حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدجواد یاوری سرتختی، در گفت‌وگو با خبرنگار گروه حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، به بررسی ابعاد خطبه فدکیه در راستای دفاع از ولایت و جایگاه و اهمیت گفتمانی این خطبه با تکیه بر ابعاد اعتقادی، سیاسی و اجتماعی سخنان حضرت فاطمه زهرا (س) پرداخت.
ایراد خطبه‌هایی در دفاع از ولایت و حق‌طلبی
وی با بیان اینکه بخشی از زندگانی حضرت فاطمه زهرا (س) به ایراد خطبه‌هایی در دفاع از ولایت و حق‌طلبی اختصاص دارد، افزود: حضرت صدیقه طاهره (س) در خطبه‌های مختلف خود به دفاع از حق اهتمام داشتند و خطبه فدکیه یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این رویکرد است. البته به اعتقاد من، نامیدن این خطبه به عنوان خطبه فدکیه، با توجه به محتوای گسترده آن، نوعی جفا در حق حضرت زهرا (س) و جایگاه این خطبه است؛ زیرا صدر، میانه و بخش عمده پایانی آن به دفاع از ولایت، بیان حق و تبیین اندیشه سیاسی ایشان اختصاص دارد.
وی ادامه داد: وقتی حقوق حضرت فاطمه زهرا (س)، به‌ویژه حق ولایت امیرالمؤمنین (ع) و خلافت ایشان بر جامعه اسلامی، نادیده گرفته شد؛ دستگاه خلافت برای اعمال فشار، نشان دادن قدرت و تحمیل اقتدار خود بر جامعه، سرزمین فدک و برخی باغ‌های دیگر متعلق به حضرت زهرا (س) را نیز تصرف کرد.
عضو هیأت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) با بیان اینکه حضرت زهرا (س) در این شرایط از این فرصت برای دفاع از حق امیرالمؤمنین (ع) و حقوق خود استفاده کردند و برای گفت‌وگو با خلیفه اول به سوی مسجد رفتند، تصریح کرد: ایشان همراه گروهی از زنان بنی‌هاشم از منزل خارج شدند و به مسجد رفتند؛ درحالی‌که از رحلت یا شهادت رسول خدا (ص) حدود ده روز گذشته بود و شمار زیادی از مردم برای همراهی سپاه اسامه و جهاد، خارج از شهر بودند. در چنین شرایطی، جمعی از مهاجران و انصار و افراد برجسته‌ای که در شهر حضور داشتند، در مسجد گرد آمده بودند.
وی با اشاره به توصیف‌های تاریخی از نحوه حرکت حضرت زهرا (س) به سوی مسجد، خاطرنشان کرد: در گزارش‌های تاریخی آمده است که شیوه راه رفتن ایشان به سمت مسجد، همانند راه رفتن رسول خدا (ص) بود و زنان قریش و بنی‌هاشم نیز در پی ایشان حرکت کردند. هنگامی که حضرت وارد مسجد شدند، پرده‌ای آویخته شد و ایشان آهی بلند و جگرسوز کشیدند؛ آهی که حاضران در مجلس را تحت تأثیر قرار داد و بسیاری از آنان به گریه افتادند. این آه، بیانگر حقوق تضییع‌شده حضرت، ظلم صورت‌گرفته در حق ایشان و تعرض به ولایت بود.
حجت‌الاسلام والمسلمین یاوری با تأکید بر اینکه نباید هدف حضرت زهرا (س) از ایراد خطبه را صرفاً بازپس‌گیری فدک دانست، گفت: اگر تصور کنیم ایشان تنها برای گرفتن فدک به مسجد رفتند، به شخصیت و اندیشه سیاسی آن حضرت جفا کرده‌ایم. حضرت صدیقه طاهره (س) در این مجلس، مسئله اصلی جامعه اسلامی را مورد توجه قرار دادند و در کنار دفاع از حقوق خود، اندیشه سیاسی خویش را نیز تبیین کردند.
آغاز خطبه با توحید؛ یادآوری بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی
این استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه صداقت و راستگویی حضرت زهرا (س) در میان مسلمانان، اظهار کرد: حضرت فاطمه زهرا (س) به صدق، راستگویی و درست‌کرداری شهرت داشتند و به دلیل انتساب به پیامبر اکرم (ص)، سخنان ایشان از اعتبار ویژه‌ای برخوردار بود. اگر حضرت می‌توانستند حق ولایت امیرالمؤمنین (ع) و نیز حق خود نسبت به فدک را اثبات کنند، این مسئله می‌توانست جایگاه مدعیان خلافت را در جامعه اسلامی منفور کند.
