به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، قرار بود اجرای طرح زوج‌وفرد از درب منازل در تهران، دست‌کم برای دو روز، تردد خودروها را محدود کند؛ تصمیمی که با هدف کاهش انتشار آلاینده‌ها و حفاظت از سلامت شهروندان در شرایط اضطرار آلودگی هوا به تصویب کارگروه هماهنگی شرایط اضطرار استان تهران رسید. اما مشاهدات میدانی در نخستین روز اجرای این مصوبه، تصویر متفاوتی از آنچه روی کاغذ اعلام شده بود نشان می‌دهد؛ خودروهای دارای پلاک فرد، با وجود ممنوعیت تردد، همچنان در خیابان‌های پایتخت حضور داشتند.
صبح امروز، اگر ساعاتی در خیابان‌ها و بزرگراه‌های تهران تردد می‌کردید، به‌راحتی می‌توانستید خودروهایی با پلاک فرد را ببینید که در روز زوج مشغول تردد بودند؛ تصاویری که نشان می‌دهد اعلام یک محدودیت ترافیکی، لزوماً به معنای اجرای مؤثر آن نیست. پرسش اینجاست که وقتی مصوبه‌ای با هدف کاهش آلودگی هوا صادر می‌شود، چه سازوکاری برای اطمینان از اجرای آن وجود دارد و اگر بخشی از رانندگان به‌سادگی آن را نادیده بگیرند، اساساً چه اثری از این تصمیم باقی می‌ماند؟
مصوبه‌ای با 20 بند؛ از محدودیت تردد تا توقف فعالیت صنایع آلاینده
کارگروه هماهنگی شرایط اضطرار آلودگی هوای استان تهران روز جمعه 22 آبان‌ماه، در پی هشدار سطح نارنجی هواشناسی، 20 مصوبه را برای اجرا از شنبه 23 تا پایان یکشنبه 24 آبان تصویب کرد. اجرای طرح زوج‌وفرد از درب منازل، ممنوعیت صدور مجوزهای روزانه طرح ترافیک، توقف فعالیت برخی واحدهای صنعتی و معدنی آلاینده، ممنوعیت تردد کامیون‌ها و تشدید نظارت بر خودروهای دودزا، بخشی از این تصمیمات بود.
بر اساس این مصوبه، حتی افرادی که پیش از این طرح ترافیک روزانه، ماهانه یا سالانه خریداری کرده‌اند نیز از رعایت محدودیت‌های جدید معاف نیستند. همچنین تردد خودروهای سنگین به‌جز موارد استثنا و با مجوز پلیس راهور ممنوع اعلام شده است.
با این حال، اجرای طرح زوج‌وفرد از درب منازل بیش از هر چیز به همکاری شهروندان و نظارت مؤثر پلیس وابسته است؛ دو مؤلفه‌ای که اگر یکی از آن‌ها به‌درستی عمل نکند، محدودیت اعلام‌شده در عمل به تصمیمی کم‌اثر تبدیل خواهد شد.
پلیس از برخورد خبر داد؛ خیابان چه می‌گوید؟
پیش از آغاز اجرای طرح، سرهنگ فیروز کشیر، معاون اجتماعی و فرهنگ ترافیک پلیس راهور تهران بزرگ، اعلام کرده بود که در روز شنبه با خودروهایی که شماره سمت راست پلاک آن‌ها فرد است برخورد و اعمال قانون خواهد شد. او همچنین از شهروندان خواسته بود برای کاهش آلودگی هوا و ترافیک، از وسایل حمل‌ونقل عمومی استفاده کنند.
با وجود این اعلام، تصاویر ثبت‌شده از سطح شهر در ساعات ابتدایی روز، تردد خودروهای دارای پلاک فرد را نشان می‌دهد. البته صرف مشاهده تعدادی خودروی متخلف به معنای نبود مطلق برخورد پلیس نیست؛ اما همین مشاهدات این سؤال را مطرح می‌کند که آیا نظارت و اعمال قانون به اندازه‌ای بوده که رانندگان، احتمال تخلف و هزینه آن را جدی بگیرند؟
اجرای محدودیت‌هایی از این دست، صرفاً با انتشار اطلاعیه و اعلام ممنوعیت محقق نمی‌شود. شهروند باید بداند تخلف او شناسایی خواهد شد و قانون درباره‌اش اجرا می‌شود؛ در غیر این صورت، فاصله میان مصوبه و واقعیت خیابان بیشتر خواهد شد.
جریمه‌ای که شاید از هزینه جایگزین کمتر باشد
یکی از موضوعات مهم در اثربخشی طرح‌های ترافیکی، میزان بازدارندگی جریمه‌هاست. در اظهارات منتشرشده قبلی از سرهنگ فیروز کشیر درباره جریمه‌های روزهای آلودگی هوا، مبلغ جریمه ورود غیرمجاز به طرح زوج‌وفرد 200 هزار تومان اعلام شده بود.
با این فرض که همین مبلغ در اجرای فعلی نیز اعمال شود، یک مسئله اقتصادی پیش روی راننده قرار می‌گیرد: آیا هزینه تخلف از هزینه استفاده از تاکسی یا سایر روش‌های جایگزین حمل‌ونقل عمومی بیشتر است؟ اگر راننده احساس کند با پرداخت جریمه‌ای محدود می‌تواند همچنان از خودروی شخصی استفاده کند، طبیعی است که محدودیت تردد برای او بازدارندگی کافی نداشته باشد.
