به گزارش خبرگزاری تسنیم، سلسله نشست‌های علمی حلقه مباحثه تاریخ معاصر ایران با موضوع روشنفکری در ایران با حضور علیرضا زادبر پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی و استاد دانشگاه در سالن شهید مطهری دانشگاه امام صادق(ع) برگزار شد. این نشست به همت بسیج دانشجویی و هسته تاریخ معاصر ایران این دانشگاه و با محوریت آغازین ستیزها با سنت؛ میرزا فتحعلی آخوندزاده برگزار شد.
علیرضا زادبر در آغاز سخنان خود در این نشست با اشاره به اهمیت جریان روشنفکری در دویست سال گذشته اظهار داشت: یکی از جریان‌های مهم تاریخ معاصر ایران، جریان روشنفکری است، هرچند میتوان تأثیر آن را در بخشی منفی ارزیابی کرد. درباره عنوان روشنفکری نیز باید بحث شود، زیرا ادبیاتی که در دوره مشروطه و پیشامشروطه رواج یافت، منورالفکر بود. همچنین جلال آل‌احمد در این زمینه کتاب مهمی با عنوان در خدمت و خیانت روشنفکران دارد که مطالعه آن ضروری است. وی این کتاب را در دوره‌ای می‌نوشت که به امام خمینی(ره) نامه نوشت و از رویکرد پیشین خود فاصله گرفته بود.
وی افزود: فصل نخست این کتاب شایسته مطالعه است، زیرا آل‌احمد بحث مفصلی درباره این موضوع مطرح می‌کند که روشنفکری چیست و این عنوان به چه فعل، صنف، کنش، اخلاق، سنت و رفتاری اطلاق میشود. همچنین آقای بشیری نیز در کتاب جریان‌شناسی جامعه‌شناسی سیاسی فصلی را به روشنفکری اختصاص داده است که مطالعه آن مفید است.
زادبر با اشاره به شکل‌گیری روشنفکری در عصر روشنگری اروپا، به‌ویژه در پاریس اظهار داشت: روشنفکری بیش از هر چیز یک تیپ بود که از نظر اخلاقی و رفتاری با ویژگی‌هایی همچون ریش پروفسوری، سیگار کشیدن و کافه‌نشینی شناخته می‌شد. اما روشنفکری صرفاً به این ویژگی‌ها محدود نبود، زیرا یکی از ویژگی‌های اصلی روشنفکری، نقد قدرت است، و روشنفکران کسانی هستند که بیرون از قدرت سیاسی قرار دارند و آن را بی‌رحمانه نقد می‌کنند. بنابراین باید گفت که روشنفکری، منتقد و پرسشگر قدرت است.
این پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی تصریح کرد: از این منظر، این پرسش مطرح بود که آیا فردی که می‌خواهد روشنفکر باشد و قدرت را نقد کند، می‌تواند خود وارد قدرت شود یا خیر؟
وی افزود: در روشنفکری پیشا مشروطه ایران، میرزا ملکم‌خان ارمنی را مشاهده می‌کنیم که خود وارد قدرت شد، هم مشاور ناصرالدین‌شاه بود، هم کتابی شبیه به تنظیمات عثمانی نگاشت و هم در سفارت و وزارت مسئولیت پذیرفت. همچنین میرزا یوسف مستشارالدوله صاحب اثر یک کلمه و میرزا حسین‌خان سپهسالار نیز تا لایه صدراعظمی پیش رفتند. البته، این امر برخلاف سنتی بود که در غرب وجود داشت، چرا که بر اساس آن، روشنفکر باید بیرون از قدرت قرار می‌گرفت و بی‌رحمانه آن را نقد می‌کرد.
زادبر در ادامه با برشمردن سه لایه نقد در جریان روشنفکری اظهار داشت: لایه نخست؛ نقد قدرت سیاسی است، لایه دوم؛ نقد قدرت اجتماعی، یعنی اخلاقیات منفی مردم، سنت‌های نادرست و خرافات آنان است؛ و لایه سوم؛ نقد دین است. از این منظر، یکی از ویژگی‌های جریان روشنفکری این بود که اخلاق دینی و خود دین را نیز همواره بی‌رحمانه نقد کند، و پرسشگری از قدرت، عادات اجتماعی و عادات دینی نیز از ویژگی‌های این جریان به شمار می‌رود.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه مسئله اصلی بر سر ایده انسان است، تصریح کرد: در غرب، طرح اصلی بر سر ایده انسان قرار داشت. اما امروز با دو تصویر از انسان روبه‌رو هستیم، نخست؛ انسانی که تمدن غرب طی سیصد تا چهارصد سال مطرح کرده است و دوم؛ انسانی که میتوان آن را انسان انقلاب اسلامی نامید. از همین رو، هنگامی که وزیر امور خارجه آمریکا نطقی کاملاً ایدئولوژیک و تمدنی در آتن ایراد می‌کند، مخاطب آن ونزوئلا، چین یا کره شمالی نیست، زیرا منازعه جهان غرب با کره شمالی یا چین بر سر چیستی انسان نیست،چرا که هر دو منبع مادی‌گرایی دارند و مسئله، میزان تسلط بر انسان و قدرت است.
