاسی تأکید می‌کند.

همین تمایز در مقایسه با روم اهمیت می‌یابد، زیرا نبرد گلادیاتورها در روم به نمایشی عمومی بدل شد که خشونت را در برابر تماشاگران به نمایش می‌گذاشت، اما در هنر رسمی هخامنشی، تصویر غالب از قدرت، صف‌آرایی منظم اقوام و تشریفات دربار بود. البته این تفاوت به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که ایرانیان همواره با مدارا جنگیده‌اند یا رومیان تنها به خون‌ریزی می‌اندیشیده‌اند، بلکه نشان می‌دهد دو نظام سیاسی، قدرت را به شیوه‌های متفاوتی بازنمایی می‌کردند. از همین­رو، می‌توان از سنت سیاسی هخامنشی تصویری مثبت و مستند ارائه کرد، حکومتی که در آرمان رسمی خود، توان نظامی را با راستی و نظم پیوند می‌داد و در اداره امپراتوری از سازوکارهای اداری و اقتصادی گسترده بهره می‌گرفت.

در دوره ساسانی شواهد مادی از رویکرد مرزبانی خبر می‌دهند. دیوار گرگان را ساور و همکارانش با پیمایش و کاوش بررسی کرده‌اند، که طول آن نزدیک به 195 کیلومتر است و ده‌ها دژ، کانال تأمین آب و کوره‌های آجرپزی دارد. بنا بر تاریخ‌گذاری آنان، ساخت عمده آن در سده‌های پنجم و ششم میلادی بود، هرچند درباره تاریخ دقیق هنوز بحث هست و احتمالات وجود دارد. همچنین، دیوار دربند در قفقاز نیز از همین سنت مرزی است، سازه‌ای که مرز را قفل می‌کند، به کار پاسداری می‌آید.

در سنت دینی، مهریشت پیمان‌شکن را از بزرگ‌ترین گناهکاران می‌شمارد و بهرام‌یشت ایزد پیروزی را می‌ستاید. البته این متن‌ها در دوره‌های بعد گردآوری و نوشته شده‌اند و نمی‌توان آن‌ها را بی‌واسطه به هخامنشیان نسبت داد. از همین­رو، سرمایه سیاسی در این الگو از جای دیگری می‌آید، زیرا شاه با اجرای داد، مالیات منظم و نگهداری مرز مشروعیت می‌گیرد و اصلاحات مالیاتی خسرو یکم و سازه‌های بلندمدتی مانند دژ و کانال با همین منطق جور درمی‌آیند.

در سال 53 پیش از میلاد، کراسوس بی‌اعلام جنگ به پارت حمله کرد. پلوتارک انگیزه او را ثروت و شهرت‌طلبی می‌داند و می‌نویسد در رُم هم مخالفانی داشت، از جمله تریبونی که او را نفرین کرد. سورنا در حَرّان لشکر او را با کمان‌داران سواره شکست داد، و بنا به گزارش‌ها حدود بیست هزار رومی کشته و ده هزار نفر اسیر شدند. اورود دوم سر کراسوس را در جشنی دید که نمایش باکخای اوریپید را اجرا می‌کردند. و در سال 20 پیش از میلاد، پارت درفش‌های گرفته‌شده را از راه گفت‌وگو به آگوستوس پس داد و آگوستوس این را در کارنامه خود ثبت کرد.

 

پس از آن لشکرکشی‌های رومی تکرار شد. تراژان در سال‌های 114 تا 117 میلادی تیسفون را گرفت، و  لوکیوس وروس در سال 165 و سپتیمیوس سوروس در سال 198 همان شهر را غارت کردند و کاراکالا در سال 216 بنا بر دیو، گورهای شاهان پارتی را در اربیل گشود. البته ساسانیان پاسخ دادند و این پاسخ همیشه دفاعی نبود، به طوری که شاپور یکم در سال 260 والریانوس را در ادسا اسیر کرد، و کتیبه سه‌زبانه‌اش در نقش‌رستم فهرست لشکرکشی‌هایش را می‌آورد و آغاز جنگ را به تعدی روم نسبت می‌دهد.

اسکندر در سال 330 پیش از میلاد به تخت‌جمشید رسید. دیودوروس و پلوتارک از آتش‌زدن کاخ‌ها پس از یک میهمانی می‌نویسند و کاوش‌های هرتسفلد و اشمیت لایه سوختگی را در خزانه و بخشی از آپادانا نشان داده است. در همان سال داریوش سوم به دست بسوس و نبرزنس، دو تن از بزرگان خودش کشته شد. همچنین، ساتراپی مانند مازایوس در بابل بی‌جنگ تسلیم شده بود.

