به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، رضا اسماعیلی، شاعر و پژوهشگر ادبی، در یادداشتی به‌مناسبت فرارسیدن ایام شهادت بانوی دو عالم، حضرت زهرا(س)، نوشت:
شعر آیینی، یکی از ارجمندترین جلوه‌های پیوند هنر و ایمان و از ظرفیت‌های ارزشمند ادبیات فارسی برای بازتاب باورها، معارف و ارزش‌های دینی و انسانی است. در این میان، شعر فاطمی به اعتبار جایگاه ممتاز حضرت فاطمه زهرا(س) در منظومه اعتقادی و فرهنگی تشیع، از منزلتی ویژه برخوردار است. بانویی که زندگی کوتاه اما پربار او، آینه تمام‌نمای بندگی، آزادگی، فضیلت، بصیرت، عدالت‌خواهی و دفاع از حقیقت است و سیره و شخصیتش می‌تواند چراغ راهی برای همه نسل‌ها و عصرها باشد.
با این همه، یکی از پرسش‌های مهم در حوزه ادبیات آیینی این است که شعر فاطمیِ تراز انقلاب اسلامی چه ویژگی‌هایی دارد؟ و شاعران اصیل فاطمی برای بازنمایی سیمای نورانی حضرت زهرا(س) و انتقال پیام‌های حیات‌بخش مکتب فاطمی به جامعه امروز، چه رسالت و مسئولیتی بر عهده دارند؟
به باور من، پاسخ به این پرسش را باید در بازشناسی نسبت میان شخصیت و سیره حضرت زهرا(س) با آرمان‌ها و ارزش‌های انقلاب اسلامی جست‌وجو کرد. انقلابی که در بنیادهای معرفتی و فرهنگی خود، با مفاهیمی همچون ایمان، عدالت‌خواهی، استقلال، آزادگی، معنویت، کرامت انسانی و دفاع از مظلوم پیوند خورده است. این مفاهیم، هر یک به نوعی در زندگی و سیره حضرت فاطمه زهرا(س) ریشه دارند.
از این منظر، شعر فاطمیِ تراز انقلاب اسلامی صرفاً شعری نیست که در آن از واژگان و تعابیر مذهبی و انقلابی استفاده شده باشد؛ بلکه شعری است که از جهان‌بینی توحیدی و منظومه معرفتی مکتب فاطمی برخوردار باشد و بتواند میان گذشته تاریخی و نیازهای فکری و فرهنگی انسان معاصر پلی استوار برقرار کند.
شعر فاطمی؛ از شور تا شعور
یکی از نکاتی که در شعر آیینی شایسته توجه بیشتر است، برقراری تعادل میان شور و عاطفه از یک‌سو و شعور و معرفت از سوی دیگر است. البته عاطفه، گوهر شعر فاطمی و سرمایه ماندگار آن است؛ اما عاطفه‌ای که به معرفت و آگاهی پیوند نخورد، ممکن است در محدوده احساسات زودگذر باقی بماند.
بی‌گمان، ذکر مصائب و مظلومیت‌های حضرت زهرا(س) و سرودن مرثیه در سوگ آن بانوی بزرگ، بخشی جدایی‌ناپذیر از ادبیات فاطمی است؛ اما نباید اجازه داد که سیمای تابناک حضرت زهرا(س) تنها در قاب و قالب روضه و مرثیه محصور بماند.
به اغتنام فرصت بازخوانی فرازی از بیانات رهبر شهید در باره رعایت اعتدال در عزاداری برای بزرگان دینی، برای شاعران و ذاکران آیینی راهگشا و آموزنده است:
«روضه خوانى و سینه زنى راه انداختن، مخصوص امام حسین است؛ حداکثر مربوط به بعضى از ائمه است؛ آن هم نه به این وسعت. مثلاً در شب و روز تاسوعا و عاشورا بخصوص، در شب و روز بیست و یکم ماه رمضان، سینه زنى و عزادارى و برپایى جلسات خوب است... ولی در سالگرد شهادت حضرت زهرا (سلاماللَّه علیها) مناسبتى ندارد که ما بیاییم نوحه خوانى و سینه زنى کنیم؛ بهتر این است که در آن موارد، شرح مصایب شان گفته بشود». (فرازی از بیانات رهبر شهید در دیدار اعضای گروه ویژه و گروه معارف اسلامی صدای جمهوری اسلامی ایران 13 اسفند 1370)
شاعر فاطمی باید در کنار تصویرگری مظلومیت حضرت زهرا(س)، به تبیین چرایی و چیستی مواضع و مبارزات آن حضرت نیز بپردازد. باید روشن کند که چرا فاطمه(س) در برابر انحراف و تحریف حقیقت سکوت نکرد و چرا دفاع از حق را بر آسایش و عافیت‌طلبی ترجیح داد.
