به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرج، دهم نوامبر هر سال، در تقویم جهانی به نام «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» ثبت شده است؛ روزی که از سوی یونسکو با هدف برجسته‌سازی نقش علم در حل مسائل جامعه، تقویت ارتباط میان علم و سیاست‌گذاری و نهادینه‌کردن علمی صلح‌محور و توسعه‌گرا نام‌گذاری شده است. این مناسبت بین‌المللی از یک سو یادآور مسئولیت دانشمندان و مؤسسات علمی در برابر آینده بشریت است و از سوی دیگر، فرصتی برای بازاندیشی در نسبت علم با رفاه، امنیت و همزیستی پایدار جوامع پیش می‌آورد.
علم، در نگاه جهانی، دیگر نه فقط موتور تولید دانش که ابزار شکل‌دهی به تصمیم‌های کلان، کاهش نابرابری‌ها، حفاظت از منابع مشترک زمین و پیشگیری از بحران‌هایی است که صلح و توسعه را تهدید می‌کنند. از این منظر، نقش دانشگاه‌ها فراتر از آموزش و پژوهش، در ترجمه دانش به راه‌حل‌های زیسته و پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی جوامع تعریف می‌شود. ایران نیز با دیرینه‌ای پربار در دانش و تمدن، در دهه‌های اخیر گام‌های بلندی در پیشرفت علمی برداشته و دانشگاه‌ها به‌ویژه در حوزه‌های کاربردی و راهبردی، مسئولیت‌پذیری تازه‌ای را در پیش گرفته‌اند.
در این میان، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران به‌عنوان نخستین و قدیمی‌ترین نهاد آموزش عالی کشاورزی کشور، جایگاهی ویژه دارد؛ نهادی که با گستره‌ای از تخصص‌های راهبردی در حوزه‌های آب، خاک، گیاه‌پزشکی، منابع طبیعی، علوم دامی، اقتصاد کشاورزی و محیط‌زیست، در تعریف مرزهای علم کاربردی و پیوند آن با امنیت غذایی، سلامت جامعه و پایداری سرزمینی، نقشی پیش‌گام ایفا می‌کند.
بر همین اساس، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران به مناسبت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، با گردهم آوردن جمعی از استادان و متخصصان برجسته، «میزگرد تخصصی علم در خدمت غذا، سلامت و محیط‌زیست؛ رویکرد صلح و توسعه آینده» را برگزار کرد. تشکیل این میزگرد در خود، انتخابی معنادار برای برجسته‌سازی اهمیت موضوع بود: پیوند میان تأمین غذای سالم، سلامت جامعه و حفاظت از محیط‌زیست، به‌عنوان سه رکن بنیادین رویکرد علم‌محور به صلح و توسعه آینده، محور گفت‌وگویی شد که از قالب‌های صرفاً نظری فراتر رفت و به راهکارهای عملی و سیاستی پرداخت.
بخشی از مشکلات سلامت جامعه ریشه در شیوه تولید محصولات کشاورزی دارد
مسعود احمدزاده، مدیر گروه گیاه‌پزشکی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در این میزگرد گفت: سرعت تحولات امروز جهان در حوزه‌های مختلف بسیار بالاست و اگر نخواهیم از این تحولات عقب بمانیم، باید به جای تمرکز صرف بر بیان مشکلات، درباره توانمندی‌ها، اقدامات انجام‌شده و راهکارهای عملی صحبت کنیم. دانشگاه‌ها باید برای مسائل کشور راهکار ارائه دهند و از رویکرد صرفاً انتقادی و بیان مشکلات فاصله بگیرند.
وی با بیان اینکه امروز بیش از هر زمان دیگری به استفاده از ظرفیت مراکز علمی برای مقابله با تهدیدهای مختلف، از جمله تغییرات اقلیمی که کشاورزی را تهدید می‌کند، نیاز داریم و با اشاره به ارتباط کشاورزی و سلامت انسان مطرح کرد: اگر می‌خواهیم بسیاری از مسائل حوزه سلامت را در جوامع خود حل کنیم، باید رویکرد و نگاه خود به کشاورزی را تغییر دهیم و به سرعت از نگاه سنتی و رایجی که موجب عقب‌ماندگی تاریخی این بخش شده است، فاصله بگیریم.
مدیر گروه گیاه‌پزشکی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران حرکت به سمت کشاورزی زیستی را یکی از رویکردهای موردنیاز دانست و توضیح داد: در کشاورزی زیستی، علاوه بر افزایش عملکرد و تأمین غذای کافی برای جمعیت رو به افزایش جهان، به اقتصاد کشاورزی و کیفیت محصولات نیز توجه ویژه‌ای می‌شود. نمی‌توان به کشاورز گفت به هر قیمتی محصول سالم تولید کند؛ کشاورزان نیز باید از شرایط ممتاز اجتماعی و اقتصادی برخوردار باشند.
