خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: در ادامه پرونده جنگ تمدنی، گفت‌وگویی با پروفسور سیدحسن امین دکترای تخصصی حقوق بین‌الملل از دانشگاه گلاسکوی بریتانیا، فیلسوف، ایران‌شناس و شاعر انجام دادیم.
این‌چهره علمی در این گفت‌وگو با استناد به منابع تاریخی غربی و شرقی، اظهارات اخیر مارک روبیو وزیر امور خارجه آمریکا را فاقد پشتوانه علمی دانست و بر ضرورت دفاع مشروع در برابر تجاوز تأکید کرد. وی در طول مصاحبه به سابقه ادبی خود، سوابق تاریخی روابط ایران و غرب، وضعیت حقوق بین‌الملل و ظرفیت ادبیات فارسی پرداخت.
از ترانه فرشتگان تا ایستادگی در برابر کاپیتولاسیون
پروفسور امین در آغاز سخنان خود به سابقه ادبی‌اش اشاره کرد و گفت: در سال 1343 یعنی شصت‌ودو سال پیش، اولین کتابم را که مجموعه اشعارم در سن شانزده‌سالگی بود با نام ترانه فرشتگان چاپ کردم. امسال که شصت‌ودو سال از آن می‌گذرد، این کتاب به‌عنوان اولین اثر از هفتاد مجلد تألیفات من تجدید چاپ شد.
وی افزود: هنگامی که عبدالناصر خلیج فارس را با نام مجعول خواند، من دانش‌آموز پانزده‌ساله شعری گفتم که در روزنامه بیهق سبزوار منتشر شد: مردکی بی‌حیا و بی‌آزرم / لعنت حق به جان ناپاکش / می‌کند بس همه دعاوی پوچ / که خلیج جنوب از عرب است. در همان مجموعه، تعریضی به کاپیتولاسیون آمریکایی داشتم و گفته بودم تا چند ریزه‌خوار سر خوان اجنبی. در نسخه مجوز، واژه پادشا را پارسا نوشتم تا از سانسور عبور کند.
این اشعار نوجوانی نشان‌دهنده حساسیت زودهنگام امین به مسائل ملی و استقلال کشور است. وی سپس درباره خانواده خود گفت: جد اعلای من امین‌الحکما شاگرد برجسته حاج ملاهادی سبزواری بود. پدربزرگم امین‌الشریعه مجتهدی بزرگ بود که مظفرالدین شاه فرمانی ویژه برای او صادر کرد. پدرم حکیم‌الفقها بود و در مدرسه سپهسالار تدریس می‌کرد. مادرم فاطمه عربشاهی از شاعران معروف عصر خود بود و دیوان شعرش چاپ شده است. من از پنج‌سالگی با چرخ خیاطی مادرم کاغذها را می‌دوختم و دفترچه درست می‌کردم و روی آن می‌نوشتم این کتاب حسن امین است.
پروفسور امین با اشاره به این پیشینه خانوادگی، فضای علمی و ادبی حاکم بر خانواده را از عوامل شکل‌گیری مسیر فکری خود دانست. وی تأکید کرد : دلبستگی به زبان فارسی و فرهنگ ایرانی از همان سال‌های کودکی در او ریشه دوانده است. این پیشینه زمینه آشنایی عمیق وی با سنت فکری و ادبی ایران را فراهم آورده و در آثار بعدی او بازتاب یافته است.
از نظر امین، پیوند میان سابقه شخصی و مواضع فرهنگی، مبنای ورود جدی‌اش به مباحث هویت ملی بوده است. وی در این بخش از گفت‌وگو، مسیر شکل‌گیری دغدغه‌های خود را از نوجوانی تا امروز ترسیم کرد.
دفاع مشروع؛ ضرورت در برابر تجاوز
پروفسور امین درباره مفهوم جنگ تمدنی گفت: برخلاف نظریه‌پردازانی مانند هانتینگتون، من معتقدم جهانیان با خرد جمعی می‌توانند همزیستی مسالمت‌آمیز داشته باشند. ضرورتی ندارد تمدن‌ها در تقابل باشند. می‌توان همکاری، همفکری، مناظره و نقد داشت. اما این تا جایی است که طرف مقابل این پیشنهاد را بپذیرد. اگر تجاوز و تهاجمی صورت گرفت، حق دفاع مشروع باید به حد کفاف انجام شود تا خطر مرتفع گردد.