خطبه فدکیه، مواضع روشنگرانه حضرت در دفاع از حق و ولایت و ایستادگی ایشان در برابر انحرافات، گنجینه‌هایی ارزشمند برای آفرینش شعر فاطمی هستند. شاعری که از این سرچشمه‌های معرفتی بهره می‌گیرد، می‌تواند از مرثیه‌ای صرفاً عاطفی به شعری آگاهی‌بخش و بیدارگر دست یابد.
به بیان دیگر، شعر فاطمی باید مخاطب را از معبر گریستن بر مظلومیت حضرت زهرا(س) به تامل و تفکر درباره آرمان‌ها و ارزش‌هایی که آن حضرت برای پاسداری از آنها رنج کشید، رهنمون شود. این همان گذر از شور به شعور و از محبت به معرفت است.
شعر فاطمی و آرمان‌های انقلاب اسلامی
همچنان که اشاره شد، یکی از مهمترین مولفه‌های شعر فاطمیِ تراز انقلاب اسلامی، حق‌طلبی، ظلم‌ستیزی و عدالت‌خواهی است. زندگی حضرت زهرا(س) گواهی روشن بر این حقیقت است که ایمان، تنها به مناسک فردی و عبادت‌های شخصی محدود نمی‌شود، بلکه در بزنگاه‌های تاریخی، انسان مؤمن را به موضع‌گیری در برابر ظلم و دفاع از حقیقت فرامی‌خواند.
فاطمه زهرا(س) در روزگاری که حقیقت در معرض فراموشی و انحراف قرار گرفته بود، با حضور پر صلابت و حماسی خویش به رسالت روشنگرانه خویش عمل کرد. از این منظر، مکتب فاطمی را نمی‌توان از فرهنگ آگاهی، ایستادگی و مقاومت جدا دانست.
انقلاب اسلامی نیز با تکیه بر همین مفاهیم و ارزش‌ها، افق تازه‌ای پیش روی جامعه ایرانی گشود. بنابراین، شعر فاطمی تراز انقلاب اسلامی نیز باید بتواند نسبت میان سیره آن حضرت و آرمان‌های اصیل انقلاب را به‌درستی تبیین کند.
البته موضع‌مند بودن شعر فاطمی، صرفاً به معنای پرداختن مستقیم به حوادث سیاسی روز یا استفاده از تعابیر و اصطلاحات انقلابی نیست. در ذهن و زبان رهبر شهید نیز انقلابی بودن به معنای «مشی صحیح، عاقلانه، شجاعانه و پرانگیزه» می‌باشد، نه پرداختن مستقیم و غیر هنری به مسائل.
چه‌بسا شعری که با زبانی ساده و بی‌ادعا، یکی از فضایل اخلاقی یا جلوه‌های معرفتی شخصیت حضرت زهرا(س) را به تصویر می‌کشد، از حیث عمق و تأثیرگذاری، نسبتی استوارتر با آرمان‌های انقلاب داشته باشد.
انقلابی بودن، پیش از آنکه یک صفت ادبی یا عنوانی برای دسته‌بندی شعر باشد، نوعی جهان‌بینی و نگرش مسئولانه به انسان و جامعه است. بنابراین، شعر فاطمی زمانی به تراز انقلاب اسلامی نزدیک می‌شود که روح عدالت‌خواهی، حقیقت‌جویی، آزادگی، معنویت و مسئولیت‌پذیری را در جان و جهان مخاطب زنده کند.
پیوند «فاطمیه» و «عاشورا»
از دیگر ظرفیت‌های مغفول در شعر فاطمی، بازخوانی پیوند معرفتی و تاریخی فاطمیه و عاشوراست. فاطمیه و عاشورا را نباید دو مناسبت مستقل و بی‌ارتباط با یکدیگر تلقی کرد. این دو، دو جلوه از یک حقیقت واحد و دو فصل از کتاب بیداری و آزادگی‌اند.