جدول زیر یافته‌های بالا را کنار هم می‌گذارد تا خواننده بتواند هر ستون را با ارجاع‌های همان بخش بسنجد.

معیار

الگوی رومی

الگوی ایرانی

فضای خشونت

آمفی‌تئاتر ده‌ ها هزار نفره

دیوار مرزی، دژ، کاخ اداری

زبان مشروعیت

شکوه امپراتوری و غنیمت

راستی، نظم، پیمان، پاسداری ، عشق به میهن و خانواده

اسیر و محکوم

اعدام نمایشی و بازی

مجازات سخت، بدون تماشای عمومی

زنان

قربانی در آرنا

جیره و حقوق مادران در لوح ‌ها

محدودیت شواهد

نقد درونی سنکا و آگوستین

متن‌ های رسمی و قدری تبلیغاتی

در دو سده اخیر، تاریخ ایران بارها با مداخله قدرت‌های خارجی (بیشتر غربی)، نقض حاکمیت ملی و پیامدهای انسانی جنگ گره خورده است. در سده نوزدهم جنگ‌های ایران و روسیه در سال 1813 با عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای در سال 1828 پایان یافتند، پیمان‌هایی که به جدایی بخش‌های گسترده‌ای از سرزمین‌های قفقاز از ایران انجامیدند. البته عهدنامه ترکمانچای افزون بر تحمیل غرامت، امتیازهای قضایی ویژه‌ای برای اتباع روسیه به همراه داشت. چند دهه بعد، در پی جنگ ایران و بریتانیا در سال‌های 1856 تا 1857 نیروهای بریتانیایی به جنوب ایران حمله کردند. امتیاز تنباکو که در سال 1890 به یک شرکت بریتانیایی واگذار شد نیز با اعتراض گسترده مردم و علما روبه‌رو شد و سرانجام لغو گردید. در قرارداد 1907 روسیه و بریتانیا، ایران به مناطق جنوبی و شمالی تقسیم شد، تصمیمی که بدون مشارکت مؤثر نمایندگان ایران گرفته شد و نمونه‌ای آشکار از نادیده‌گرفتن استقلال کشور بود.

همچنین در جنگ جهانی اول ، با وجود اعلام بی‌طرفی ایران، نیروهای خارجی بخش‌هایی از خاک آن را به میدان رقابت نظامی تبدیل کردند، که نتیجه آن قحطی و بحران غذایی سال‌های 1917 تا 1919 بود که به مرگ شمار زیادی از مردم انجامید، هرچند برآورد دقیق تلفات همچنان محل اختلاف پژوهشگران است. در شهریور 1320، نیروهای شوروی و بریتانیا بار دیگر به ایران بی‌طرف حمله کردند و کشور را به اشغال درآوردند.

در سال 1329 دولت دکتر محمد مصدق نفت ایران را ملی کرد، اقدامی در راستای اعمال حاکمیت اقتصادی کشور صورت گرفت، اما دو سال بعد، کودتای 1332 با نقش‌آفرینی سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا به سرنگونی دولت او انجامید. اسناد منتشرشده سازمان سیا در سال 2013 نیز نقش این سازمان در کودتا را تأیید کردند. بنابراین، این رخدادها نشان می‌دهند که مداخله خارجی در ایران تنها به لشکرکشی محدود نبوده و گاه از مسیر فشار اقتصادی و عملیات سیاسی نیز اعمال شده است.

با حمله عراق به ایران در شهریور 1359، جنگی هشت‌ساله آغاز شد که در حافظه ملی ایرانیان به دفاع مقدس شناخته می‌شود. از تلخ‌ترین ابعاد این جنگ، کاربرد سلاح‌های شیمیایی از سوی عراق بود. بمباران شیمیایی سردشت در تیر 1366 نمونه‌ای دردناک از پیامدهای آن برای غیرنظامیان است، به طوری که پژوهش‌های بین‌المللی درباره تأمین مواد و فناوری‌های دوکاربردی، نقش برخی شبکه‌ها و شرکت‌های غربی را در فراهم‌شدن امکانات تولید این سلاح‌ها بررسی کرده‌اند.