احمدزاده با اشاره به اینکه اگر خواهان اصلاح کشاورزی هستیم، باید کیفیت تولید را جدی بگیریم و هم‌زمان منافع اقتصادی تولیدکنندگان را نیز در نظر داشته باشیم، مصرف بالای نمک در کشور را یکی از نمونه‌های قابل توجه دانست و اذعان کرد: در برخی آمارها مصرف سرانه نمک در ایران سه برابر استاندارد جهانی و در برخی منابع حتی تا 9 برابر اعلام شده است. یکی از مسائل تهدیدکننده سلامت جامعه، مصرف بالای نمک است که بخشی از آن به کیفیت پایین آرد و نان و مشکلات موجود در زنجیره تولید بازمی‌گردد.
مدیر گروه گیاه‌پزشکی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با اشاره به برخی اقدامات پژوهشی انجام‌شده در حوزه کشاورزی اظهار کرد: در همکاری‌هایی که با وزارت جهاد کشاورزی انجام دادیم، در مزارع دیم کشور توانستیم بدون مصرف سم و کود، افزایش عملکرد و بهبود میزان پروتئین، گلوتن و برخی ویژگی‌های دیگر محصول را محقق کنیم؛ این نتایج نیز در گزارش‌های ارائه‌شده از سوی مجموعه‌های مرتبط با وزارت جهاد کشاورزی منعکس شده است.
وی به وضعیت تولید قارچ خوراکی و استفاده از سموم در این بخش پرداخت و اظهار کرد: استان‌های البرز و تهران از مناطق مهم تولید قارچ خوراکی هستند. دوره پرورش قارچ حدود 40 روز است و برخلاف برخی محصولات کشاورزی، در این محصول عملاً فرصتی برای نگهداری در انبار و تجزیه باقی‌مانده سموم وجود ندارد؛ زیرا قارچ از مرحله تولید تا مصرف با فاصله زمانی کوتاهی به بازار عرضه می‌شود. در هر دوره پرورش قارچ به‌طور متوسط حدود 10 نوبت از سموم مختلف استفاده می‌شود.
مدیر گروه گیاه‌پزشکی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نسبت به باقی‌مانده سموم در این محصول ابراز نگرانی کرد و افزود: این موضوع می‌تواند سلامت مصرف‌کنندگان را تحت تأثیر قرار دهد و ضرورت بازنگری در شیوه‌های کنترل آفات و بیماری‌های قارچ خوراکی را نشان می‌دهد. ما معتقدیم کشاورزی زیستی مبتنی بر پروبیوتیک‌های گیاهی و عوامل کنترل بیولوژیک که در حوزه حشره‌شناسی نیز مورد توجه قرار دارند، می‌تواند راه نجات کشاورزی و کمک به ارتقای سلامت جامعه باشد.
احمدزاده با بیان اینکه در این رویکرد باید به جای اتکای گسترده به سموم شیمیایی، از ظرفیت عوامل زیستی برای کنترل آفات و بیماری‌ها استفاده کرد، برای نشان دادن فاصله عملکرد تولید محصولات کشاورزی در ایران با برخی کشورهای دیگر، به عملکرد تولید گندم اشاره کرد و ادامه داد: متوسط عملکرد گندم آبی در کشور حدود سه تن در هکتار است؛ درحالی‌که در کشوری مانند کرواسی که از نظر برخی شرایط به استان همدان شباهت دارد، عملکرد گندم دیم به حدود پنج تن در هکتار می‌رسد.
وی افزود: در برخی مناطق کشور حتی عملکرد گندم دیم به 200 تا 300 کیلوگرم در هکتار رسیده است؛ درحالی‌که با استفاده از الگوهای مناسب تولید، امکان افزایش عملکرد وجود دارد. این وضعیت نشان می‌دهد با وجود ظرفیت‌های علمی و مراکز تحقیقاتی، هنوز در استفاده از دانش و فناوری برای ارتقای بهره‌وری کشاورزی با چالش مواجه هستیم. باید در تعریف امنیت غذایی بازنگری کنیم چراکه گاهی امنیت غذایی با تأمین غذا اشتباه گرفته می‌شود. تأمین غذا به هر قیمتی، خود می‌تواند به یک تهدید تبدیل شود.