وی افزود: حضرت زهرا (س) برای تبیین منظومه فکری خود، خطبه را با مسئله توحید، حمد و ثنای الهی آغاز کردند و نعمت‌هایی را که خداوند به انسان عطا کرده است، یادآور شدند. ایشان نعمت وجود، نعمت پیامبر اکرم (ص) و نعمت ولایت را مورد توجه قرار دادند و با حمد و ستایش خداوند، زمینه ورود به مباحث اصلی خطبه را فراهم کردند.
حجت‌الاسلام والمسلمین یاوری ادامه داد: توجه به توحید در آغاز خطبه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مخاطبان حضرت، پیش از اسلام در فضای شرک و جاهلیت زندگی می‌کردند و سپس از نعمت ایمان و توحید برخوردار شدند. ازاین‌رو، حضرت زهرا (س) نعمت‌های الهی را یادآوری کردند تا جامعه اسلامی نسبت به جایگاه این نعمت‌ها و ضرورت پاسداری از آن‌ها آگاه باشد.
نبوت؛ نعمت الهی برای عبور جامعه از جاهلیت به عزت
وی با بیان اینکه پس از توحید، مسئله نبوت در منظومه فکری حضرت زهرا (س) جایگاه محوری دارد، گفت: در نظام فکری و سیاسی‌ای که حضرت صدیقه طاهره (س) در این خطبه ترسیم می‌کنند، پس از توحید، نبوت مطرح می‌شود؛ زیرا خداوند به پیامبر اجازه تصرف و هدایت جامعه را داده و ایشان را به عنوان فرستاده و حجت خود در میان مردم قرار داده است.
عضو هیأت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) افزود: حضرت زهرا (س) به مخاطبان یادآوری کردند که در دوران جاهلیت از نعمت هدایت پیامبر برخوردار نبودند، اما خداوند با بعثت رسول اکرم (ص)، این لطف بزرگ را در حق آنان انجام داد. پیامبر اسلام (ص) جامعه را از وضعیت جاهلی عبور داد، به آن عزت و کرامت بخشید و مردم را با دین اسلام، توحید و معرفت الهی آشنا کرد.
وی تصریح کرد: یادآوری نعمت نبوت در خطبه دفاع از ولایت، صرفاً بیان یک موضوع اعتقادی نیست، بلکه مقدمه‌ای برای توجه دادن جامعه به استمرار مسیر الهی و ضرورت پایبندی به نظام هدایت است؛ مسیری که پس از پیامبر (ص)، مسئله ولایت و امامت در آن اهمیت اساسی پیدا می‌کند.
امیرالمؤمنین (ع)؛ مدافع اسلام در سخت‌ترین شرایط
حجت‌الاسلام‌والمسلمین یاوری با اشاره به جایگاه ولایت در خطبه فدکیه اظهار کرد: حضرت زهرا (س) پس از تبیین توحید و نبوت، به مسئله ولایت پرداختند و ضمن معرفی خود، ویژگی‌ها و جایگاه امیرالمؤمنین علی (ع) را نیز تشریح کردند. ایشان در این بخش، نکات برجسته‌ای درباره شخصیت و نقش تاریخی امیرالمؤمنین (ع) بیان کردند و نشان دادند که انتخاب ایشان برای این جایگاه، بر پایه شایستگی‌ها و مجاهدت‌های آن حضرت بوده است.
وی ادامه داد: حضرت فاطمه زهرا (س) به انتخاب امیرالمؤمنین (ع) از سوی پیامبر اکرم (ص) اشاره کردند و ایشان را شخصیتی برجسته و وارسته معرفی کردند که در موقعیت‌های مختلف در کنار پیامبر حضور داشتند. در دوره‌ای که یهودیان، مشرکان و جریان‌های کفر و شرک علیه اسلام موضع گرفته بودند و قصد آسیب رساندن به جامعه اسلامی و حتی کشتن پیامبر (ص) را داشتند، امیرالمؤمنین (ع) در برابر آنان ایستادگی کردند.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: در آن شرایط دشوار که فتنه‌ها ظهور و بروز یافته بود و دشمنان برای از میان بردن اسلام، مسلمانان و پیامبر اکرم (ص) تلاش می‌کردند، امیرالمؤمنین (ع) جان خود را به خطر انداختند و با مقاومت در برابر دشمنان، یاور پیامبر بودند. ایشان در برابر شرک ایستادند، دشمنان را شکست دادند و با مجاهدت‌های خود از اسلام دفاع کردند.
