به گزارش خبرنگار فرهنگی تسنیم، اکبرخان (Akbar Khan) کارگردان، بازیگر و فیلمنامهنویس معروف سینمای هند است که بیش از همه به دلیل علاقه به ساخت آثار تاریخی و زندگی شخصیتهای برجسته تاریخ شبهقاره هند شناخته میشود و در ایران نیز با سریال معروف «شمشیر تیپو سلطان» شناخته شده است.
مهمترین اثر سینمایی اکبرخان، فیلم «تاجمحل؛ داستان عشقی جاودانه» از پروژههای پرهزینه سینمای هند در زمان خود به شمار میرفت که موضوعی مرتبط با تاریخ مشترک ایران و هند و بازنمایی فرهنگ و معماری دوره گورکانی بود.
آثار وی تاکنون بارها در جشنواره های مختلف خارجی به نمایش درآمده است.
اکبرخان یادداشتی با عنوان «ادای احترام به یک رهبر شهید؛ تأملی در باب تمدن، وجدان، ایثار و مبارزه ابدی علیه ظلم» نوشته که توسط محمدرضا فاضل کوهانی وابسته فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در بمبئی، در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار گرفته است.
مشروح اینیادداشت را در ادامه میخوانید:
یافتن واژههایی شایسته برای توصیف برخی انسانهای فوقالعاده، افرادی که زندگیشان فراتر از جاهطلبیهای شخصی رفته و وجودشان به تعهدی مادامالعمر در خدمت به بشریت تبدیل شده است، اغلب برایم دشوار است. چنین شخصیتهایی را نمیتوان صرفاً از طریق جایگاههایی که اشغال میکنند، اقتداری که اعمال میکنند یا سیستمهای سیاسی که نمایندگی میکنند، شناخت. برای شناخت آنها، باید عمیقتر نگریست: به دانش، باورها، ادارک آنها از تاریخ و ارزشهایی که در نهایت زندگیشان را تعریف میکنند.
چرا که حکمت یک رهبر بزرگ در انزوا متولد نمیشود. این حکمت با درگیر شدن عمیق با دانش انباشتهشده تمدنهای پیشین، فلسفهها، علوم، ادبیات، سنتهای معنوی، سیستمهای حکومتی و فهم آنها از طبیعت انسان شکل میگیرد. از طریق این میراث، یک سیستم ارزش در وجدان یک رهبر ریشه میدواند. این سیستم بر نحوه نگرش آن رهبر به جامعه، نحوه حکومت بر مردم، نحوه تشویق دانش، نحوه برخورد با قشر آسیبپذیر و نحوه ارتباط یک ملت با ملت دیگر تأثیر میگذارد. بنابراین، تمدن صرفاً انباشت دستاوردهای مادی نیست، بلکه تکامل وجدان جمعی بشری ماست.
تمدن در ظرفیت ما برای شفقت، احترام ما به کرامت انسانی، تلاش ما برای کسب دانش، قدردانی ما از هنر و فرهنگ و توانایی ما برای زندگی در کنار یکدیگر با وجود تفاوتهایمان منعکس میشود. یک تمدن واقعاً بزرگ است، نه صرفاً به دلیل ثروتی که در اختیار دارد یا قدرتی که فرماندهی میکند، بلکه به دلیل ارزشهایی است که به بشریت عرضه میدارد. از طریق دانش و چشمانداز افراد استثنایی است که این ارزشهای تمدنی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود.
و هنگامی که درباره زندگی آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران تأمل میکنیم، ناگزیر هستیم که زندگی او را در این بافت تمدنی بزرگتر بررسی کنیم. او یک عالم دینی، یک رهبر سیاسی و شخصیتی محوری در تاریخ معاصر ایران بود. زندگی و رهبری او عمیقاً با سنتهای دینی، فکری و سیاسی کشورش پیوند خورده بود. او برای پیروانش نماد مقاومت، حاکمیت و وفاداری به اصول انقلاب اسلامی بود اما برای فهمیدن اهمیت شهادت او، باید فراتر از شرایط فوری درگذشت او بنگریم و در مورد سؤالات بزرگتری که زندگی او درباره رهبری، استقلال، قدرت و سرنوشت ملتها ایجاد میکند، تأمل کنیم.