اگر عاشورا، حماسه ایستادگی امام حسین(ع) و یارانش در برابر ظلم و انحراف است، فاطمیه نیز روایتگر مظلومیت و روشنگری بانویی است که در دفاع از حقیقت و ولایت، از هیچ کوششی دریغ نکرد.
در واقع، می‌توان گفت حضرت زهرا(س) از نخستین پرچمداران جبهه روشنگری و مقاومت در تاریخ اسلام است و فرهنگ عاشورا، در امتداد همان حقیقت‌طلبی و آزادگی معنا می‌یابد.
شاعر فاطمی با کشف این پیوند پر برکت می‌تواند از محدوده روایت یک مصیبت تاریخی فراتر برود و به تبیین یک جریان مستمر تاریخی و اعتقادی بپردازد؛ جریانی که در آن، دفاع از حقیقت و ایستادگی در برابر ظلم، مرز زمانی و مکانی نمی‌شناسد.
از این منظر، شعر فاطمی می‌تواند مقدمه‌ای برای فهم عمیق‌تر حماسه کربلا و فرهنگ انسان ساز عاشورا باشد. همان‌گونه که نمی‌توان عاشورا را از پیام و رسالت حضرت زینب(س) جدا کرد، نمی‌توان فرهنگ عاشورا را بدون شناخت ریشه‌های معرفتی و تاریخی آن در مکتب فاطمی به‌درستی تبیین و تحلیل کرد.
حضرت زهرا(س) الگوی زن مسلمان
«درباره‌ی حضرت صدّیقه طاهره من فقط یک جمله عرض می‌کنم، چون فضایل و مناقب و برجستگی‌های این بانوی الهی و عرشی چیزی نیست که ما بتوانیم آن را در اظهارات مان بیان کنیم؛ خیلی فوق فهم ما و تصوّر ما و درک ما است؛ امّا می‌توان این‌جور گفت که او اسوه بود. مگر نمی خواهیم عمل کنیم؟ مگر نمی‌خواهیم فاطمی زندگی کنیم؟ او اسوه بود؛ باید بر طبق رفتار اسوه و حرکات اسوه رفتار کرد و حرکت کرد. اسوه‌ی دین‌داری بود، اسوه‌ی عدالت‌خواهی بود، اسوه‌ی جهاد بود...» (بیانات رهبر شهید در مراسم جشن میلاد حضرت زهرا سلام الله علیها در تاریخ 20 آذر 1404)
یکی دیگر از ظرفیت‌های والای شعر فاطمی، تبیین جایگاه زن در منظومه معرفتی اسلام است. حضرت فاطمه زهرا(س) الگویی بی‌بدیل از زن مسلمان است؛ زنی که در عین برخورداری از لطافت‌های روحی و عاطفی، در میدان اندیشه و مسئولیت اجتماعی، از صلابت و استواری کم‌نظیری برخوردار است.
در نگاه فاطمی، زن نه موجودی منزوی و به‌حاشیه‌رانده‌شده است و نه هویت و ارزش او در ظواهر و جلوه‌های بیرونی خلاصه می‌شود. زن مسلمان می‌تواند در عین پاسداشت کرامت، عفاف و هویت انسانی خویش، در عرصه‌های علمی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی حضوری مؤثر و مسئولانه داشته باشد.
با عنایت به این دقیقه، شعر فاطمی نیز باید بتواند این حقیقت را به زبان هنر بازگو کند و تصویری جامع و متوازن از شخصیت زن مسلمان ارائه دهد؛ تصویری که در آن، عاطفه و عقلانیت، مادری و مسئولیت اجتماعی، حیا و شجاعت، و مهرورزی و حق‌طلبی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
امروز نیز زنان فهیم و فرهیخته ایرانی با الهام از مکتب حضرت زهرا(س)، در عرصه‌های گوناگون اجتماعی و فرهنگی حضوری فعال دارند و در مقاطع حساس تاریخی، از جمله روزهای دشوار جنگ و مقاومت در برابر تجاوز دشمن، جلوه‌هایی از ایمان، صبوری، شجاعت و مسئولیت‌پذیری را به نمایش گذاشته‌اند.
مادران شهید، همسران شهید و خواهران شهید، هر یک به نوعی روایتگر استمرار فرهنگ فاطمی در جامعه ایرانی هستند. حضور زنان در صحنه‌های دفاع از میهن، همراهی با خانواده‌های آسیب‌دیده، پشتیبانی از مدافعان وطن و ایستادگی در برابر تهدیدها، ظرفیت ارزشمندی برای شعر امروز فراهم آورده است.
