به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، «رجب طیب اردوغان» رئیس‌جمهور ترکیه هم‌زمان با «روز پیروزی» در شوشا با «الهام علی‌اف» رئیس‌جمهور آذربایجان دیدار کرد. این نخستین دیدار حضوری رهبران دو کشور پس از بروز مناقشه حجاب در مدارس و ایجاد تنش میان باکو و آنکارا است.
این مناقشه در سپتامبر و پس از تغییر مقررات لباس فرم مدارس از سوی باکو آغاز شد؛ جایی که ممنوعیت پوشش‌های مغایر با «آموزش سکولار» عملاً به معنای راه ندادن دانش‌آموزان محجبه به کلاس درس بود.
علی‌اف نتیجه اصلی سفر را چنین بیان کرد: «اتحاد ترکیه و جمهوری آذربایجان ابدی و تزلزل‌ناپذیر است.» با این حال، در بیانیه‌ها اشاره‌ای به اصل مناقشه نشد و واژه «مدرسه» در سخنان دو رئیس‌جمهور تنها یک بار آمد؛ زمانی که اردوغان از آغاز احداث یک مدرسه چهل‌کلاسه در «آغدام» سخن گفت و اعلام کرد سال آینده آن را به همراه علی‌اف افتتاح می‌کند.
پیش از این سفر درباره امتیازدهی آنکارا و خواسته‌های باکو مطالبی مطرح شده بود و اکنون پرسش این است که آیا دیدار شوشا به مناقشه پایان داد یا صرفاً آن را از بحث‌های علنی خارج کرد؟
پیام مشترک در شوشا؛ مقصر دانستن عوامل ثالث در تنش‌ها
در شوشا هر دو رئیس‌جمهور پیام واحدی دادند که کسانی قصد تخریب روابط را دارند، اما موفق نمی‌شوند.
علی‌اف گفت: «اتحاد و برادری ما تزلزل‌ناپذیر است و کسانی که می‌خواهند آن را متزلزل کنند، هرگز به آرزوهای خود نخواهند رسید.»
وی افزود که دو رهبر «به هیچ‌کس اجازه نمی‌دهند میان ما قرار بگیرد یا برای منافع شخصی خود» بر این اتحاد سایه بیندازد.
اردوغان نیز گفت: «کسانی که قصد تضعیف این برادری ما را دارند، همانند دیروز، امروز و فردا نیز هرگز به اهداف خود نخواهند رسید.»
روسای جمهور هویت این افراد را نگفتند، اما «آصف نریمان‌لی» تحلیلگر سیاسی در «تودی‌پرس» نوشت عبارت «منافع شخصی» به معنای نقش‌آفرینی افراد یا گروه‌هایی خاص در تنش اخیر است؛ یعنی مشکل میان دو دولت نیست، بلکه در کسانی است که می‌خواهند میان دو طرف قرار بگیرند.
به گفته علی‌اف، در این دیدار روابط سیاسی و اقتصادی، سرمایه‌گذاری، انرژی، دالان‌های حمل‌ونقل و «گذرگاه زنگه‌زور» بررسی شد، اما توافق جدیدی اعلام نشد.
علی‌اف یادآوری کرد که توافق‌نامه صلح با ارمنستان بیش از یک سال پیش پاراف شده، «اما هنوز امضای نهایی» نخورده است.
اردوغان نیز ضمن حمایت از تلاش‌های صلح در منطقه، از روابط ترکیه و ارمنستان سخن نگفت: زیرا آنکارا عادی‌سازی روابط با ایروان را به روند صلح ارمنستان و جمهوری آذربایجان پیوند زده و تاخیر در امضا بر برنامه‌های ترکیه نیز اثر می‌گذارد.
مسائل مسکوت‌مانده؛ از اخراج شهروندان تُرک تا پرونده اسرائیل
در بیانیه‌ها نامی از مقررات پوشش مدارس جمهوری آذربایجان، برکناری «اوکتای سارال» مشاور ارشد اردوغان، ممنوعیت ورود 31 شهروند ترکیه به جمهوری آذربایجان، غیبت علی‌اف در اجلاس 30 اکتبر آنکارا و موضوع اسرائیل برده نشد.
اردوغان تنها ضمن یادآوری «سازمان دولت‌های تُرک»، بابت دوره ریاست از باکو تشکر کرد و گفت در دوره ریاست ترکیه می‌خواهد آن را به نهادی قدرتمندتر تبدیل کند.
دیدگاه‌ها درباره نتیجه نشست متفاوت است؛ نریمان‌لی معتقد است شوشا نشان داد «حتی اگر سوءتفاهمی میان برادران باشد، مسئله لاینحلی وجود ندارد».
اما «یوسف کانلی» روزنامه‌نگار تُرک می‌گوید این دیدار تنش علنی را کاست، ولی اختلاف‌های سیاسی را حل نکرد و گام‌های آتی درباره پوشش مدارس، خطوط حمل‌ونقل و تفاوت سیاست‌ها در قبال اسرائیل و ارمنستان باید رصد شوند.