احمدزاده تغییرات اقلیمی را یکی از مهمترین تهدیدهای پیش روی کشاورزی دانست و اظهار کرد: امروز در میانه تهدیدهای ناشی از تغییرات اقلیمی قرار داریم و حتی افزایش حدود یک درجه‌ای دمای جهانی نیز پیامدهای گسترده‌ای داشته است. پیش‌بینی افزایش بیشتر دما تا سه درجه، نشان می‌دهد در صورت بی‌توجهی به این مسئله ممکن است با شرایط بسیار دشوارتری روبه‌رو شویم. بنابراین باید با تغییر رویکرد در کشاورزی، توجه به کیفیت محصولات، توسعه کشاورزی زیستی و استفاده از روش‌های کنترل بیولوژیک، هم‌زمان امنیت غذایی و سلامت جامعه را مورد توجه قرار دهیم.
پس از آنکه مسعود احمدزاده، مدیریت گروه گیاه‌پزشکی، گذر از کشاورزی سنتی به کشاورزی زیستی را راه نجات سلامت جامعه دانست و بر نقش عوامل کنترل بیولوژیک در کاهش مصرف سموم تأکید کرد، گام بعدی این میزگرد به بستری رفت که هرگونه اصلاح در شیوه تولید، از جمله کشاورزی زیستی، در آن معنادار می‌شود: سلامت اکوسیستم‌های طبیعی. در حقیقت، اگر کشاورزی زیستی قرائت احمدزاده از «چگونه تولید کردن» بود، سخنان استاد تمام بعدی بر «کجا و در چه بستری تولید کردن» متمرکز شد؛ به این معنا که پایداری تولید غذا را نمی‌توان جدای از صلح با طبیعت و حفاظت از آن تصور کرد.
حفاظت از محیط‌زیست، شرط پایداری تولید غذاست
احمد عاشوری، رئیس مرکز پژوهشی کنترل بیولوژیک آفات و بیماری‌های گیاهی با بیان اینکه مباحث علمی این حوزه باید به طرح مسائل کاربردی و قابل‌استفاده برای جامعه منجر شود، اظهار کرد: اگر قرار باشد این مباحث در سطح تصمیم‌گیری‌های کلان کشور مطرح شود، باید فراتر از تکرار موضوعاتی مانند بحران آب، گرمایش اقلیمی، آلودگی محیط‌زیست و مصرف سموم حرکت کنیم و به عوامل کمتر مورد توجه در امنیت غذایی بپردازیم.
وی با اشاره به نقش اکوسیستم‌های طبیعی در تأمین غذا عنوان کرد: پیش از دخالت گسترده انسان، اکوسیستم‌ها چرخه‌های طبیعی خود را داشتند، اما بخشی از این چرخه‌ها بر اثر مداخلات انسانی برهم خورده است. علم و فناوری دستاوردهای ارزشمندی برای بشر داشته‌اند، اما در برخی موارد از این ظرفیت‌ها به‌درستی استفاده نشده و حتی به تخریب محیط‌زیست منجر شده است. تصور کنید زنبورها و دیگر گرده‌افشان‌ها از چرخه طبیعت حذف شوند.
رئیس مرکز پژوهشی کنترل بیولوژیک آفات و بیماری‌های گیاهی افزود: در چنین شرایطی بخش مهمی از تولید غذا با مشکل مواجه می‌شود. بسیاری از محصولات از جمله گوجه‌فرنگی، مغزها و شمار زیادی از میوه‌ها به گرده‌افشانی وابسته‌اند و از این رو، حفاظت از گرده‌افشان‌ها باید بخشی از برنامه‌های تأمین امنیت غذایی باشد. نباید امنیت غذایی را صرفاً در بهینه‌سازی ابزارها و فناوری‌های تولید خلاصه کرد. باید در کنار استفاده از فناوری، با طبیعت آشتی کنیم و از مداخلات مخرب در محیط‌زیست بکاهیم.
عاشوری با اشاره به وضعیت منابع آب در استان البرز و ضرورت مدیریت روان‌آب‌ها بیان کرد: بخش زیادی از آبی که از طریق بارندگی در ارتفاعات و دامنه‌های البرز جاری می‌شود، به جای نفوذ در زمین و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی، همراه با فاضلاب به پایین‌دست منتقل می‌شود؛ درحالی‌که این آب می‌تواند به تغذیه قنات‌ها و چشمه‌ها و تأمین منابع آب مناطق پایین‌دست کمک کند. در گذشته چاه‌های باغ‌های فاتح در عمق حدود 90 تا 100 متر به آب می‌رسیدند، اما اکنون عمق آن‌ها به حدود 230 متر رسیده است.