شاعران فاطمی می‌توانند با پیوند دادن این جلوه‌های باشکوه با سیره حضرت زهرا(س)، روایتی زنده و الهام‌بخش از استمرار فرهنگ مقاومت و آزادگی ارائه دهند؛ روایتی که در آن، زن مسلمان نه صرفاً مخاطب پیام‌های فاطمی، بلکه حامل و مروج این پیام‌ها در متن زندگی اجتماعی است.
شعر فاطمی و فرهنگ مقاومت
یکی دیگر از مولفه‌های مضمونی شعر فاطمیِ تراز انقلاب اسلامی، برخورداری از روحیه مقاومت و ظلم‌ستیزی است. مکتب فاطمی به ما می‌آموزد که دفاع از حقیقت، مسئولیتی همیشگی است و انسان مؤمن نمی‌تواند در برابر ستم و انحراف بی‌تفاوت بماند.
امروز نیز جامعه‌ای که با تهدید، تجاوز و زیاده‌خواهی قدرت‌های سلطه‌گر مواجه است، بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی این آموزه نیاز دارد. شعر فاطمی می‌تواند با الهام از روحیه استقامت و حق‌طلبی حضرت زهرا(س)، به تقویت روحیه همبستگی ملی، امید اجتماعی و دفاع از استقلال و عزت سرزمین کمک کند.
تجمعات مردمی شبانه، حضور آگاهانه زنان و مردان در صحنه‌های اجتماعی و همدلی و همراهی مردم در روزهای دشوار، جلوه‌هایی از سرمایه اجتماعی و روحیه مقاومت جامعه ایرانی است که می‌تواند دستمایه آفرینش آثار ماندگار ادبی قرار گیرد.
البته مقاومت در منطق فاطمی، صرفاً به معنای ایستادگی در برابر دشمن بیرونی نیست؛ مبارزه با جهل، فساد، تبعیض، ستم و بی‌عدالتی در عرصه‌های داخلی و اجتماعی نیز از لوازم این فرهنگ است. از همین رو، شاعری که از مقاومت و عدالت‌خواهی سخن می‌گوید، باید پیش از هر چیز، خود را به صداقت، انصاف و حقیقت‌جویی متعهد بداند.
مستندگویی و پایبندی به صدق واقعه
«مدح و مصیبت ائمه (علیهم‌السلام) بخش مهمی از شعر دینی است اما در این بخش باید سخنان معقول، منطقی و برخاسته از نگاه و سلیقه‌ی درست به‌کار برده شود و از برداشت‌های عامیانه و سطحی، و بیان مسائل جعلی و توهمی پرهیز شود». (دیدار جمعی از شاعران مذهبی‌سرا با رهبر شهید انقلاب در تاریخ 5 اسفند 1395)
یکی از ضرورت‌های ارتقای شعر فاطمی، توجه جدی به مستندات تاریخی و پرهیز از نقل مطالب سست و غیرمستند است. شعر آیینی، به اعتبار پیوندی که با باورهای اعتقادی و عواطف مذهبی مردم دارد، از حساسیت و مسئولیتی مضاعف برخوردار است.
شاعر اصیل فاطمی باید بداند که هر سخن تأثیرگذاری، الزاماً سخنی مستند و معتبر نیست و نمی‌توان به بهانه برانگیختن احساسات مخاطب، از مرزهای حقیقت عبور کرد. تحریف تاریخ، غلو در بیان فضایل و نسبت دادن سخنان و رویدادهای غیرمستند به شخصیت‌های معصوم، نه‌تنها خدمتی به شعر آیینی نیست، بلکه می‌تواند به تضعیف اعتماد مخاطب و مخدوش شدن چهره معارف دینی بینجامد.
از سوی دیگر، شعر فاطمی نباید در تکرار ترکیب‌ها، تصاویر و مضامین مألوف متوقف بماند. شاعران امروز برای بازآفرینی هنرمندانه معارف فاطمی، به زبان و بیانی متناسب با ذوق و ذائقه مخاطب معاصر نیاز دارند. بهره‌گیری از ظرفیت‌های شعر نو، تصویرپردازی خلاقانه، نمادپردازی، کشف‌های شاعرانه و تجربه‌های زبانی تازه می‌تواند به گسترش افق‌های ادبیات فاطمی کمک کند.