در تیر 1367 ناو آمریکایی وینسنس پرواز مسافربری شماره 655 ایران‌ایر را بر فراز خلیج فارس سرنگون کرد و هر 290 سرنشین آن جان باختند. در میان قربانیان این هواپیما، کودکان، زنان و سالمندانی بودند که سفری عادی را آغاز کرده بودند و هرگز به مقصد نرسیدند. و البته این فاجعه یادآور آن است که غیرنظامیان نباید قربانی محاسبات نظامی و خطاهای مرگبار شوند.

این تجربه تاریخی در سال 2026 وارد مرحله‌ای تازه شد. بر اساس گزارش کتابخانه مجلس عوام بریتانیا، آمریکا و اسرائیل در 28 فوریه حملات خود به ایران را آغاز کردند و اهداف اعلام‌شده آن‌ها شامل برنامه هسته‌ای و موشکی و زیرساخت‌های نظامی ایران بود. البته ایران نیز حملات متقابل خود را در چارچوب دفاع از کشور بیان کرد.

حمله به مدرسه ابتدایی شجره طیبه در میناب و شهادت مظلومانه دانش‌آموزان و دیگر غیرنظامیان، ضرورت بررسی مستقل و پاسخ‌گویی را برجسته کرد. دیده‌بان حقوق بشر خواستار تحقیق فوری و شفاف درباره این حمله شد و بر ضرورت بررسی احتمال نقض قوانین جنگ تأکید کرد. از این­رو، مرور این وقایع نشان می‌دهد که تقابل امروز را می‌توان در سطحی عمیق‌تر، به‌مثابه رویارویی دو نگرش تمدنی بررسی کرد، نگرشی که در سنت تاریخی ایران با تأکید بر آبادانی، نظم، مدارا و دفاع از سرزمین جلوه‌هایی از صلح‌جویی داشته و نگرشی که در برخی سیاست‌های قدرت‌های مداخله‌گر، توسل به زور را ابزاری برای تحمیل اراده خود دانسته است. البته، بی‌تردید تاریخ هیچ تمدنی یکدست نیست، اما تمایز اساسی در این است که قدرت برای پاسداری از زندگی و استقلال ملت‌ها به کار گرفته شود یا برای تحمیل سلطه بر دیگران است.

در روایت جنگ تمدنی، رویارویی ملت‌ها تنها در میدان نبرد رخ نمی‌دهد، بلکه تاریخ، هویت و انسجام درونی جوامع نیز به بخشی از میدان تقابل تبدیل می‌شوند. تجربه ایران، از واپسین سال‌های دوره‌های هخامنشی و ساسانی تا کودتای 1332 نشان می‌دهد که فشار خارجی هنگامی اثرگذارتر می‌شود که با شکاف‌های داخلی، رقابت بر سر قدرت و همکاری برخی نیروهای داخلی پیوند بخورد. در چنین شرایطی نفوذ می‌تواند با تطمیع، تهدید، وعده‌های فریبنده یا بهره‌برداری از اختلافات، اعتماد عمومی و توان دفاعی جامعه را تضعیف کند. در چنین چارچوبی، مفهوم دشمن در روایت تمدنی تنها به نیرویی محدود نمی‌شود که از مرزها و حریم‌ها عبور می‌کند، بلکه شامل راهبردهایی نیز می‌شود که می‌کوشند جامعه را از درون دچار بی‌اعتمادی و گسست کنند. در ادبیات سیاسی و دینی، چنین وضعیتی گاه در قالب تقابل حق و باطل یا ایستادگی در برابر فریب و سلطه تفسیر می‌شود. با این همه این چارچوب نباید به بدگمانی نسبت به هر منتقد یا مخالف داخلی بینجامد، زیرا مرز میان نقد و خیانت باید روشن بماندف چرا که انسجام ملی با آگاهی، عدالت و اعتماد عمومی تقویت می‌شود. از این­رو، یکی از درس‌های تاریخی ایران برای فهم جنگ امروز آن است که دفاع از کشور، هم‌زمان دو عرصه دارد؛ نخست،  پاسداری از مرزهای جغرافیایی و صیانت از استقلال تصمیم‌گیری و دوم حافظه تاریخی و انسجام اجتماعی است. بنابراین، در قاب آخرالزمانی این تقابل، مسئله اصلی صرفاً پیش‌بینی نبردی نهایی میان خیر و شر نیست، بلکه پرسش از این است که جامعه چگونه در برابر جنگ، فریب و تلاش برای تحمیل اراده بیرونی، هویت و قدرت تشخیص خود را حفظ می‌کند.