در واقع، وقتی هزینه رعایت قانون از نگاه راننده بیشتر از هزینه احتمالی تخلف باشد، بخشی از شهروندان ممکن است ریسک جریمه را بپذیرند. این مسئله به‌ویژه زمانی جدی‌تر می‌شود که احتمال شناسایی و اعمال قانون نیز از نظر راننده قطعی نباشد.
جریمه به‌تنهایی کافی نیست
موضوع بازدارندگی جریمه‌ها، صرفاً یک برداشت رسانه‌ای یا انتقاد از شیوه اجرای طرح نیست. در پژوهشی با عنوان «تأثیر بازدارندگی قانون رسیدگی به تخلفات راهنمایی و رانندگی بر کاهش تصادفات و تخلفات» که با مطالعه موردی شهر تهران انجام شده و در فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری به چاپ رسیده است، سه مؤلفه شدت مجازات، قطعیت برخورد و سرعت اجرای قانون در بازدارندگی تخلفات مؤثر شناخته شده‌اند.
بر اساس نتایج این پژوهش، افزایش سامانه‌های هوشمند ثبت تخلفات، برخورد فوری و استفاده از ضمانت‌های اجرایی مؤثر می‌تواند در کاهش تخلفات نقش داشته باشد. معنای این یافته برای طرح‌های اضطراری ترافیکی روشن است: صرف تعیین جریمه، بدون نظارت فراگیر و اطمینان از اعمال قانون، نمی‌تواند رفتار رانندگان را به شکل پایدار تغییر دهد.
بنابراین، اگر قرار است طرح زوج‌وفرد از درب منازل در روزهای آلودگی هوا نتیجه‌بخش باشد، باید مشخص شود چه تعداد دوربین و نیروی پلیس برای اجرای آن به کار گرفته شده، چه میزان تخلف ثبت شده و چه تعداد از خودروهای متخلف واقعاً جریمه شده‌اند. انتشار این آمار می‌تواند نشان دهد که طرح تا چه اندازه از مرحله اعلام و اطلاع‌رسانی فراتر رفته است.
هوای تهران همچنان ناسالم است؛ نتیجه محدودیت‌ها کجاست؟
اهمیت اجرای دقیق این محدودیت‌ها زمانی بیشتر می‌شود که وضعیت کیفیت هوای تهران را در نظر بگیریم. روز جمعه 22 آبان، شاخص کیفیت هوای پایتخت در برخی گزارش‌ها به عدد 153 رسید و در محدوده ناسالم برای همه گروه‌ها قرار گرفت. گزارش‌های امروز نیز از تداوم آلودگی و قرار گرفتن شاخص در محدوده ناسالم حکایت دارد؛ به‌طوری‌که در برخی گزارش‌های منتشرشده، شاخص به حدود 159 رسیده است.
البته نباید انتظار داشت با اجرای یک طرح ترافیکی در چند ساعت، شاخص کیفیت هوا فوراً کاهش پیدا کند؛ آلودگی هوا حاصل مجموعه‌ای از عوامل از جمله منابع متحرک و ثابت، شرایط جوی و پایداری هواست. اما وقتی کارگروه اضطرار مجموعه‌ای از محدودیت‌ها را برای کاهش انتشار آلاینده‌ها تصویب می‌کند، انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول نیز اجرای دقیق آن‌ها را تضمین کنند.
نمی‌توان از مردم خواست برای حفظ سلامت عمومی از خودروی شخصی استفاده نکنند، اما در همان حال، خودروهای متخلف بدون نگرانی از برخورد در سطح شهر تردد کنند. چنین وضعیتی نه‌تنها اثربخشی تصمیمات را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند احساس بی‌عدالتی در میان شهروندانی ایجاد کند که با وجود دشواری‌های رفت‌وآمد، مصوبه را رعایت می‌کنند.
طرح اضطراری یا محدودیتی تشریفاتی؟
طرح زوج‌وفرد از درب منازل قرار است در شرایط اضطرار، میزان تردد خودروهای شخصی را کاهش دهد؛ اما اگر رانندگان آن را جدی نگیرند، نظارت کافی وجود نداشته باشد و جریمه نیز هزینه‌ای قابل‌تحمل برای متخلف محسوب شود، این طرح به‌جای یک ابزار کنترلی مؤثر، به محدودیتی روی کاغذ تبدیل خواهد شد.
مسئله فقط جریمه کردن رانندگان نیست؛ مسئله اجرای برابر قانون و اطمینان از اثرگذاری تصمیمی است که به نام سلامت عمومی گرفته شده است. اگر قرار است شهروندان هزینه و دشواری استفاده از حمل‌ونقل عمومی را بپذیرند، باید مطمئن باشند دیگران نیز نمی‌توانند با نادیده گرفتن مصوبه، بدون پیامد از خودروی شخصی استفاده کنند.
در شرایطی که هوای تهران همچنان در محدوده ناسالم قرار دارد، دیگر زمان آزمون‌وخطا با مصوباتی نیست که اجرای آن‌ها به همکاری داوطلبانه بخشی از رانندگان واگذار شود. طرح زوج‌وفرد از درب منازل زمانی معنا پیدا می‌کند که نظارت مؤثر، ثبت تخلف، اعمال جریمه بازدارنده و گزارش شفاف عملکرد دستگاه‌های مسئول در کنار هم قرار بگیرند؛ وگرنه محدودیت تردد، هرچقدر هم در جلسات اضطرار تصویب شود، در خیابان به یک شوخی تکراری تبدیل خواهد شد.
انتهای پیام/