البته نوآوری در زبان و ساختار، نباید به بهای تضعیف محتوا و پیام تمام شود. شعر فاطمیِ مطلوب، شعری است که در آن، اندیشه و عاطفه، محتوا و فرم و سنت و نوآوری به تعادلی هنرمندانه دست یافته باشند.
تبیین «سبک زندگی فاطمی»
تبیین «سبک زندگی فاطمی» از دیگر مولفه‌های مضمونی شعر فاطمی است. بازخوانی آموزه‌های آن بانوی بزرگوار در حوزه‌های ساده‌زیستی، همسرداری، تربیت فرزند، همسایه‌داری، انفاق، عبادت، اخلاق، عفاف، دفاع از حق و مسئولیت اجتماعی، ظرفیت‌هایی فرازمانی و فرامکانی دارند که می‌توانند در زندگی امروز انسان معاصر نیز راهگشا باشند.
اگر قرار است شعر فاطمی در تراز انقلاب اسلامی قرار گیرد، باید از مخاطب خود بپرسد: نسبت ما با حقیقت‌جویی فاطمه(س) چیست؟ در زندگی فردی و اجتماعی تا چه اندازه به عدالت پایبندیم؟ در برابر بی‌عدالتی و تبعیض چه موضعی داریم؟ آیا در رفتار و گفتارمان نشانی از صداقت، مهربانی، ایثار و آزادگی آن بانوی بزرگ دیده می‌شود؟
این پرسش‌ها می‌تواند شعر فاطمی را از محدوده توصیف و تمجید صرف فراتر ببرد و به آینه‌ای برای بازنگری در رفتار و باورهای فردی و اجتماعی تبدیل کند.
شعر فاطمی زمانی به رسالت حقیقی خود نزدیک می‌شود که محبت به حضرت زهرا(س) را به معرفت، معرفت را به بصیرت و بصیرت را به عمل تبدیل کند. در چنین افقی، شعر تنها بازتاب‌دهنده یک باور نیست، بلکه خود به عاملی برای پرورش انسان مؤمن، آگاه و مسئولیت‌پذیر تبدیل می‌شود.
بیت آخر
شعر فاطمیِ تراز انقلاب اسلامی، شعری است که در آن، محبت و معرفت، شور و شعور، عاطفه و عقلانیت، سوگ و حماسه و هنر و مسئولیت اجتماعی به هم می‌رسند. چنین شعری نه از اصالت‌های ادبیات آیینی فاصله می‌گیرد و نه در حصار قالب‌ها و کلیشه‌های تکراری محبوس می‌ماند. نه از بیان مظلومیت حضرت زهرا(س) غافل می‌شود و نه از تبیین اندیشه و سیره روشنگرانه آن حضرت چشم می‌پوشد.
در این افق، شاعر اصیل فاطمی تنها مرثیه‌خوان یک مصیبت تاریخی نیست. او روایتگر یک حقیقت زنده و مبلغ یک مکتب انسان‌ساز است. رسالت او این است که از میان غبار قرن‌ها، سیمای روشن فاطمه(س) را به نسل امروز بشناساند و نشان دهد که مکتب فاطمی، صرفاً متعلق به گذشته نیست، بلکه برای امروز و فردای جامعه انسانی نیز پیام و راه دارد.
جان کلام آن که، شعر فاطمیِ تراز انقلاب اسلامی، شعری است که از فاطمه(س) به جای اسطوره، اسوه می‌سازد، و جامعه را به زیستی فاطمی دعوت می‌کند. شعری که هم دل‌ها را در پرتو محبت حضرت فاطمه(س) روشن می‌کند و هم اندیشه‌ها را به حقیقت راهنمایی؛ هم بر مظلومیت او اشک می‌ریزد و هم چراغی از آگاهی و آزادگی در جان و جهان مخاطبان برمی‌افروزد.
امید آنکه شاعران اصیل و دغدغه‌مند آیینی با شناخت عمیق‌تر معارف فاطمی، برخورداری از اندیشه‌ای روشن، زبانی خلاق و نگاهی مسئولانه، در اعتلای شعر فاطمی و پیوند هرچه استوارتر آن با آرمان‌های بلند انقلاب اسلامی گام بردارند و میراث گران‌سنگ ادبیات آیینی را به نسل‌های آینده بسپارند - ان‌شاءالله.
انتهای پیام/