وی بر ضرورت دفاع مشروع تأکید ویژه داشت و افزود که تمدن ایرانی در طول تاریخ همواره آمادگی برای گفت‌وگو نشان داده، اما در برابر تجاوز نیز ایستادگی کرده است. امین تصریح کرد: دفاع مشروع نه تنها حق، بلکه ضرورت است. تا زمانی که طرف مقابل به اصول همزیستی پایبند نباشد، نمی‌توان از حق دفاع چشم پوشید.
وی درباره سخنان مارک روبیو وزیر امور خارجه آمریکا تصریح کرد: با کمال تأسف یک مقام رسمی ابرقدرت جهان به تمدن کشوری با سابقه چندین‌هزارساله حمله کند و آن را به نابودی تهدید کند. این از اشخاص نادان و جاهل ممکن است ترشح کند. هگل در کتاب عقل در تاریخ می‌گوید مهمترین و بزرگ‌ترین کار تمدنی در فرهنگ کهن جهان، تشکیل دولت هخامنشیان است. دانته کمدی الهی را تحت تأثیر آثار ایرانی و اسلامی نوشت. گوته خود را دلباخته غزلیات حافظ می‌دانست و نیچه چنین گفت زرتشت را نوشت. این بزرگان غرب شیفته تمدن ایرانی بودند.
امین افزود: کوروش در کتاب مقدس مسیحیان به‌عنوان منجی یهودیان معرفی شده است. یونسکو منشور حقوق بشر کوروش را که استوانه گلی آن در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود، به‌عنوان میراث فرهنگی نوع بشر به ثبت جهانی رسانده است. با وجود مستنداتی از هگل، دانته، گوته و یونسکو، سخنان این آقا پر کاهی در برابر کوه است و جعل و تحریف تاریخ.
پروفسور امین با استناد به این منابع، جایگاه تمدن ایران را در تاریخ حقوق بشر و فرهنگ جهانی مورد تأیید نهادهای بین‌المللی و اندیشمندان غربی دانست و انکار این واقعیت را نادیده گرفتن شواهد تاریخی خواند. وی تأکید کرد که این مستندات در منابع معتبر غربی موجود است و نمی‌توان آن‌ها را انکار کرد.
از دیدگاه امین، تهدید تمدن ایران نه تنها ادعایی بی‌پایه است، بلکه با میراث فرهنگی بشریت نیز در تعارض قرار دارد. وی دفاع مشروع را پاسخی ضروری به چنین تهدیدهایی دانست.
از خیانت رومیان تا کودتای 28 مرداد
پروفسور امین برای پاسخ به روایت تحقیرآمیز از تمدن ایران، به شواهد تاریخی پرداخت و گفت: در شاهنامه امین که تکمله شاهنامه فردوسی است، خلاهای تاریخی را پر کرده‌ام. یکی از آن‌ها اشکانیان است که فردوسی یادی از آنان نکرده. اشکانیان نزدیک به پانصد سال دولتی غیرمتمرکز داشتند که تمام ادیان تحت حاکمیت آنان به‌طور مساوی همزیستی مسالمت‌آمیز داشتند.
وی ادامه داد: در زمان فرهاد چهارم، جنگی با امپراتوری روم درگرفت. پادشاه ایران گفت ما طالب جنگ نیستیم و خواهان مذاکره هستیم. اما رومیان با خیانت غافلگیرانه حمله کردند. فرهاد چهارم فرار کرد، سپاه گرد آورد و رومیان را شکست داد. آنتونیوس سربازان فراری خود را کشت. این نمونه‌ای از خیانت غرب به ایران صلح‌طلب است.
