خبرگزاری تسنیم ـ مهدی رسولی*؛ تاریخ اندیشه بشری از دیرباز شاهد رویارویی دو جریان بنیادین بوده است؛ از یک سو «فلسفه» قرار دارد که در پی کشف حقیقت و دستیابی به شناخت مطابق با واقع است، و از سوی دیگر «سفسطه» که با انکار واقعیت یا تشکیک در امکان شناخت، ریشه هرگونه معرفت یقینی را هدف قرار می دهد. فلسفه و سفسطه، دو رقیب دیرینه اند و هر فیلسوفی که می خواهد گام در وادی تفکر عقلانی بگذارد و بنای یک نظام فکری را پی ریزی کند، در نخستین گام ناگزیر است تکلیف خود را با این رقیب دیرینه روشن سازد. بدون عبور از این گذرگاه نخستین، هیچ تفکری استوار نخواهد ماند و در مه غلیظی از انکار و شک فرو خواهد رفت.
هر متفکری برای دفع سفسطه و آغاز فلسفه خود، نقطه عزیمتی را برگزیده است. گروهی پذیرش «واقعیت‌هایی خاص، ولی فی الجمله» را معنای عبارت «واقعیت هست» برای شروع فلسفه دانسته اند. گروهی دیگر، به «نفس» نگریسته و آگاهی بی واسطه انسان به خویشتن را نخستین تکیه‌گاه یقینی شمرده اند. برخی دیگر نیز محسوسات پیرامون را مبنای حرکت خویش ساخته اند. به هر روی، وجه مشترک تمام این رویکردها آن است که همگی، یک «واقعیت محدود» را کانون دفع سفسطه و سرآغاز تفکر فلسفی خود قرار داده اند.
رویکردی نوین در آغاز فلسفه
اما در این میان، متفکری پا به عرصه گذاشت و از نقطه ای فلسفه را آغاز نمود و سفسطه را از میدان به در برد که با تمام پیشینیان تفاوت داشت.
این نقطه آغازین به قدری بدیع بود که شاید در نگاه نخست، ناشی از «تعصب مذهبی» قلمداد گردد که پیش از استدلال، نتیجه را مصادره کرده است؛ حتی ممکن است کسانی آن را آغازی صرفاً «ذوقی و بی مبنا» بشمارند که از شور عرفانی برخاسته و فاقد استحکام منطقی است.
در حالی که حقیقت امر، متفاوت بود. این آغاز، نه حاصل تعصب مذهبی، بلکه ثمره «عقلی آزاد، ولی مهذب به تهذیب شریعت» و «فکری حقیقت جو، ولی معلّم به تعلیم وحی» بود؛ عقلی که در پرتو طهارت باطن، غبار تقلید را از چهره فطرت زدوده و در مکتب وحی، افق دیدش وسعت یافته و توانسته است آنچه را در نهاد خود به ودیعه دارد بازشناسد. این رویکرد، نه زاییده ذوق پردازی، بلکه دستاورد «تعقلی عمیق در حقیقت هستی و در بنیادی ترین لایه های ادراک انسانی» بود.
این متفکر بزرگ، تفکر خویش را نه از درک بدیهی یک حقیقت محدود، بلکه از درک بدیهی «یکتا موجود نامحدود»، یعنی «واجب الوجود بالذات» آغاز کرد. او نشان داد که نخستین چیزی که فطرت عقلانی انسان بی هیچ واسطه ای به آن اذعان دارد و انکارش مستلزم اثباتش است، نه وجود خود انسان است و نه وجود اشیای پیرامون، بلکه «واقعیت مطلق و زوال ناپذیر» است که همان ذات باری تعالی می باشد.
تفاوت این رویکرد با روش حکمای پیشین، در جابه‌جایی بنیادین جایگاه «توحید» در هندسه معرفت است. فلاسفه گذشته پس از آنکه سفسطه را با واقعیتی محدود دفع می‌کردند و تفکر فلسفی خود را آغاز می نمودند، پس از اثبات چندین مقدمه در مباحث گوناگون، سرانجام به اثبات «واجب الوجود» می رسیدند؛ اما این متفکر بزرگ، درک «واجب الوجود» را از اواسط کتب فلسفی به سطر اول آن منتقل کرد و نشان داد که آنچه دیگران در میانه راه به دنبال اثباتش می گردند، خود نخستین قدم در آغاز تفکر است.