رئیس مرکز پژوهشی کنترل بیولوژیک آفات و بیماری‌های گیاهی با اشاره به اینکه یکی از دلایل این وضعیت، تغییر در مسیر طبیعی نفوذ آب و گسترش ساخت‌وساز در پهنه‌هایی است که باید امکان نفوذ بارش در آن‌ها حفظ شود، اذعان کرد: وقتی بارندگی به جای نفوذ در زمین به روان‌آب تبدیل می‌شود، هم خطر سیلاب افزایش می‌یابد و هم خاک شسته شده و فرسایش پیدا می‌کند. در نهایت، این روند بر منابع آب و خاک و به دنبال آن بر امنیت غذایی اثر می‌گذارد.
وی ضمن انتقاد از برخی تصمیم‌های کلان در حوزه ساخت‌وساز و توسعه زیرساخت‌ها تصریح کرد: جاده‌سازی، شهرسازی و برخی طرح‌های عمرانی مانند سدسازی، اگر بدون توجه به ظرفیت‌های طبیعی و مسیرهای نفوذ آب اجرا شوند، می‌توانند به تخریب پهنه‌های طبیعی و تضعیف امنیت غذایی منجر شوند. در بخش‌هایی از مسیر دامنه‌های البرز تا دشت‌های اطراف کرج، هشتگرد و قزوین، عرصه‌هایی که باید محل نفوذ آب باشند، به ساخت‌وساز و فعالیت‌های صنعتی اختصاص یافته‌اند.
عاشوری با بیان اینکه استفاده از فناوری به تنهایی تضمین‌کننده امنیت غذایی نیست، گفت: حتی می‌توان گفت در برخی موارد، استفاده نادرست از فناوری امنیت غذایی را به خطر انداخته است. البته این به معنای کنار گذاشتن فناوری نیست، بلکه باید آن را هوشمندانه و متناسب با ظرفیت‌های محیط‌زیست به کار گرفت. حفاظت از محیط‌زیست و تولید غذا نباید دو موضوع متضاد تلقی شوند؛ باید این نگاه در جامعه و رسانه‌ها تقویت شود که حفاظت از محیط‌زیست، مانع تولید غذا نیست، بلکه شرط پایداری تولید و تأمین امنیت غذایی در بلندمدت است.
پس از تأکید دکتر احمد عاشوری بر لزوم هم‌سویی تولید غذا با ظرفیت‌های طبیعی و حفاظت از منابع آب و خاک، بخش بعدی میزگرد به چگونگی انتقال دانش و راهکارهای علمی به عرصه تولید اختصاص یافت. در این بخش، گودروند چگینی بر این نکته تأکید کرد که حتی پژوهش‌های ارزشمند نیز بدون ارتباط مؤثر با کشاورزان و به‌کارگیری در مزرعه، نمی‌توانند به بهبود پایدار تولید منجر شوند.
پیوند پژوهش و ترویج؛ حلقه مفقوده کشاورزی کشور
خدابخش گودرزوند چگینی، رئیس ایستگاه تحقیقاتی کوهین دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز در این میزگرد مطرح کرد: از سال 1388 فعالیت خود را در مرکز تحقیقات کوهین، به‌عنوان تنها مرکز تحقیقات دیم وابسته به وزارت علوم، آغاز کردم. در این سال‌ها به این نتیجه رسیدم که آموزش و تحقیقات کشاورزی کشور از ظرفیت علمی و استادان توانمندی برخوردار است، اما میان پژوهشگران و کشاورزان، حلقه ارتباطی مؤثری به نام ترویج وجود ندارد.
وی افزود: کشاورز معمولاً به دنبال پاسخ این پرسش نیست که چرا مشکلی ایجاد شده است، بلکه می‌خواهد بداند چگونه باید آن را برطرف کند و چه راهکاری برای تولید بهتر وجود دارد. بنابراین، وظیفه ما این است که یافته‌های علمی و پژوهشی را برای کشاورزان ملموس و قابل‌اجرا کنیم. کشاورزی در ایران ماهیتی کشاورزمحور دارد. دولت به‌تنهایی نمی‌تواند همه برنامه‌های توسعه کشاورزی را اجرا کند و هر اقدامی برای توسعه این بخش باید با مشارکت کشاورزان و در اراضی آنان انجام شود.
رئیس ایستگاه تحقیقاتی کوهین دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با بیان اینکه تحقیقات کاربردی باید به مزارع منتقل و دانش متناسب با شرایط هر منطقه بومی‌سازی شود و با اشاره به راه‌اندازی طرح «دانشگاه در مزرعه» از سال 1388 گفت: در این طرح، دانشجویان بر اساس نیازسنجی و مسائل واقعی بخش کشاورزی، موضوعات پژوهشی خود را انتخاب و در عرصه اجرا می‌کردند. این فعالیت‌ها از یک‌سو برای دانشجویان تجربه آموزشی و از سوی دیگر برای ما دستاوردی ترویجی بود تا بتوانیم نتایج آن را در اختیار کشاورزان قرار دهیم.