وی افزود: بر اساس محتوای این خطبه، امیرالمؤمنین علی (ع) به عنوان نجات‌دهنده و پاسدار دین اسلام در شرایط سخت معرفی می‌شوند؛ شخصیتی ممتاز که در کنار پیامبر اکرم (ص) توانست در برابر هجمه‌ها ایستادگی کند و از دین، جامعه اسلامی و جان پیامبر (ص) حفاظت کند. از این منظر، دفاع حضرت زهرا (س) از ولایت امیرالمؤمنین (ع)، دفاع از سابقه مجاهدت‌ها و نقش تعیین‌کننده ایشان در حفظ اسلام نیز به شمار می‌رود.
فلسفه احکام و نقش امامت در حفظ انسجام جامعه اسلامی
حجت‌الاسلام‌والمسلمین یاوری با اشاره به دیگر محورهای خطبه دفاع از ولایت گفت: حضرت صدیقه طاهره (س) پس از طرح مسئله ولایت، به دین، احکام و فلسفه تشریع آن‌ها پرداختند. در این بخش، موضوعاتی همچون ایمان، اطاعت از اهل‌بیت (ع)، امامت و نقش آن در جلوگیری از تفرقه، بار دیگر مورد تأکید قرار گرفت.
وی ادامه داد: حضرت زهرا (س) یادآور شدند که ایمان موجب استواری و استحکام اعتقادات انسان می‌شود و امامت نیز با ایجاد محور مشترک برای جامعه، مانع از پراکندگی و تفرقه خواهد شد. در این چارچوب، نعمت ولایت در کنار دیگر نعمت‌های الهی مورد بازخوانی قرار گرفت.
عضو هیأت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) افزود: حضرت در ادامه، زکات و دیگر احکام و فرایض دینی را مطرح کردند و به نماز، زکات و عباداتی پرداختند که برای قوام و استحکام جامعه اسلامی تشریع شده‌اند. این احکام صرفاً تکالیفی فردی نیستند، بلکه در شکل‌گیری و پایداری جامعه دینی نیز نقش دارند.
وی با اشاره به توجه حضرت زهرا (س) به آسیب‌های اجتماعی تصریح کرد: در پایان این بخش، مسائلی که به عزت و ایمان جامعه لطمه می‌زنند و روح اطاعت‌پذیری از ولایت را تضعیف می‌کنند، مورد توجه قرار گرفتند. شراب‌خواری، گناه و بی‌بندوباری از جمله آسیب‌هایی هستند که حضرت به آن‌ها اشاره کردند. به این ترتیب، در کنار نبوت و امامت، جایگاه فقه، احکام، فرایض و التزام عملی به دین نیز در منظومه فکری ایشان تبیین شد.
قاعدین؛ کسانی که در لحظه حساس به یاری ولایت نشتافتند
حجت‌الاسلام‌والمسلمین یاوری با بیان اینکه یکی از محورهای مهم خطبه فدکیه، سرزنش کسانی است که در موقعیت حساس از یاری ولایت خودداری کردند، گفت: حضرت زهرا (س) در این بخش، مخاطبان را به یاد نعمت‌هایی انداختند که خداوند در اختیار آنان قرار داده بود؛ نعمت نبوت، قرآن، ولایت و فرمان اطاعت از اهل‌بیت(ع). حضرت به کسانی که در برابر تحولات جامعه اسلامی سکوت کرده و از یاری امیرالمؤمنین (ع) خودداری کردند، یادآوری کردند که باید اطاعت از نبوت، امامت، قرآن و وحی را سرلوحه کار خود قرار می‌دادند؛ اما در شرایطی که امیرالمؤمنین(ع) به یاری نیاز داشتند، گروهی از آنان از همراهی و حمایت لازم خودداری کردند.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: گروهی برای توجیه کنار گذاشتن ولایت، این موضوع را مطرح می‌کردند که ممکن است در جامعه اسلامی فتنه‌ای رخ دهد؛ اما حضرت زهرا (س) این استدلال را به چالش کشیدند و نشان دادند کسانی که به بهانه جلوگیری از فتنه، از ولایت فاصله گرفتند، خود در مسیر فتنه‌ای دیگر قرار گرفتند.
وی تصریح کرد: حضرت صدیقه طاهره (س) با این سخنان، مسئولیت کسانی را که در لحظه حساس از انجام وظیفه خود کوتاهی کردند، یادآور شدند و نشان دادند که سکوت و عدم حمایت از حق، پیامدهای سنگینی برای جامعه اسلامی به دنبال خواهد داشت. در واقع، ایشان با نقد عملکرد این گروه، مسئله مسئولیت اجتماعی در قبال ولایت را به یکی از محورهای اساسی خطبه تبدیل کردند.
فدک؛ بخشی از خطبه‌ای با محوریت دفاع از حق و ولایت
حجت‌الاسلام‌والمسلمین یاوری با اشاره به بخش پایانی خطبه اظهار کرد: حضرت زهرا(س) در پایان سخنان خود به مسئله فدک و تصرف این سرزمین پرداختند؛ اما این موضوع در چارچوب گسترده‌تری از حق‌طلبی و اعتراض به تضییع حقوق الهی مطرح شد.