پیوند توحید نظری و عملی
این تفکر، پیوندی ناگسستنی با سیره عملی این حکیم الهی داشت. او که در سراسر زندگانی خود، همواره از «توحید» آغاز می‌کرد و در میان اهل معرفت به توحید عملی شهرت داشت، اجازه نداد میان ساحت عمل و ساحت نظرش دوگانگی پدید آید. او همان گونه که توحید را در افعال خارجی و سلوک زندگانی خویش، نقطه آغازین قرار داده بود، در ساحت اندیشه نیز توحید را سرسلسله فکر، ذهن و علم خویش ساخت.
بی‌تردید این آغازگاه نوین، «شاهکاری توحیدی» از یک «علامه توحیدی» بود؛ حکیمی که هم در عالم ذهن و نظام معرفت و علم خویش، توحید را سرسلسله تمام گزاره‌ها و تصدیقات می‌دانست، و هم در عالم خارج، ذات اقدس الهی را سرسلسله و قیوم تمامی موجودات خارجی می شمرد.
خاستگاه این تعمق، انس دیرینه او با منابع وحیانی بود. او در قرآن کریم دیده بود که خداوند می فرماید: «أَ فِی اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»؛ او در کلام گوهربار نبی اکرم (ص) نگریسته بود که فرمود: «بِاللَّهِ عَرَفْتُ الْأَشْیَاءَ»؛ او همچنین مناجات سیدالشهدا (ع) را زمزمه کرده بود که: «أَ یَكُونُ لِغَیْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَیْسَ لَكَ». متفکری که جانش با این معارف بلند عجین شده است، چگونه می توانست بدیهی ترین درک و نخستین گام را برای شروع تفکر فلسفی خود، از حقیقتی محدود آغاز کند که تمام ظهور و هستی اش در «عین» و «ذهن» را از «واجب الوجود بالذات» وام گرفته است؟
او با این تفکر دقیق و استدلال بی بدیل، به فلاسفه آموخت که خداوند متعال همان گونه که در عالم خارج خدایی می کند، در عالم «ذهن و علم» نیز خدایی می کند و روشنایی بخش هر ادراکی است. آن علامه موحد که با این ابتکار بی نظیر، مظلومیت خداوند را در عرصه تفکر کنار زد و او را از میانه به مطلع علوم بازگرداند، فیلسوف و عارف بزرگ، «علامه سید محمدحسین طباطبایی (ره)» بود.
سنگ بنای نوین «اسلامی سازی علوم»
این اندیشه ناب را می‌توان در آثار گوناگون ایشان، مخصوصا در حاشیه او بر کتاب اسفار ملاحظه کرد. این حکیم ژرف اندیش در ذیل کلمات ملاصدرا، حاشیه ای بسیار عمیق نگاشت که سند این تحول فکری به شمار می رود.
این نقطه آغازین، هرچند ممکن است در نگاه ابتدایی چنین به نظر آید که صرفاً یک جابه جایی نظری در ترتیب مباحث فلسفی است و تفاوت چندانی در کلیت علم رقم نخواهد زد، اما حقیقت چیز دیگری است. فلاسفه در دهه های بعد، با تأمل در این مبنا به این نکته کلیدی پی برده و خواهند برد که این آغازگاه توحیدی، راهی بنیادین برای شناخت صحیح از مسائل فلسفی و بالاتر از آن، سنگ بنای تدوین نوینی از «الگوی تولید علوم اسلامی» است؛ الگویی که در آن، توحید نه یک پیوست اعتقادی در کنار علوم، بلکه روح حاکم، نقطه عزیمت و مبنای معرفت شناختی تمامی دانش ها به شمار می آید.
*طلبه درس خارج حوزه علمیه قم
انتهای پیام/