گودرزوند با اشاره به اجرای الگوی کشاورزی حفاظتی در مرکز تحقیقات کوهین اظهار کرد: در این مرکز تلاش کردیم روش‌هایی مانند حفظ خاک، دستکاری‌نکردن خاک، کنترل فرسایش و احداث باغ در اراضی دیم را به‌صورت عملی اجرا کنیم و نتایج آن را در اختیار کشاورزان قرار دهیم. در همکاری با وزارت جهاد کشاورزی، بیش از 168 ساعت کلاس آموزشی در استان قزوین و 154 ساعت آموزش در سایر نقاط کشور برگزار کردیم. این فعالیت‌ها موردتقدیر وزارت جهاد کشاورزی قرار گرفت.
وی با اشاره به تغییر تدریجی شیوه‌های کشاورزی در سال‌های اخیر افزود: در گذشته در منطقه کوهین شمار اندکی از کشاورزان از دستگاه‌های کشت مستقیم استفاده می‌کردند، اما اکنون روش‌های مکانیزه و جدید در میان کشاورزان گسترش یافته است. البته برای انتخاب و پذیرش یک الگوی کشت، چهار عامل برای کشاورز اهمیت دارد: نخست، تقاضای بازار و امکان فروش محصول؛ دوم، سازگاری محصول با شرایط منطقه؛ سوم، پایداری تولید و امکان ادامه کشت در سال‌های بعد؛ و چهارم، سهولت عملیات کشاورزی و تناسب امکانات و هزینه‌ها با توان کشاورز.
رئیس ایستگاه تحقیقاتی کوهین دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت افزایش بهره‌وری در دیمزارها گفت: نمی‌توان عملکرد دو منطقه را بدون توجه به تفاوت شرایط آن‌ها با یکدیگر مقایسه کرد. میزان بارندگی، تبخیر، شرایط اقلیمی و ظرفیت خاک در عملکرد محصولات دیم مؤثر است. متوسط بارندگی سالانه کشور حدود 250 میلی‌متر است و میزان تبخیر نیز چند برابر بارندگی است؛ بنابراین برای افزایش تولید باید متناسب با شرایط هر منطقه برنامه‌ریزی کرد.
گودرزوند با بیان اینکه کشاورزان کشور از تجربه و مهارت بالایی برخوردارند، خاطرنشان کرد: مسئله اصلی این است که دانش و امکانات موردنیاز در اختیار آنان قرار گیرد. امکان برگزاری کلاس‌های حضوری هفتگی برای همه کشاورزان وجود ندارد، اما با راه‌اندازی چهار تا پنج کانال ترویجی و انتشار حدود یک‌هزار و 200 کلیپ آموزشی تلاش کرده‌ایم ارتباط مستمر با کشاورزان برقرار کنیم. با اجرای این روش‌ها توانستیم سطح اراضی آیش را کاهش دهیم و بهره‌وری زمین را افزایش دهیم.
وی افزود: همچنین میزان مصرف سوخت از حدود 13 لیتر به‌ازای واحد سطح مورداشاره در طرح کاهش یافت و زمان عملیات تراکتور از حدود 6 ساعت به 2 ساعت رسید. این نتایج را مستند کردیم و تجربه‌های به‌دست‌آمده را به استان‌های دیگر نیز انتقال دادیم. کشاورزان در شرایط دشوار تولید نیز به فعالیت خود ادامه می‌دهند. کشاورزان با وجود تنش‌های مختلف، محدودیت نهاده‌ها و فاصله زمانی میان تحویل محصول و تسویه‌حساب، همچنان در این عرصه فعالیت می‌کنند و بخشی از این استمرار به علاقه آنان به کار در زمین بازمی‌گردد.
رئیس ایستگاه تحقیقاتی کوهین دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با اشاره به اینکه باید شرایطی فراهم کنیم که دانش و امکانات لازم برای حل مسائل تولید در دسترس کشاورزان باشد، تعامل با الزامات زیست‌محیطی را از ضرورت‌های کشاورزی پایدار دانست و گفت: باید برای کشاورزان روشن کنیم که حفاظت از منابع طبیعی و محیط‌زیست در نهایت به نفع خود آنان است؛ زیرا حفظ خاک و منابع طبیعی به نگهداری رطوبت، کاهش فرسایش و کنترل آفات و بیماری‌ها کمک می‌کند و در نتیجه، پایداری تولید را افزایش می‌دهد.