چشمانداز یک تمدن
ایران سرزمینی با میراث تمدنی است که چندین هزاره امتداد دارد. ایران از امپراتوریهای باستان پارس گرفته تا مشارکتهای فوقالعادهاش در فلسفه، پزشکی، ریاضیات، معماری، شعر و ادبیات، میراث فکری و فرهنگی جهان را غنی کرده است. تاریخ آن به ما یادآوری میکند که هویت یک ملت را نمیتوان به سیاستهای دولت فعلی آن یا درگیریهای زمان حال آن تقلیل داد. یک ملت، حاصلجمع حافظه تاریخی، میراث فرهنگی، آرمانهای مردم و تلاش مداوم آن برای کرامت و پیشرفت است.
چشمانداز سیاسی آیتالله العظمی خامنهای ریشه در این باور داشت که ایران باید حاکمیت خود را حفظ کند، در برابر سلطه قدرتهای خارجی مقاومت کند و مسیر مستقل خود را در امور بینالمللی حفظ کند. حامیان او این تعهد را دفاع از عزت ملی و نفی سلطهگری میدانستند.
از سوی دیگر، منتقدان او جنبههای مهمی از سیاستهای داخلی و منطقهای او را زیر سؤال میبردند. یک تأمل جدی در مورد میراث او باید تصدیق کند که این ارزیابیهای متفاوت وجود دارند ولی یک سؤال اساسی برای هر ملتی مرتبط باقی میماند: آیا در جهانی که به حاکمیت برخی کشورها احترام گذاشته میشود، در حالی که حاکمیت کشورهای دیگر قابل مذاکره تلقی میشود، میتواند صلحی پایدار برقرار باشد؟
اگر اصول استقلال، کرامت و حق تعیین سرنوشت به صورت گزینشی اعمال شوند، نظم بینالمللی نمیتواند ادعای پایبندی به عدالت را داشته باشد. صلح نیز نمیتواند صرفاً با برتری نظامی قدرتهای بزرگ حفظ شود. صلح واقعی نیازمند احترام متقابل، دیپلماسی معتبر، خویشتنداری و به رسمیت شناختن این امر است که امنیت یک کشور نباید به ناامنی دائمی کشور دیگر وابسته باشد. اینها سؤالاتی هستند که بسیار فراتر از ایران امتداد دارند و به وجدان کل جامعه بینالمللی مربوط میشوند.
جدال میان قدرت و اصول
تاریخ بارها نشان داده است که قدرت سیاسی، هنگامی که از مسئولیت اخلاقی جدا شود، میتواند به ابزاری برای سلطهگری تبدیل گردد. تلاش برای کسب مزیت استراتژیک، کنترل بر منابع و نفوذ منطقهای اغلب ملتها را به سمت درگیری سوق داده است. در چنین شرایطی، مردم عادی - و نه کسانی که تصمیمات را میگیرند - مکرراً متحمل بزرگترین رنجها میشوند.
بنابراین تمایز قائل شدن میان امنیت ملی واقعی و تلاش برای تسلط استراتژیک مطلق ضروری است. از هیچ ملتی نباید انتظار داشت که از حاکمیت مشروع خود دست بکشد.
چالش پیش روی جهان، ایجاد یک نظم بینالمللی است که در آن امنیت به جای تحمیل شدن، به اشتراک گذاشته شود، منابع به جای علل درگیریهای بیپایان به ابزار رفاه تبدیل شوند و دیپلماسی با جدیتی که جان انسانها ایجاب میکند، دنبال شود. از دیدگاه کسانی که از آیتالله العظمی خامنهای حمایت میکردند، مقاومت او در برابر فشارهای خارجی نشاندهنده تلاشی برای حفظ استقلال ایران و حق آن برای تعیین آینده خود بود. در نتیجه، زندگی او با بحثهای گستردهتر در مورد حاکمیت، مقاومت، امنیت منطقهای و مرزهای نفوذ قدرتهای بزرگ پیوند خورد.