آرنای روم گواه آن است که خشونت چگونه می‌تواند به سرگرمی و کالایی برای تماشای جمعیت تبدیل شود. کولوسئوم و نوشته‌های سنکا فیلسوف رومی، از وجوهی از فرهنگ روم پرده برمی‌دارند که در آن رنج و مرگ انسان گاه به نمایش عمومی بدل می‌شد، هرچند خود سنکا نیز از منتقدان این خشونت‌ها بود. در سوی دیگر، لوح‌های باروی تخت‌جمشید از نظام ثبت جیره و دستمزد زنان و مردان کارگر خبر می‌دهند، و دیوار بزرگ گرگان از تلاش برای پاسداری از مرزهای ایران حکایت دارد و استوانه کوروش با اشاره به بازگرداندن پیکره‌های مقدس به جایگاه‌هایشان و بازسازی برخی پرستشگاه‌ها در بابل، تصویری از سیاست دینی هخامنشیان به دست می‌دهد. بر این اساس، هرچند جنگ‌ها و فتوحات ایران باستان را از خشونت و کاستی مبرا نمی‌کنند، اما از ظرفیت‌هایی متفاوت در سامان‌بخشی جامعه، اداره قلمرو و مواجهه با سنت‌های دینی گوناگون پرده برمی‌دارند. از این منظر، مسئله ادعای برتری مطلق یک تمدن بر دیگران نیست، بلکه مسئله آن است که قدرت در خدمت نمایش خشونت و تحمیل اراده است، یا پاسداری از سرزمین، برقراری نظم و فراهم‌کردن امکان زندگی است؟

تاریخ ایران سرشار از جنگ، شکست و فراز و فرود بوده است، اما راز ماندگاری آن را باید در توان بازسازی فرهنگی و پیوند عمیق مردم با زبان، خاطره و هویت خویش جست‌وجو کرد، چرا که ایران بارها در معرض یورش قرار گرفت، اما هویت آن در غبار شکست‌ها محو نشد.

 سرایش شاهنامه فردوسی در حدود سال 1010 میلادی به پایان رسید، این اثر یکی از باشکوه‌ترین جلوه‌های پایداری است، حماسه‌ای که خاطره ایران را از دل روزگاران عبور داد و به نسل‌های بعد سپرد. از این­رو، فردوسی تنها داستان پادشاهان و پهلوانان را روایت نکرد، بلکه وی به ملتی یادآوری کرد که ریشه‌های فرهنگی و حافظه تاریخی‌اش می‌توانند از تندباد حوادث نیرومندتر باشند.  در قلب این میراث، تنها شکوه پهلوانی و دفاع از مرزها قرار ندارد، بلکه خرد، دادگری و کرامت انسان نیز جایگاهی بنیادین دارند. سعدی در این باره می‌سراید: بنی‌آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند. این سخن، معیار اخلاقی مهمی برای سنجش قدرت و جنگ پیش روی ما می‌گذارد، که هیچ پیروزی‌ایی نباید رنج انسان بی‌گناه را بی‌اهمیت جلوه دهد.

از همین‌جا، تاریخ به امروز می‌رسد، چرا که جنگ کنونی را نمی‌توان تنها با شمار سلاح‌ها، وسعت میدان نبرد یا نتیجه عملیات‌ها فهمید، بلکه باید دید هر طرف چگونه از قدرت سخن می‌گوید، چگونه دشمن را در روایت خود تصویر می‌کند و چه جایگاهی برای جان انسان‌ها قائل است. هنگامی که یک ملت در معرض تهدید قرار می‌گیرد، تاریخ و هویت آن نیز به بخشی از میدان تقابل تبدیل می‌شوند. بدین ترتیب، شناخت ریشه‌های تمدنی ایران، نه بازگشت صرف به گذشته، بلکه راهی برای فهم معنای استقلال، دفاع از میهن و مسئولیت اخلاقی در زمانه حاضر است. در این چارچوب، نبرد تمدنی زمانی معنای واقعی می‌یابد که به‌جای نفرت‌پراکنی میان ملت‌ها، تفاوت میان سلطه‌جویی و دفاع از حق، میان تحقیر انسان و پاسداشت کرامت او، روشن شود.