گودرزوند با اشاره به افزایش تولید محصولات کشاورزی کشور در سال‌های گذشته اظهار کرد: تولید محصولات کشاورزی از حدود 25 میلیون تن به 140 میلیون تن رسیده است؛ این در حالی است که با محدودیت منابع آب، افزایش تنش‌ها و تغییرات اقلیمی مواجه بوده‌ایم. این روند نشان‌دهنده افزایش نفوذ دانش در بخش کشاورزی است اما همچنان باید ارتباط دانشگاه و مراکز تحقیقاتی با عرصه تولید تقویت شود تا نیازهای واقعی کشاورزان بهتر شناسایی و برای آن‌ها راهکار ارائه شود.
پس از اینکه دکتر چگینی بر لزوم انتقال دانش به مزارع و اهمیت ترویج در بهره‌وری دیمزارها تأکید کرد، میزگرد به یکی از راهبردی‌ترین و در عین حال آسیب‌پذیرترین بخش‌های زنجیره تأمین غذا در کشور یعنی حوزه دام و طیور رسید. اگر بخش‌های پیشین بر پایداری تولید زراعی و اکوسیستم‌ها متمرکز بود، این بخش از نشست با نگاهی انتقادی به ساختار کلان صنعت دام و طیور، زنگ خطر وابستگی نهاده‌ها و فناوری‌های حیاتی را به صدا درآورد.
وابستگی صنعت مرغ کشور به فناوری و نهاده‌های خارجی نگران‌کننده است
آرمین توحیدی، رئیس اداره امور پژوهشی و ارتباط با جامعه دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز در این میزگرد با اشاره به اهمیت موضوع غذا در آموزه‌های دینی اظهار کرد: در سوره قریش، پس از اشاره به نعمت امنیت و اطعام، بر عبادت خداوند تأکید شده است. از این منظر، تأمین غذا و برقراری امنیت از وظایف مهم حکمرانان و متولیان جامعه است و نمی‌توان جامعه‌ای را که در تأمین غذا و امنیت با مشکل مواجه است، در مسیر مطلوب توسعه دانست.
وی با اشاره به آیه 24 سوره عبس و دعوت انسان به تأمل در غذای خود افزود: توجه به غذا تنها به مصرف آن محدود نمی‌شود، بلکه باید به منشأ تولید، چگونگی پرورش و سلامت آن نیز توجه کرد. ایمنی و سلامت غذا یکی از ارکان مهم امنیت غذایی است/ غذا بر سلامت جسم و روان انسان اثرگذار است، ادامه داد: صلح و آرامش تنها به نبود جنگ محدود نمی‌شود و آرامش درونی انسان نیز اهمیت دارد. پژوهش‌های امروز درباره ارتباط تغذیه و عملکرد مغز، نشان می‌دهد غذایی که مصرف می‌کنیم می‌تواند بر وضعیت جسمی و روانی ما اثر بگذارد.
رئیس اداره امور پژوهشی و ارتباط با جامعه دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با اشاره به اهمیت پروتئین در سبد غذایی خانوار عنوان کرد: پروتئین یکی از بخش‌های مهم و در عین حال گران‌قیمت سبد غذایی است. بر اساس توصیه‌های تغذیه‌ای، نیاز روزانه یک فرد بالغ به پروتئین حدود یک گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است؛ بنابراین فردی با وزن 70 کیلوگرم به حدود 70 گرم پروتئین در روز نیاز دارد. بخشی از پروتئین موردنیاز باید از منابع حیوانی تأمین شود.
توحیدی اذعان کرد: در شرایط کنونی کشور، تأمین پروتئین حیوانی با چالش‌هایی روبه‌روست و افزایش قیمت محصولاتی مانند مرغ و گوشت، دسترسی خانوارها به این منابع غذایی را دشوارتر کرده است. به نظر می‌رسد با افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، این شرایط در ماه‌های آینده نیز دشوارتر شود. با توجه به نقش علم و فناوری در بهبود وضعیت تولید انتظار از فناوری این است که به افزایش تولید پایدار، بهبود شرایط تولید و تأمین غذای سالم کمک کند. با این حال، تحقق این اهداف به نوع نگاه و سیاست‌گذاری در حوزه حکمرانی غذایی نیز وابسته است.
وی با اشاره به پیوند امنیت غذایی و امنیت ملی تصریح کرد: وزیر کشاورزی آمریکا بر این موضوع تأکید کرده که امنیت غذایی همان امنیت ملی است. در گذشته نیز در کشور ما این دو موضوع در کنار یکدیگر و در چارچوب پدافند غیرعامل مورد توجه قرار می‌گرفتند، اما لازم است این نگاه در سیاست‌گذاری‌های امروز نیز جدی گرفته شود. علم و فناوری در جهان صرفاً ابزار تولید دانش نیستند، بلکه می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری قدرت و هژمونی کشورها شوند.