وی افزود: حضرت فاطمه (س) در مواجهه با کسانی که فدک را تصرف کرده بودند، به این نکته اشاره کردند که تصرف این سرزمین چیزی از مقام و جایگاه ایشان کم نمی‌کند؛ مسئله اصلی، عملکرد کسانی بود که در جامعه اسلامی از مسئولیت خود کوتاهی کردند و حقوق الهی را نادیده گرفتند. ایشان مهاجران و انصاری را که در برابر این وضعیت سکوت کرده یا در تضییع حق نقش داشتند، مورد خطاب و مواخذه قرار دادند و به آنان یادآوری کردند که مسیر نادرستی را در پیش گرفته‌اند.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) خاطرنشان کرد: نتیجه سخنرانی حضرت زهرا(س) این بود که ایشان هم اندیشه سیاسی خود را تبیین کردند، هم مسئله ولایت را در مرکز توجه جامعه قرار داد و هم متخلفان، مخالفان و غاصبان حق ولایت را به جامعه اسلامی معرفی کردند.
بازتاب خطبه؛ اثبات صداقت حضرت زهرا (س) و اعتراف به حقانیت مطالبه ایشان
حجت‌الاسلام‌والمسلمین یاوری با اشاره به تأثیر این خطبه بر حاضران گفت: سخنان حضرت زهرا (س) چنان تأثیری داشت که گروهی از حاضران حق را به ایشان دادند؛ زیرا صداقت و راستگویی حضرت، که به پیامبر اکرم (ص) نیز منتسب بود، برای جامعه شناخته‌شده بود و سخنان ایشان از اعتبار ویژه‌ای برخوردار بود.
وی ادامه داد: در پی این سخنان، خلیفه اول نوشته‌ای در تأیید حق حضرت زهرا (س) نسبت به فدک صادر کرد و مقرر شد این سرزمین به ایشان بازگردانده شود؛ اما هنگامی که حضرت از مسجد بازمی‌گشتند، خلیفه دوم در مسیر با آنان روبه‌رو شد، نوشته صادرشده از سوی خلیفه اول را دید، آن را از ایشان گرفت و آن را پاره کرد.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: با وجود این اتفاق، آنچه اهمیت داشت، اثبات صداقت و راستگویی حضرت زهرا (س) در همان مجلس و آشکار شدن حقانیت مطالبه ایشان بود. خطبه دفاع از ولایت، افزون بر طرح مسئله فدک، توانست مسئله اصلی جامعه اسلامی را به بحث بگذارد و مخاطبان را با مسئولیت خود در قبال ولایت مواجه کند.
ولایت؛ محور پیوند توحید، نبوت، قرآن و احکام الهی
حجت‌الاسلام‌والمسلمین یاوری در جمع‌بندی ابعاد گفتمانی خطبه فدکیه گفت: حضرت صدیقه طاهره (س) در این خطبه، نکات محوری و برجسته‌ای درباره امامت، اطاعت و ولایت بیان کردند. مضمون اساسی سخنان ایشان این است که هرگاه جامعه حول محور امامت گرد آید و از امام خود اطاعت کند، زمینه برخورداری از نعمت‌های الهی فراهم می‌شود؛ اما هنگامی که جامعه از این محور فاصله بگیرد و دچار تفرقه شود، آسیب‌ها و مشکلات اجتماعی دامان همگان را خواهد گرفت.
عضو هیأت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) ادامه داد: حضرت زهرا (س) در این خطبه، مضمون روایت پیامبر اکرم (ص) درباره باقی گذاشتن دو یادگار گران‌بها در میان امت را بازخوانی کردند؛ دو یادگاری که یکی قرآن و دیگری اهل‌بیت (ع) است. این پیوند نشان می‌دهد که جامعه اسلامی نباید از قرآن و ولایت اهل‌بیت (ع) فاصله بگیرد.
وی خاطرنشان کرد: حضرت صدیقه طاهره (س) با ایراد این خطبه که غایت اصلی آن دفاع از ولایت بود، حقانیت امیرالمؤمنین علی (ع) را تبیین کردند و به کسانی که می‌توانستند در زمان مناسب از ایشان حمایت کنند، اما کوتاهی کردند، هشدار دادند که پیامدهای این کوتاهی بر گردن خود آنان خواهد بود.
گفتنی است، فیلم کامل سخنان دکتر عالمیان به‌زودی در صفحه آپارات تسنیم حوزه منتشر می‌شود.
خبرنگار: علیرضا سهلانی
انتهای پیام/