اما آزمون نهایی هر چشمانداز سیاسی این نیست که صرفاً در برابر سلطه خارجی مقاومت کند؛ بلکه این است که آیا رفاه، کرامت، آزادی و آرمانهای مردمی را که به دنبال خدمت به آنهاست، پیش میبرد یا خیر. یک جهان واقعاً متمدن باید بر هر دو اصل تأکید کند: استقلال از سرکوب خارجی و کرامت برای هر انسان در درون جامعه خود چرا که عدالت نمیتواند گزینشی باشد و کرامت انسانی نمیتواند مرزهای جغرافیایی داشته باشد.
فرصتی از دست رفته برای فهم متقابل منطقهای
یکی از تراژدیهای بزرگ تاریخ غرب آسیا این است که ملتهایی با نزدیکی جغرافیایی، پیوندهای فرهنگی و میراث دینی مشترک، اغلب خود را در محاصره سوءظن و رقابت استراتژیک یافتهاند. ایران و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس دغدغههای امنیتی مشروع، منافع ملی متمایز و سیستمهای سیاسی متفاوتی دارند. این تفاوتها شایسته است که از طریق گفتوگو حل و فصل شوند، نه از طریق ترس. در طول سالها، اتحادهای رقیب، بیاعتمادی متقابل، رقابتهای نظامی و مداخلات خارجی، روابط را در سراسر منطقه پیچیده کرده است.
به نظر من، یکی از بزرگترین فرصتهای از دست رفته در منطقه، ناتوانی در ایجاد یک چارچوب پایدار برای همکاری میان ایران و همسایگانش در خلیج فارس بوده است. من معتقدم که مردم منطقه شایسته چیزی بسیار بزرگتر از یک مسابقه دائمی برای کسب نفوذ هستند. آنها شایسته آیندهای هستند که در آن ثروت نفتی به آموزش، پیشرفت علمی، مراقبتهای بهداشتی، تأمین اجتماعی، نوآوریهای فناورانه، اشتغال و فرصتهایی برای نسلهای جوانشان تبدیل شود. امکانات فوقالعادهای را تصور کنید اگر منابعی که صرف آمادهسازی برای جنگ میشوند، به تدریج به سمت ساخت دانشگاهها، پیشبرد تحقیقات پزشکی، توسعه انرژیهای پاک، ایجاد صنایع و بهبود زندگی شهروندان عادی هدایت میشد.
همکاری ایران و کشورهای خلیج فارس را در زمینههای تجارت، زیرساختها، حفاظت از محیط زیست و تحقیقات علمی، با احترام به حاکمیت و استقلال سیاسی یکدیگر تصور کنید. چنین همکاری مستلزم آن نیست که هر ملتی دارای یک ایدئولوژی واحد باشد. این امر تنها نیازمند یک شناخت مشترک است مبنی بر اینکه رفاه مردم آنها مهمتر از تداوم خصومت است.
اسلام در آموزههای اخلاقی و معنوی خود، مؤمنان را به برپایی عدالت، اعمال شفقت، حفظ کرامت انسانی و ایستادگی در برابر ظلم فرا میخواند. این اصول باید الهامبخش مصالحه باشند، نه درگیری دائمی.
من صمیمانه امیدوارم که رهبران فعلی و آینده منطقه تشخیص دهند که امنیت را نمیتوان به طور کامل از طریق اتحادهای نظامی یا حمایت قدرتهای خارجی ایجاد کرد. امنیت پایدار باید از اعتماد متقابل، گفتوگوی منطقهای، وابستگی متقابل اقتصادی و تمایل به درک دغدغههای مشروع یکدیگر سرچشمه بگیرد. هیچ کشوری نباید در ترس از همسایه خود زندگی کند و هیچ مردمی نباید محکوم به ارث بردن درگیریهای نسلهای گذشته باشند.