رئیس اداره امور پژوهشی و ارتباط با جامعه دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران ادامه داد: برای نمونه، در دهه 1340 شمسی یک شرکت بزرگ تولیدکننده سویا نخستین کنفرانس سویا را در دانشگاه تهران برگزار کرد و از همان زمان روندی از وابستگی در این حوزه شکل گرفت. برآورد من این است که صنعت مرغ کشور در بخش‌هایی مانند دانش فنی، واکسن و مواد افزودنی، حدود 90 تا 95 درصد وابستگی دارد و بخش عمده نیازهای این صنعت از خارج تأمین می‌شود. این وابستگی را باید در چارچوب روندی تاریخی بررسی کرد که طی آن، الگوهای تولید و فناوری وارداتی جایگزین بخشی از ظرفیت‌های بومی شدند.
توحیدی با بیان اینکه در این روند، مرغ بومی کشور نیز به تدریج جایگاه خود را از دست داد، اذعان کرد: مرغ بومی که در گذشته در روستاها پرورش داده می‌شد و بخشی از نیاز غذایی خانوارها را تأمین می‌کرد، به تدریج جای خود را به نژادهای صنعتی داد. اکنون برای احیای مرغ بومی با دشواری‌هایی مواجه هستیم و بخشی از دانش و تجربه زیسته نسل‌های گذشته در این زمینه نیز از بین رفته است.
رئیس اداره امور پژوهشی و ارتباط با جامعه دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در پایان تأکید کرد: تجربه صنعت مرغ نشان می‌دهد که وابستگی به فناوری و الگوهای تولید خارجی می‌تواند در بلندمدت ظرفیت‌های بومی را تضعیف کند؛ بنابراین برای تقویت امنیت غذایی باید علاوه بر استفاده از دانش روز، به توسعه فناوری داخلی، حفظ منابع ژنتیکی و احیای دانش بومی نیز توجه شود.
پس از آنکه آرمین توحیدی با نگاه به صنعت دام و طیور، هشدار وابستگی نهاده‌های حیاتی و لزوم احیای ظرفیت‌های بومی را مطرح کرد، آخرین سخنان این میزگرد به تصویری کلان از حکمرانی آب، خاک و محیط‌زیست کشور اختصاص یافت. این بخش با بازگشت به نقطه آغاز نشست یعنی پیوند علم، صلح و توسعه و با تأکیدی ویژه بر مسئولیت رسانه در پیوند میان دانشگاه و جامعه، چشم‌انداز راهبردی پایداری را برای همگان ترسیم کرد.
گره اصلی امنیت غذایی کشور در سیاست‌گذاری و حکمرانی است
بیژن نظری، عضو هیئت‌علمی گروه آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز عنوان کرد: ما در حال حاضر در حوزه امنیت غذایی با چالش‌های بزرگی روبه‌روییم و بر اساس مطالعات آینده‌نگاری و آینده‌پژوهی که انجام داده‌ایم، همه این چالش‌ها در آینده شدیدتر خواهد شد. بخشی از این چالش‌ها زیرساختی از جمله آب و خاک هستند، بخشی در حوزه سیاست‌گذاری و حکمرانی‌اند که سیاست‌های موجود در آن‌ها هماهنگ و کارآمد نیستند و برخی نیز به حوزه فناوری و دانش بازمی‌گردند.
وی با اشاره به نتایج مطالعات آینده‌نگاری در حوزه پایداری آب و خاک عنوان کرد: بر اساس بررسی‌هایی که در سطح کشور انجام دادیم، به این نتیجه رسیدیم که اصلی‌ترین چالش از میان این سه دسته یعنی سیاست‌گذاری، فناوری و زیرساخت، به سیاست‌گذاری برمی‌گردد. اگرچه در حوزه آب و خاک سخن‌ها و مسئله‌های جدی داریم، اما سیاست‌گذاری و حکمرانی است که باید به باز شدن این گره‌ها کمک کند. تمام چالش‌هایی که هم‌اکنون با آن‌ها مواجه هستیم و در آینده نیز مواجه خواهیم شد، در حوزه مدیریت است.
عضو هیئت‌علمی گروه آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران بیان کرد: اگر آب یا بارش کافی نداریم، اگر با الگوی نامناسب با محیط‌زیست برخورد می‌کنیم، این اکوسیستم و محیط‌زیست کشور ماست و ما حق سرزنش محیط پیرامون خود را نداریم؛ بلکه باید برای این کشور و مناطقمان بهترین راهکار سازگاری با کم‌آبی و تولید پایدار را بیابیم. این که بارش ما کمتر از کشورهایی مانند هلند یا حاصلخیزی خاک ما کمتر از کاناداست، شرایط واقعی ماست و باید متناسب با همین شرایط برنامه‌ریزی کنیم.