دستاوردهای دو طرف؛ رد جایگاه «برادر کوچک‌تر» و آزمون آنتالیا
ملموس‌ترین دستاورد باکو، حضور اردوغان در قره‌باغ در «روز پیروزی» بدون عقب‌نشینی جمهوری آذربایجان در موضوع اصلی مناقشه است؛ برعکس، اردوغان مشاور ارشد خود را برکنار کرد و در شوشا به تصمیم‌های داخلی باکو ورود نکرد.
اردوغان دوباره شعار «یک ملت، دو دولت» را به کار برد، اما در روزهای تنش، باکو بخش دوم عبارت را برجسته می‌کرد و می‌گفت: «ما دو دولت هستیم و هیچ‌کس نباید این را فراموش کند.»
«آیدین میرزازاده» نماینده حزب «آذربایجان نوین» نیز گفته بود کشورش استان هیچ کشوری نیست و «دولت باغچلی» متحد دولت ترکیه نیز تاکید کرده بود اتحاد جهان تُرک به معنای سلطه یک دولت بر دیگران نیست.
«الخان شاهین‌اوغلو» رئیس مرکز «اطلس» نیز به خبرگزاری فرانسه گفت ریشه تنش، تلقی نکردن باکو از خود به عنوان «برادر کوچک‌تر» و خواست شراکت برابر است.
درباره جنگ قره‌باغ نیز اردوغان گفت مردم آذربایجان قره‌باغ را «با رهبری قاطعانه برادرم الهام» آزاد کردند و علی‌اف ضمن تشکر از حمایت «سیاسی و معنوی» ترکیه، تقدیم 3000 شهید در جنگ را یادآوری کرد که به باور نریمان‌لی، پاسخی به «تحریف‌های» برخی محافل ترکیه پیرامون پیروزی قره‌باغ است.
برای آنکارا نیز سفر علی‌اف به ترکیه مهم است. عصر همان روز خبرگزاری «آپا» به نقل از رسانه‌های ترکیه و «خبر 7» به نقل از منابع دیپلماتیک نوشتند علی‌اف در کنفرانس اقلیمی سازمان ملل (COP31) در آنتالیا که بخش سران آن 11 و 12 نوامبر برگزار می‌شود، شرکت می‌کند.
باکو که پیش‌تر به نوشته «میدل ایست آی» پاسخ قطعی نداده بود، هنوز این خبر را تایید نکرده، اما سفر علی‌اف به آنتالیا عینی‌ترین نتیجه دیدار شوشا خواهد بود.
تداوم بازداشت معترضان حجاب در باکو و شکاف عمیق راهبردی
موضوع مسکوت‌مانده در شوشا، در داخل جمهوری آذربایجان پابرجاست و تغییری در مقررات پوشش اعلام نشده است.
«عفو بین‌الملل» در اکتبر اعلام کرد: «راه ندادن دختران به کلاس به دلیل داشتن حجاب، تبعیض و نقض حق تحصیل آن‌هاست.»
وزارت کشور آذربایجان در 12 اکتبر از بازداشت 37 نفر خبر داد، اما فعالان این رقم را بیش از 200 نفر می‌دانند.
شماری از معترضان از جمله «ایلکین حسین‌اف» مبتکر طرح کمک به دانش‌آموزان محجبه، به 30 روز حبس اداری محکوم شدند، در حالی که شورای مطبوعات جمهوری آذربایجان در اکتبر مدعی شد مصوبه لباس فرم مدارس خارج از متن و به عنوان «ممنوعیت حجاب» ارائه شده است.
در ترکیه نیز پرسش‌ها بی‌پاسخ مانده است؛ «فاتح اربکان» رهبر حزب «رفاه دوباره» و از افراد ممنوع‌الورود به جمهوری آذربایجان، در اکتبر گفته بود: «انتظار داریم رئیس‌جمهور محترم هشدار لازم را به آقای علی‌اف بدهد.»
در شوشا چنین هشداری شنیده نشد و خبری از لغو فهرست 31 نفره هم نیست. «گونول تول» تحلیلگر موسسه خاورمیانه در واشنگتن نیز در شبکه «ایکس» نوشت: «مناقشه حجاب نشانه شکافی عمیق‌تر است.»
به گفته وی، تنش‌ها از مدت‌ها پیش بر سر حاکمیت جمهوری آذربایجان، نفوذ آنکارا در باکو، رویکرد متفاوت به اسرائیل و نزدیکی ترکیه به ارمنستان جریان دارد؛ مسائلی که در شوشا علناً مطرح نشدند و در روزهای آینده، رفتن یا نرفتن علی‌اف به آنتالیا نشان می‌دهد آیا روابط واقعاً اصلاح شده است یا خیر.
انتهای پیام/