به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، هم‌زمان با فرارسیدن فصل سرما، عشایر استان سمنان کوچ قشلاقی خود را برای استقرار در مناطق گرمسیر آغاز کرده‌اند؛ کوچ سالانه‌ای که امسال تحت تأثیر تداوم خشکسالی و محدودیت منابع آب و علوفه، با تغییراتی در شیوه جابه‌جایی دام و خانوارهای عشایری همراه شده است.
این جابه‌جایی فصلی، افزون بر آنکه بخشی از چرخه سنتی زندگی عشایر و مدیریت مراتع به شمار می‌رود، از نظر تأمین گوشت قرمز، حفظ ذخایر ژنتیکی دام و پایداری اقتصاد روستایی و عشایری نیز اهمیت قابل توجهی دارد.
جغرافیای گسترده کوچ؛ از طبس تا طالقان
استان سمنان به‌واسطه گستردگی قلمرو ییلاقی و قشلاقی، یکی از کانون‌های مهم کوچ عشایری کشور محسوب می‌شود.
عشایر این استان طولانی‌ترین مسیر کوچ عشایری کشور را طی می‌کنند؛ مسیری که از طبس آغاز می‌شود و تا طالقان امتداد دارد. طولانی بودن این مسیر، مدیریت زمان حرکت، تأمین آب و علوفه و فراهم کردن امکانات مورد نیاز دام را به یکی از ضرورت‌های اصلی کوچ تبدیل کرده است.
مهدی جعفریان‌جهرمی، مدیرکل امور عشایری استان سمنان به خبرنگار تسنیم می‌گوید: سه هزار و 672 خانوار عشایری با جمعیتی بالغ بر 13 هزار نفر در استان سمنان حضور و فعالیت دارند.
او ادامه می‌دهد: این جمعیت در مناطق مختلف استان و محدوده‌هایی از استان‌های همجوار پراکنده‌اند و همین پراکندگی جغرافیایی، ارائه خدمات و پشتیبانی از خانوارهای عشایری را با دشواری‌های خاصی همراه کرده است.
جعفریان‌جهرمی اضافه می‌کند: کوچ قشلاقی امسال در شرایطی انجام می‌شود که خشکسالی و کاهش منابع آبی، امکان استفاده از مسیرهای سنتی و حرکت تدریجی گله‌ها را محدود کرده است.
به گفته مدیرکل امور عشایری استان سمنان، کوچ پاییزه امسال به دلیل شرایط خشکسالی به‌صورت ماشینی انجام می‌شود؛ تصمیمی که با هدف تسهیل جابه‌جایی دام و کاهش فشار بر خانوارهای عشایری اتخاذ شده است.
بیارجمند و خارتوران؛ مقصد بخشی از گله‌های عشایری
بیارجمند و منطقه خارتوران، جنوب سرخه، سمنان و مهدیشهر از مهمترین مناطق قشلاقی عشایر استان به شمار می‌روند. افزون بر این مناطق، بخشی از خانوارهای عشایری برای گذراندن فصل سرما به مناطق قشلاقی استان خراسان شمالی کوچ می‌کنند. پراکندگی این مقاصد نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی برای کوچ، صرفاً به جابه‌جایی دام محدود نیست و هماهنگی میان دستگاه‌های خدمات‌رسان در چند منطقه جغرافیایی را نیز ضروری می‌کند.
زمان‌بندی کوچ نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چراکه استقرار به‌موقع در مناطق گرمسیر می‌تواند از مواجهه دام با سرمای ارتفاعات و کاهش دسترسی به منابع غذایی جلوگیری کند.
مدیرکل امور عشایری استان سمنان در این باره می‌گوید: عملیات کوچ قشلاقی تا اواسط آذرماه ادامه خواهد داشت و در این مدت، پشتیبانی از خانوارهای جابه‌جاشونده باید متناسب با نیازهای هر منطقه دنبال شود.
خشکسالی و چالش تأمین آب؛ 11 تانکر در خدمت عشایر
در کنار جابه‌جایی دام، تأمین آب مورد نیاز خانوارها و گله‌های عشایری یکی از مهمترین مسائل این فصل است.
کاهش بارندگی و محدودیت منابع آبی در مناطق قشلاقی، وابستگی عشایر به ناوگان آبرسانی سیار را افزایش داده و استمرار فعالیت این ناوگان را به ضرورتی اساسی برای حفظ دام و معیشت تولیدکنندگان تبدیل کرده است.
جعفریان‌جهرمی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای تأمین آب عشایر می‌گوید: در حال حاضر آبرسانی به مناطق قشلاقی از طریق 11 دستگاه تانکر انجام می‌شود و برنامه افزایش سه دستگاه دیگر نیز در دستور کار قرار دارد.
تحقق این برنامه می‌تواند ظرفیت انتقال آب را افزایش دهد؛ هرچند میزان اثربخشی آن به گستره مناطق تحت پوشش، تعداد دفعات آبرسانی و حجم نیاز دام‌ها وابسته است.