نظری با اشاره به پژوهش‌های صورت‌گرفته در نهادهای پژوهشی از جمله موسسه تحقیقات زیست‌محیطی آب و خاک دانشکدگان افزود: بهره‌وری آب در شرایط فعلی کشور میان دو‌دهم تا سه‌دهم دلار به ازای هر مترمکعب است که این رقم تا حدود یک دلار بر مترمکعب قابل‌افزایش است؛ یعنی می‌توان بهره‌وری اقتصادی به ازای هر مترمکعب آب را دست‌کم دو تا سه برابر ارتقا داد. بهره‌وری فیزیکی نیز در حال حاضر حدود 40 تا 50 درصد پتانسیل است؛ به عبارت دیگر، اگر در منطقه‌ای یک کیلوگرم گندم به ازای هر مترمکعب آب تولید می‌کنیم، این مقدار با فراهم‌شدن زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری لازم تا دو برابر قابل‌افزایش است.
وی اذعان کرد: بهره‌وری درآمد و کالری به ازای هر مترمکعب، هر کدام از این شاخص‌ها تنها وقتی برای کشور ارزشمندند که در کنار پایداری قرار گیرند. اگر به قیمت افزایش شوری خاک، باقی‌ماندن پلاستیک در خاک یا تخریب محیط‌زیست، بهره‌وری را بالا ببریم، نه فقط مشکل حل نمی‌کنیم که آن را پیچیده‌تر نیز خواهیم کرد. در 50 تا 60 سال گذشته، شوری آب‌های زیرزمینی کشور حدوداً دو برابر شده است. بخش زیادی از تولید غذا از آب‌های زیرزمینی صورت می‌گیرد و وقتی نمک آب دو برابر شود، نمک باقی‌مانده در خاک و شوری خاک که خود مسئله‌ای جدی است، در آینده بیشتر خواهد شد.
عضو هیئت‌علمی گروه آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با بیان اینکه از این رو در سال‌های آینده با آب کمتر و نمک بیشتر مواجه خواهیم بود و با اشاره به شتاب گرفتن این روند گفت: ذخایر مشکلات قبلی را نیز با خود همراه داریم؛ هم‌اکنون حدود 160 میلیارد مترمکعب کسری آبخوان داریم، یعنی این ذخایر راهبردی آب که همچون قُلک‌های استراتژیک ما هستند، بیش از آنچه سالانه با بارش جایگزین می‌شود، برداشت شده‌اند. از یک سو این 160 میلیارد مترمکعب کمبود وجود دارد و از سوی دیگر تغییر اقلیم شرایط پیچیده‌تری در بارش آینده ایجاد خواهد کرد؛ حال آنکه غذا نیز باید تولید شود و خاک شورتر شده است.
نظری با بیان اینکه از این رو همه ما در دانشگاه، در رسانه و به‌ویژه شهروندان که آحاد جامعه هستند، باید توجه و مسئولیت‌پذیری بیشتری نسبت به مسئله غذا و پایداری داشته باشیم، گفت: گفت: برای سازمان حفاظت محیط‌زیست، طرح ملی پایداری محیط‌زیست را اجرا کردیم. در این حوزه، شاخصی در جهان مورد استناد قرار می‌گیرد به نام شاخص عملکرد محیط‌زیستی که کشورها را بر اساس وضعیت پایداری محیط‌زیست نمره‌گذاری می‌کند. ما در سه دوره اخیر از میان 180 کشور، رتبه ما به‌ترتیب 133، 113 و 107 بوده است؛ یعنی وضعیت ما از میانگین جهانی پایین‌تر است.
وی با بیان اینکه نمره ما در حوزه پایداری محیط‌زیست از 100، تنها 46 است و حتی به 50 درصد هم نرسیده‌ایم و با اشاره به ارکان سه‌گانه این پایداری خاطرنشان کرد: پایداری محیط‌زیستی سه رکن دارد؛ سرزندگی اکوسیستم، سازگاری با تغییر اقلیم و گرمایش جهانی، و بهداشت و سلامت. در بحث بهداشت و سلامت، غذای سالم، آب سالم و مدیریت پسماند مطرح است و در بحث تغییر اقلیم و گرمایش جهانی نیز جمع نمره ما، به‌هرحال، مطلوب نیست.
عضو هیئت‌علمی گروه آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در پایان با ارائه راهکار اصلی خود خاطرنشان کرد: پیشنهاد ما این است که برای حل این مسئله باید مشارکت همه مردم را برای حل مسائل محیط‌زیست، پایداری، آب و غذا جلب کنیم. اگر در همراه‌کردن همگان موفق نشویم، با کارهای علمی پراکنده نخواهیم توانست این مشکل به این عظمت را حل کنیم.
انتهای پیام/