وی افزود: در دوره مشروطه و پیشا مشروطه، آنچه برای جریان روشنفکری ایران جذابیت داشت، گویی ایده‌ای جدید از انسان بود، اما روشنفکران هنوز فلسفه سیاسی و اندیشه سیاسی غرب را به درستی درنیافته بودند، و افرادی مانند میرزا فتحعلی آخوندزاده تازه در حال مواجهه با این مفاهیم بودند. ایشان در روسیه و عثمانی به سر می‌برد، اروپا را ندیده بود و ترجمه‌های روسی آثار اروپایی را مطالعه کرده بود.
زادبر با طرح این پرسش که روشنفکری چگونه در ایران متولد شد، اظهار داشت: روشنفکری را میتوان نسل‌بندی کرد. نسل نخست؛ روشنفکران پیشا مشروطه‌اند که مشروطه را ندیدند و افزادی نظیر ملکم‌خان، آخوندزاده و طالبوف را میتوان نام برد. نسل دوم؛ روشنفکران عصر مشروطیت، مانند تقی‌زاده را میتوان نام برد، و نسل سوم را روشنفکران عصر پهلوی اول تشکیل می‌دهند و کتاب معماران نظری حکومت خودکامه، نوشته حسین آبادیان، دوازده تا سیزده نفر از این روشنفکران را به‌خوبی بررسی کرده است.
این استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی در ادامه به مدل‌های دیگر تقسیم‌بندی جریان روشنفکری نیز اشاره کرد و اظهار داشت: از جمله این تقسیم‌بندی‌ها میتوان به روشنفکری دینی، لیبرال، ملی‌گرا و چپ اشاره کرد. همچنین شریعتی نسل نخست را نظریه‌پردازان تئوری ازخودبیگانگی می‌داند و خود نظریه بازگشت به خویشتن را مطرح می‌کند، مشابه آنچه جلال آل‌احمد بیان می‌کرد.
وی با اشاره به چگونگی شکل‌گیری زاویه دید ایرانیان به غرب، پیش از شکل‌گیری جریان روشنفکری، خاطر نشان کرد: نخست بازرگانان و سیاحان بودند، مستشرقین، غربی‌هایی بودند که به ایران می‌آمدند و خود را ملاک تاریخ قرار می‌دادند، به این معنا که یونان را ملاک تاریخ، علم و فلسفه می‌دانستند. همچنین نخستین زاویه دیدی که ما به تاریخ خود، انسان ایرانی، جامعه و حکومت داریم، از منظر مستشرقین شکل گرفته است. این مسئله فاجعه‌ای است که تاریخ مدرن ما از زاویه دید غربی نگاشته شده است. از این رو، و با شکست‌های عباس‌میرزا از روسیه تزاری، این تصور پدید آمد که ایران از نظر ابزار عقب‌مانده است و همین باعث شد که کاروانی به فرنگستان اعزام شد تا توپ‌سازی، باروت‌سازی، طب و ترجمه بیاموزند.البته بیشتر رمان‌های فرنگی هم در این دوره ترجمه شدند.
این استاد دانشگاه بیان کرد: پرسشی که در این جا مطرح میشود این است که چرا علوم انسانی مورد توجه قرار نگرفت؟ در پاسخ باید گفت که نگاه حکومت، استفاده از ابزار بود، چرا که علوم انسانی ناظر به پرسش‌های اساسی درباره چیستی انسان، جهان، اخلاق و رابطه اخلاق و قدرت است، پرسش‌هایی که جامعه ایرانی اساساً با آن‌ها روبه‌رو نشده بود.
علیرضا زادبر در پایان این نشست، با تمرکز بر میرزا فتحعلی آخوندزاده، اظهار داشت: به نظر می‌رسد پدر جریان غرب‌گرا یا روشنفکری پیشامشروطه، آخوندزاده است. چندین اثر پژوهشی در نقد و دفاع از وی وجود دارد که مطالعه آن‌ها ضروری است. همچنین آخوند زاده نسبت به دین بسیار تند برخورد می‌کرد.
انتهای پیام/