میراث معنوی اهل بیت (ع)
برای فهم بنیان معنوی این ادای احترام، باید به یکی از قدرتمندترین سنتهای اخلاقی در تاریخ اسلام روی آوریم: میراث اهل بیت(ع)، خاندان پیامبر اسلام (ص). برای مسلمانان بیشمار و به ویژه در تشیع، زندگی خاندان پیامبر تجسم فداکاری، ایثار، صبر، شجاعت اخلاقی و پایداری در برابر بیعدالتی است. در قلب این میراث، امام حسین بن علی (ع)ایستاده است که شهادت او در کربلا در سال 680 میلادی به یکی از ماندگارترین نمادهای مقاومت در برابر ظلم تبدیل شد.
حماسه کربلا صرفاً به عنوان رویدادی متعلق به گذشته به یاد آورده نمیشود. این رویداد همچنان با وجدان بشری سخن میگوید زیرا سؤالی جاودانه را مطرح میکند: ارزش زندگی چیست اگر حفظ آن مستلزم رها کردن عمیقترین باورهای اخلاقی انسان باشد؟ ایستادگی امام حسین (ع) نسلها را بر آن داشته تا درباره تفاوت میان بقای فیزیکی و پیروزی اخلاقی، میان تسلیم ناشی از ترس و پایداری ناشی از وجدان تأمل کنند. پیام او، آنگونه که میلیونها تن از پیروانش فهمیدهاند، این است که قدرت به تنهایی نمیتواند حقانیت را برقرار کند و شکست یک فرد نیز نمیتواند اهمیت اخلاقی اصول او را خاموش سازد.
در این سنت معنوی است که بسیاری از ستایشگران آیتالله العظمی خامنهای، زندگی سیاسی و تعهد او به مقاومت را یافتهاند. با این حال، عمیقترین درس کربلا، نفرت از دشمن نیست؛ بلکه امتناع از تسلیم کردن وجدان خود در برابر بیعدالتی است. این شجاعت ایستادن بر سر باورهای خود در عین به رسمیت شناختن حرمت جان انسان است. و این مسئولیت است که اطمینان حاصل شود مبارزه با ظلم، خود به توجیهی برای ظلم به دیگران تبدیل نگردد. این چالش اخلاقی است که هر نسلی باید با آن روبهرو شود.
هند و ایران: دو تمدن، یک میراث مشترک
تأملات من به طور طبیعی مرا به رابطه تاریخی و فرهنگی فوقالعاده میان هند و ایران سوق میدهد. کمتر رابطهای در جهان به این زیبایی نشان میدهد که چگونه تمدنها میتوانند بدون از دست دادن هویت متمایز خود، بر یکدیگر تأثیر بگذارند.
برای قرنها، فرهنگهای هندی و ایرانی به تبادل ایدهها، زبانها، ادبیات، فلسفه، هنر، معماری و سنتهای معنوی پرداختهاند. زبان فارسی در دورههای مهمی از تاریخ هند به زبان اصلی اداری و بیان ادبی تبدیل شد، در حالی که ایدهها و سنتهای هندی به سراسر آسیا و فراتر از آن سفر کردند.
هر دو کشور شاهد دورههایی از دستاوردهای چشمگیر و دورههایی از تحولات عمیق بودهاند. هر دو دانشمندان، شعرا، فیلسوفان، هنرمندان و رهبرانی را تربیت کردهاند که مشارکتهایشان از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی فراتر رفته است. سنتهای فلسفی کهن هند، میراث اخلاقی مرتبط با امپراتور آشوکا و خاستگاه غنی ادبی و هنری آن در کنار تمدن پارسی ایران، سنتهای فکری آن و میراث شعری فوقالعادهاش ایستاده است.
اشعار سعدی، حافظ و عمر خیام همچنان بر خوانندگان در زبانها و نسلهای مختلف تأثیر میگذارد. تأملات آنها در مورد عشق، فانی بودن، حکمت، فروتنی و وضعیت انسان به ما یادآوری میکند که عمیقترین سؤالات وجودی میان بشریت مشترک است.
هند و ایران غریبههایی نیستند که توسط دیپلماسی معاصر در کنار هم قرار گرفته باشند. آنها تمدنهایی هستند که تاریخشان در طول قرنها متقاطع بوده و زندگی فرهنگی و فکری یکدیگر را غنی ساخته است. من معتقدم این میراث مشترک باید هر دو ملت را تشویق کند تا دوستی خود را تقویت کنند، تعاملات اقتصادی و فرهنگی خود را عمق بخشند و به نظمی بینالمللی متوازنتر، صلحآمیزتر و فراگیرتر کمک نمایند.
