به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، شامگاه 14 اکتبر وارد باکو شد. علت رسمی این سفر، شرکت در هفتمین اجلاس «نشست تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا» (سیکا/CICA) به نمایندگی از رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، عنوان شد. با این حال، این سفر دقیقاً در بحرانی‌ترین و متشنج‌ترین دوره روابط دوجانبه طی هفته‌های اخیر انجام گرفت و تمامی جزئیات و حرکات دیپلماتیک آن با دقت زیر ذره‌بین تحلیل‌گران قرار گرفت.
استقبال فرید غایب‌اف، وزیر جوانان و ورزش جمهوری آذربایجان، از فیدان در فرودگاه بین‌المللی حیدر علی‌اف، به عنوان یک پروتکل غیرمعمول، موجی از واکنش‌های متفاوت و تأمل‌برانگیز را در شبکه‌های اجتماعی هر دو کشور به همراه داشت.
فیدان در 15 اکتبر با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، دیدار کرد و در همان روز، هم‌زمان با آغاز سخنرانی اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور رژیم صهیونیستی در اجلاس سیکا، به همراه چند هیئت دیگر، سالن کنفرانس را به نشانه اعتراض ترک کرد.
پیام فیدان؛ پذیرش اختلافات در عین تأکید بر پیوندهای راهبردی
وزیر امور خارجه ترکیه پس از دیدار با علی‌اف، پیوندهای دو کشور را «ناگسستنی» خواند، اما در میان اظهارات خود آشکارا وجود اختلافات بنیادین را تایید کرد.
فیدان با اشاره به اینکه پیوند میان آنکارا و باکو در برهه‌های بحرانی و جنگ‌ها آزموده شده است، از «دوستی و برادری استوار» میان رهبران سخن گفت و تاکید کرد: اردوغان پیش از این سفر ماموریت‌های ویژه‌ای به وی محول کرده است.
وی در عین حال اذعان داشت که در برخی مسائل، رویکردهای متفاوتی میان دو طرف وجود دارد و نباید اجازه داد این تفاوت‌ها مورد «سوءاستفاده» قرار گرفته و به روابط استراتژیک لطمه بزنند.
فیدان تصریح کرد: «ما ملتی باسابقه هستیم و مشکلات خود را نیز شایسته این تاریخ کهن، نشسته و به شکلی متمدنانه حل‌وفصل می‌کنیم.»
وی همچنین از تبدیل شدن این اختلافات به ابزار تبلیغاتی در شبکه‌های اجتماعی ابراز نارضایتی کرد و افزود در دیدار با علی‌اف، شنونده دیدگاه‌ها و چشم‌اندازهای وی بوده است.
اگرچه فیدان مستقیماً نامی از مسائلی چون ممنوعیت حجاب، رژیم صهیونیستی یا سخنرانی انتقادی علی‌اف در 2 اکتبر نبرد، اما واژگانی چون «مشکلات ما»، «رویکردهای متفاوت» و «سوءاستفاده» نشان داد که آنکارا وجود بحران را انکار نمی‌کند، بلکه می‌کوشد آن را از فضای عمومی به مجاری بسته دیپلماتیک منتقل سازد.
رژیم صهیونیستی و روسیه؛ ریشه‌های عمیق تیرگی روابط باکو و آنکارا
تحلیل‌گران و کارشناسان سیاسی معتقدند مسئله ممنوعیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، تنها ظاهر و پوسته‌ای از یک گسست ژئوپلیتیک و عمیق‌تر میان دو کشور است.
آراز علی‌اف، سیاستمدار آذربایجانی و از بنیان‌گذاران پلتفرم «جمهوری سوم»، در این باره می‌گوید: «باکو خود را در قامت یک بازیگر بزرگ ژئوپلیتیک می‌بیند، اما برخلاف قدرت‌های بزرگ، امکان بازی هم‌زمان با دو رقیب سرسخت منطقه‌ای را ندارد.»
به گفته وی، در دهه آینده ترکیه و رژیم صهیونیستی رقبا و متخاصمان اصلی در خاورمیانه خواهند بود و جمهوری آذربایجان متحد استراتژیک هر دو محسوب می‌شود. هنگامی که نماینده اسرائیل سخنرانی می‌کند، ترکیه سالن را ترک می‌کند، اما آذربایجان به دلیل وابستگی‌های سرمایه‌گذاری و امنیتی به تل‌آویو نمی‌تواند دست به چنین اقدامی بزند و این امر خشم آنکارا را برمی‌انگیزد.