امروز، عشق به ایران در ستایش صرف از شکوه گذشته خلاصه نمی‌شود، بلکه در دفاع از خانه‌ای معنا می‌یابد که نسل‌های پیاپی برای حفظ آن رنج برده‌اند. از این­رو، امروز ایران فقط خاک و مرز نیست، بلکه زبان مادری، خاطره نیاکان، آغوش خانواده‌ها، امید کودکان و آرزوی نسلی است که می‌خواهد آینده خود را در سرزمین خویش بسازد. پاسداری از چنین خانه‌ای، به شجاعت مدافعان، هوشیاری مردم، مسئولیت‌پذیری مسئولان و همبستگی ملی نیاز دارد، چرا که در روزگار تهدید، اختلاف‌ها نباید به شکاف‌هایی تبدیل شوند که توان جامعه را فرسوده و راه را برای مداخله بیرونی هموار کنند. همان‌گونه که کشتی در میان امواج سهمگین برای رسیدن به ساحل به هماهنگی ناخدا و خدمه نیاز دارد، کشور نیز در لحظات بحرانی به انسجام، هماهنگی مسئولانه و اعتماد متقابل نیازمند است. هم‌صدایی در دفاع از میهن، هنگامی بیشترین نیرو را دارد که با خرد، پاسخ‌گویی و احساس مسئولیت در برابر مردم همراه باشد.

میهن‌دوستی، نفرت از دیگر ملت‌ها نیست، بلکه عهدی است با سرزمینی که هویت و آینده ما در آن ریشه دارد. اگر میراث ایران باستان قرار است در جهان امروز زنده بماند، باید در دفاع از استقلال، پاسداری از کرامت انسان، حمایت از بی‌گناهان و حفظ همبستگی ملی تجلی یابد. بنابراین، قدرت هنگامی شایسته افتخار است که سپر زندگی مردم باشد، نه آن­که رنج آنان را بهای پیروزی قرار دهد، چیزی که بارها در طرف مقابل (دشمن غربی) و حرف‌های سخیف او دیده شد و از کلماتی چون نابودی تمدن و انسان‌ها و تهدید حرف زده شد و گفته شد پیروز شده‌ایم.

ایران در گذر قرن‌ها بارها زخمی شده، اما زبانش خاموش نمانده، فرهنگش از میان نرفته و حافظه تاریخی‌اش به دست فراموشی سپرده نشده است. این ماندگاری، حاصل پیوند میان سرزمین و مردمانی است که در هر عصر، چیزی از ایران را به نسل بعد سپرده‌اند. اما امروز نوبت ماست که این امانت را پاس بداریم، با ایستادگی در برابر تجاوز، با حفظ پیوندهای ملی و با وفاداری به آن ارزش‌هایی که زندگی را از خشونت و قدرت را از سلطه‌جویی متمایز می‌کنند.

ایران، روایت یک روز و یک نسل نیست، بلکه روایت ملتی است که از دل فراز و فرود تاریخ گذشته و هنوز به فردای خود چشم دوخته است. از این­رو، تا زمانی که عشق به این سرزمین در دل مردمش زنده باشد، تا زمانی که زبان و فرهنگش پاس داشته شود و فرزندانش در امنیت و امید رشد کنند، چراغ ایران فروزان خواهد ماند.

ما وارث گذشته‌ایم، اما مسئول آینده نیز هستیم، آینده‌ای که باید در آن، ایران نه‌فقط به سبب قدمت و شکوه تاریخی‌اش، بلکه به سبب عزت مردم، پایداری در برابر سلطه و پاسداشت کرامت انسان سربلند باشد. ایران خانه، ریشه، حافظه و افق فردای ماست.، و پاسداری از آن، پاسداری از پیوندی است که قرن‌ها ما را به هم رسانده است، پیوندی که در روزگار سختی باید استوارتر شود و در فردای صلح، آبادانی و سربلندی، ثمره خود را نشان دهد.

یادداشت از: محمد فریدزاده و هنگامه اسدی

انتهای پیام/

 
R7275/P1682
قیمت ارز و طلا
لیگ ایران و جهان
واژه های کاربردی مرتبط
  • جنگ تمدنی
  • ایران قوی
  • افول آمریکا
  • آثار باستانی | آثار تاریخی
tasnim
tasnim
tasnim
مادیران
شهر خبر
نیکا موتور
غار علیصدر
ازکی
طبیعت
میهن
triboon
تبلیغات
  • قیمت روز خودرو
  • درباره ما
  • ارتباط با ما
  • پربیننده‌ترین اخبار
  • پیوندها
  • بازار
  • قیمت ارز و طلا
  • لیگ ایران و جهان
  • آرشیو اخبار ؛ جدیدترین اخبار لحظه به لحظه امروز
ما را دنبال کنید:
  • RSS
  • تلگرام
  • اینستاگرام
  • توییتر
  • آپارات
  • سروش
  • آی‌گپ
  • گپ
  • بله
  • روبیکا
  • ایتا

All Content by Tasnim News Agency is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.