زبان جهانی شجاعت اخلاقی
هنگامی که شخصیتهای بزرگ تاریخ معاصر را در نظر میگیریم، درمییابیم که شرایط و فلسفههای آنها تفاوتهای فاحشی با یکدیگر داشت، اما سؤالات اخلاقی معینی آنها را متحد میساخت.
ماهاتما گاندی عدم خشونت و شجاعت اخلاقی را در قلب مبارزه خود علیه حکومت استعماری قرار داد. مارتین لوتر کینگ جونیور بیعدالتی نژادی را از طریق زبان حقوق مدنی، کرامت انسانی و مقاومت بدون خشونت به چالش کشید. نلسون ماندلا سالها زندان را تحمل کرد و به عنوان مدافع قدرتمند مصالحه و آیندهای دموکراتیک برای آفریقای جنوبی ظاهر شد.
جواهر لعل نهرو از استقلال هند دفاع کرد و به دنبال پیشبرد جهانی بود که در آن ملتهای تازه استقلالیافته بتوانند سرنوشت خود را بدون مجبور شدن به تسلیم در برابر رقابتهای قدرتهای بزرگ دنبال کنند. این رهبران را نمیتوان به جای یکدیگر فرض کرد و نباید فلسفههای سیاسی آنها را با هم خلط نمود. تجربیات تاریخی آنها متفاوت بود. با این حال، هر یک به نوبه خود به ما یادآوری میکنند که رهبری را باید در نهایت با اصولی بزرگتر از قدرت شخصی سنجید.
جهان به رهبرانی نیاز دارد که بدانند قدرت بدون حکمت به تکبر، اقتدار بدون پاسخگویی به سلطه و غرور ملی بدون احترام به سایر ملتها به منبع درگیری تبدیل میشود. جهان به رهبرانی نیاز دارد که بتوانند از منافع مشروع مردم خود دفاع کنند و در عین حال انسانیت را در فراتر از مرزهایشان به رسمیت بشناسند و جهان نیازمند شجاعت برای تمایز قائل شدن میان مقاومت در برابر بیعدالتی و تداوم نفرت است. این استانداردی است که هر رهبری - چه در شرق و چه در غرب، چه مذهبی و چه سکولار - باید با آن سنجیده شود.
ادای احترام نهایی به رهبر شهید
آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای در 28 فوریه 2026 شهید شد. شهادت او نشاندهنده لحظهای با پیامدهای عمیق در تاریخ معاصر ایران و منطقه بزرگتر بود. همانطور که در مورد زندگی او تأمل میکنم، به نمادگرایی ماندگار کربلا و نمونه امام حسین (ع) بازمیگردم. اهمیت ایثار در خود مرگ نهفته نیست؛ بلکه در باورها، اصول و آرمانهایی است که فرد به خاطر آنها به یاد آورده میشود.
برای کسانی که آیتالله العظمی خامنهای را مدافع حاکمیت ایران و نماد مقاومت میدانستند، درگذشت او معنای شهادت یافته است. برای دیگران، میراث او موضوع بحثهای سیاسی و موشکافیهای تاریخی باقی خواهد ماند. اما فراتر از این دیدگاههای متفاوت، حقیقتی نهفته است که جهان هرگز نباید فراموش کند: هیچ اختلاف سیاسی نمیتواند ارزش جان انسان را کاهش دهد و هیچ صلح پایداری نمیتواند بر افزایش بیپایان اندوه بنا شود. پیام ماندگار کربلا، بیش از سیزده قرن پس از شهادت امام حسین(ع)، این است که شجاعت اخلاقی میتواند بیشتر از شکست فیزیکی عمر کند و وجدان بشری را نمیتوان صرفاً با زور خاموش کرد.