عامل دوم، رویکرد جدید باکو در قبال روسیه است. از ماه اوت، باکو روابط خود را با روسیه به شکل ملموسی گرم‌تر کرده است؛ موضوعی که بستن پرونده‌های حقوقی مربوط به سقوط هواپیمای شرکت «آذال» نیز موید آن است. به طور تاریخی، هرگاه جمهوری آذربایجان به روسیه نزدیک شده، فاصله خود را با ترکیه افزایش داده است.
از سوی دیگر، عمر فاروق گرگرلی‌اوغلو، نماینده پارلمان ترکیه از حزب دم (DEM)، موضع‌گیری‌های اخیر علی‌اف را نقدی مستقیم به ادعای «برادر بزرگ‌تر» بودن ترکیه در منطقه ارزیابی می‌کند.
به باور وی، پیام علی‌اف به آنکارا این است که آذربایجان محتاج ترکیه نیست و روابط دو کشور بر پایه منافع متقابل است، نه الگوی برادر بزرگ و کوچک.
وی تاکید می‌کند باکو همکاری با رژیم صهیونیستی را حیاط خلوت امنیتی خود می‌داند و حاضر به عقب‌نشینی از آن نیست.
خط قرمز حجاب و واکنش‌های خشمگینانه در ترکیه
اجرای عملی ممنوعیت ورود دانش‌آموزان و معلمان محجبه به مدارس در جمهوری آذربایجان، موجی از خشم را در افکار عمومی و محافل سیاسی ترکیه ایجاد کرده است. مسئله حجاب، از حساس‌ترین موضوعات عقیدتی برای بدنه جامعه و افکار عمومی محافظه‌کار ترکیه به شمار می‌رود.
تصاویر بازگرداندن دختران محجبه از درِ مدارس باکو، برای جامعه ترکیه یادآور دوران تلخ ممنوعیت‌های دهه 1980 تا 2010 است. این رویکرد حتی با واکنش و انتقاد شدید چهره‌های ارشد حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP) مواجه شد. در مقابل، حزب حاکم آذربایجان (YAP) نیز با صدور بیانیه‌ای تند، مقامات آک‌پارتی را به اتخاذ «سیاست‌های زیان‌بار» و داشتن «تمایلات سلطه‌جویانه» متهم کرد.
در همین حال، الله‌شکور پاشازاده، رئیس اداره مسلمانان قفقاز، در گفت‌وگو با شبکه «رئال تی‌وی» اعتراف کرد که در خصوص تصمیم‌گیری برای فرم مدارس، هیچ‌گونه مشورتی با نهادهای دینی صورت نگرفته، اما در عین حال با تاکید بر اصل تفکیک دین از سیاست و دولت، معترضان و محافل خارجی را به سیاسی کردن موضوع متهم کرد.
چشم‌انداز مناسبات؛ تداوم سرمای سیاسی بدون گسست استراتژیک
با وجود تیرگی کم‌سابقه در مناسبات باکو و آنکارا، بیشتر کارشناسان بر این باورند که گسست و فروپاشی کامل در همپیمانی دو کشور رخ نخواهد داد، چرا که هر دو طرف به ویژه باکو در زمینه‌های امنیتی، نظامی و اقتصادی وابستگی‌های متقابلی دارند.
با این حال، به نظر می‌رسد این فضای سرد دیپلماتیک تا مدتی ادامه خواهد داشت. اصرار باکو بر حفظ روابط راهبردی با رژیم صهیونیستی و عدم عقب‌نشینی از سیاست‌های سکولار سخت‌گیرانه در داخل، در کنار رویکرد حامیانه ترکیه از جریانات اسلامی، مانور دیپلماتیک میان دو کشور «یک ملت، دو دولت» را بیش از هر زمان دیگری پیچیده کرده است.
نشست آتی سران سازمان کشورهای تُرک در پایان ماه جاری میلادی در ترکیه، سنگ محکی جدی برای تعیین سمت‌وسوی آینده مناسبات آنکارا و باکو خواهد بود.
انتهای پیام/