البته تجربه سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که آبرسانی سیار به‌تنهایی پاسخگوی همه نیازهای مناطق عشایری نیست و توسعه مخازن ذخیره آب، احیای چشمه‌ها، احداث آبشخور و بهسازی زیرساخت‌های انتقال آب باید در کنار افزایش تانکرها دنبال شود.
عشایر؛ حلقه مهم امنیت غذایی کشور
اهمیت کوچ قشلاقی زمانی بهتر درک می‌شود که نقش اقتصادی جامعه عشایری در زنجیره تولید مواد غذایی مورد توجه قرار گیرد.
عشایر استان سمنان با در اختیار داشتن بیش از یک میلیون رأس دام، سهم مهمی در تولید گوشت قرمز و فرآورده‌های دامی دارند و استمرار فعالیت آنان با امنیت غذایی و تأمین بخشی از نیاز بازار ارتباط مستقیم دارد.
بر اساس اعلام رئیس سازمان امور عشایر ایران در مهرماه 1405، حدود 25 درصد گوشت قرمز کشور توسط جامعه عشایری تولید می‌شود.
همچنین سازمان امور عشایر، تولید سالانه حدود 200 هزار تن گوشت قرمز را برای این جامعه اعلام کرده است؛ آماری که جایگاه اقتصادی عشایر را فراتر از یک فعالیت معیشتی و در چارچوب ظرفیت تولید ملی نشان می‌دهد.
مدیرکل امور عشایری استان سمنان نیز سهم عشایر از تولید گوشت قرمز استان را حدود 20 تا 25 درصد اعلام می‌کند.
این میزان تولید در شرایطی محقق می‌شود که خانوارهای عشایری با محدودیت‌هایی همچون خشکسالی، کاهش توان مراتع، هزینه تأمین نهاده و دشواری دسترسی به آب و امکانات حمل‌ونقل مواجه‌اند.
ایل سنگسر؛ ظرفیت ژنتیکی و اقتصادی عشایر سمنان
در میان ظرفیت‌های دامپروری عشایر استان، نژاد گوسفند سنگسری جایگاه ویژه‌ای دارد.
این نژاد به دلیل سازگاری با شرایط اقلیمی منطقه و توان تحمل مسیرهای طولانی کوچ، از ویژگی‌های شاخص دام عشایری سمنان محسوب می‌شود.
حفظ ویژگی‌های ژنتیکی این دام و جلوگیری از تضعیف نژاد بومی، علاوه بر اهمیت اقتصادی، از منظر صیانت از ذخایر ژنتیکی دام کشور نیز حائز اهمیت است.
ظرفیت عشایر استان تنها به تولید گوشت محدود نمی‌شود. بر اساس آمارهای رسمی و اطلاعات اعلام‌شده از سوی مدیرکل امور عشایری استان، حدود 32 نوع فرآورده از شیر در جامعه عشایری تولید می‌شود؛ محصولاتی که بخشی از ارزش افزوده فعالیت دامداری را تشکیل می‌دهند و می‌توانند در صورت توسعه فرآوری، بسته‌بندی و بازاریابی، سهم بیشتری در درآمد خانوارهای عشایری داشته باشند.
از این منظر، کوچ قشلاقی را نباید صرفاً یک جابه‌جایی فصلی دام در نظر گرفت؛ بلکه این فرایند بخشی از چرخه تولید اقتصادی عشایر است که از مدیریت مراتع و تغذیه دام آغاز می‌شود و به تولید گوشت، شیر، فرآورده‌های لبنی و عرضه محصولات در بازار می‌رسد. هرگونه اختلال در این چرخه، می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد و بر درآمد خانوارهای تولیدکننده اثر بگذارد.
ضرورت حمایت مستمر از تولیدکنندگان عشایری
با توجه به شرایط اقلیمی و پراکندگی مناطق عشایری، پشتیبانی از این جامعه نباید به دوره کوچ محدود شود. تأمین نهاده‌های دامی، دسترسی به خدمات دامپزشکی، واکسیناسیون دام، بهبود زیرساخت‌های آبرسانی و حمایت از عرضه مستقیم محصولات، از جمله اقداماتی است که می‌تواند هزینه‌های تولید را کاهش دهد.
در همین زمینه، حجت‌الاسلام‌والمسلمین مرتضی مطیعی، نماینده ولی‌فقیه در استان سمنان نیز مهرماه امسال بر حمایت عملی از عشایر و اصلاح سازوکار خریدوفروش محصولات دامی با هدف کاهش نقش واسطه‌ها تأکید کرده بود.
اکنون با آغاز کوچ قشلاقی یک میلیون و 150 هزار رأس دام عشایر استان سمنان، اولویت اصلی مدیریت این فرایند، تأمین امنیت مسیرهای جابه‌جایی، فراهم کردن آب و امکانات مورد نیاز در مناطق گرمسیر و کاهش فشار خشکسالی بر دام و خانوارهای عشایری است؛ موضوعی که نتیجه آن نه‌تنها در حفظ معیشت عشایر، بلکه در استمرار تولید گوشت قرمز و فرآورده‌های دامی و صیانت از یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصادی استان نمایان خواهد شد.
انتهای پیام/363/