اگر یک درس وجود داشته باشد که من از این تاریخ میگیرم، این است: ما هرگز نباید اصول خود را تسلیم ظلم کنیم، اما نباید انسانیت خود را نیز تسلیم نفرت نماییم. ما باید از عدالت دفاع کنیم بدون اینکه شفقت را رها سازیم. ما باید از حاکمیت دفاع کنیم بدون اینکه حاکمیت دیگران را انکار کنیم. ما باید به دنبال صلح باشیم بدون اینکه صلح را با تسلیم در برابر بیعدالتی اشتباه بگیریم.
و باید به یاد داشته باشیم که عظمت واقعی یک تمدن با این نشان داده نمیشود که چه تعداد دشمن را میتواند شکست دهد، بلکه با این مشخص میشود که چه مقدار کرامت، حکمت، دانش و امید میتواند به جهان عرضه کند.
در حالی که با آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای وداع میکنم، امیدوارم درسهای گرفتهشده از زندگی او، تاریخ ایران و میراث معنوی امام حسین(ع)، الهامبخش نسلهای آینده باشد تا عمیقاً در معنای رهبری و مسئولیتهای قدرت تأمل کنند.
امیدوارم هند و ایران به حفظ دوستی تمدنی خود ادامه دهند. امیدوارم ملتهای خلیج فارس و خاورمیانه بزرگتر کشف کنند که همکاری پایدارتر از تقابل، فهم متقابل قدرتمندتر از سوءظن و رفاه مشترک میان همسایگان بسیار ارزشمندتر از پیروزی بر آنهاست.
و باشد که یاد هر جان بیگناهی که در جنگ از دست رفته است، وظیفه جمعی بشریت را برای جلوگیری از تراژدیهای آینده به یاد آورد. چرا که در سنجش نهایی تاریخ، این قدرتی که انباشته میکنیم، ثروتی که فرماندهی میکنیم یا دشمنانی که شکست میدهیم نیستند که ما را تعریف میکنند؛ بلکه انسانیتی است که حفظ میکنیم، عدالتی است که برپا میداریم و صلحی است که برای نسلهای آینده به جا میگذاریم.
این از نظر من، معیار واقعی تمدن است و این پیامی است که میخواهم به عنوان ادای احترام به آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای به یادگار بگذارم.
امیدوارم یاد او با عزت همراه باشد و آینده صلح، عدالت و مصالحه را برای ایران و جهان به ارمغان آورد و شاید عمیقترین معیار تمدنی که آرزوی ساختنش را داریم، در نحوه پاسخ ما به رنج کسانی که فراتر از مرزها و جوامع خودمان هستند، یافت شود.
بنابراین، جهان باید برای لحظهای تأمل عمیق توقف کند. با قلبهایی سنگین از غم و شفقت، بیایید به جانهای بیگناه از دست رفته در غزه و فلسطین ادای احترام کنیم - کودکان، زنان و مردانی که تنها امیدشان زندگی با عزت، امنیت و صلح بود. باشد که رنج آنها هرگز فراموش نشود؛ باشد که یاد آنها وجدان رهبران و شهروندان را در سراسر جهان بیدار کند و الهامبخش تعهدی عمیقتر و تزلزلناپذیر به عدالت، انسانیت و صلح باشد. بگذارید جهان نه تنها در سکوت، بلکه در وجدان بایستد - برای آیندهای که در آن به هر جانی بها داده شود و هیچ صدایی با خشونت خاموش نگردد.
چرا که در همان بنیان انسانیت مشترک ما، یک حقیقت ساده و عمیق نهفته است:
همه انسانها از بدو تولد یکسان و برابرند. در نهایت، ما میتوانیم ریشههای خود را در یک خانواده انسانی واحد، به یک پدر و مادر مشترک ردیابی کنیم.
بنابراین ما باید در یکدیگر نه غریبه یا دشمن، بلکه اعضای یک خانواده انسانی گسترده را ببینیم که با کرامتی مشترک به هم پیوند خوردهاند و شایسته انصاف، شفقت و حسن نیت هستند.
تنها زمانی که این اندیشه در قلبهای ما ریشه بدواند و راهنمای اعمال ما شود، عدالت میتواند جهانی گردد، صلح میتواند پایدار شود و تمدن میتواند به نجیبترین هدف خود دست یابد.
انتهای پیام/