امین افزود: در سال 1332 به اقرار خود آمریکایی‌ها و بریتانیایی‌ها، حکومت ملی دکتر مصدق را با کودتا از بین بردند. پیش از آن پرتغالی‌ها جزایر و بنادر خلیج فارس را اشغال کردند. انگلیسی‌ها جانشین آنان شدند و سپس آمریکایی‌ها پایگاه‌های آنان را گرفتند. کودتای اسفند 1299 نیز کودتای انگلیسی بود. همه این‌ها نشان می‌دهد غرب برای انسان ایرانی کرامت انسانی قائل نبود.
پروفسور امین با اشاره به این سوابق، الگوی برخورد قدرت‌های غربی با ایران را مورد توجه قرار داد و تأکید کرد که نادیده گرفتن این تاریخ، تحلیل مواضع کنونی را ناقص می‌سازد. از دیدگاه وی، شناخت این پیشینه برای درک صحیح روابط امروز ضروری است.
وی یادآور شد که این الگو در مقاطع مختلف تاریخی تکرار شده و نمی‌توان آن را صرفاً به یک دوره خاص محدود دانست. امین معتقد است دفاع مشروع در برابر چنین رویکردهایی، ریشه در تجربه تاریخی ملت ایران دارد و نباید آن را نادیده گرفت.
حقوق بین‌الملل؛ بدون ضمانت اجرا
پروفسور امین درباره ظرفیت حقوق بین‌الملل گفت: هنگامی که جامعه ملل پس از جنگ جهانی اول و سازمان ملل پس از جنگ جهانی دوم تأسیس شد، امید این بود که جنگ نداشته باشیم و شورای امنیت صلح را برقرار کند. اما در عمل حقوق بین‌الملل ضمانت اجرا ندارد. کشورهای قدرتمند از ابتدا حق وتو برای خود قائل شدند و به سازمان ملل اعتنا نکردند.
وی تصریح کرد: در جنگ اخیر علیه ایران حتی از سازمان ملل مجوز نگرفتند و ائتلاف قابل توجهی هم نتوانستند تشکیل دهند. زورگویی حکومت‌های قلدر به شکل غیرمتعارفی عیان شده است. اسلاف ترامپ حداقل در زبان حفظ ظاهر می‌کردند. حقوقدانان جهان تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران را مکرر محکوم کرده‌اند. هیچ توجیه حقوقی بین‌المللی برای حمله‌ای که سه روز قبل از دور مذاکرات مسقط غافلگیرانه انجام شد وجود نداشت.
امین افزود: تا پیش از این می‌گفتند ما ملت ایران را دوست داریم و فقط حکومت را می‌خواهیم از بین ببریم. اما با سخنان جاهلانه اخیر مشخص شد می‌خواهند تمدن ایران را از بین ببرند. مسئله دیگر فقط جمهوری اسلامی نیست؛ تمدن ایران مطرح است. من هزاران گله از جمهوری اسلامی دارم؛ از جمله اینکه صالح برای تدریس در دانشگاه‌های ایران شناخته نشدم در حالی که گروه حقوق بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی نوشته بود استخدام من مایه افتخار است. اما این گله‌ها باعث نمی‌شود در برابر تهدید نابودی تمدن ایران سکوت کنم. امروز جمهوری اسلامی است، دیروز محمدرضا شاه بود؛ به او هم وفا نکردند.
وی با این بیانات، مرز میان نقد سیاست‌های داخلی و دفاع از هویت تاریخی ایران را مشخص کرد و تأکید نمود که دفاع از تمدن ایرانی نباید با اختلاف‌نظرهای سیاسی خلط شود. از نظر امین، این تفکیک برای حفظ انسجام ملی در برابر تهدیدات خارجی ضروری است.
پروفسور امین یادآور شد که حقوق بین‌الملل در شرایط کنونی بیش از پیش نیازمند بازنگری در ساختارهای ناعادلانه خود است تا بتواند به ابزاری واقعی برای جلوگیری از تجاوز تبدیل شود. وی نبود ضمانت اجرا را اصلی‌ترین ضعف این نظام دانست.
ظرفیت ادبیات فارسی و ناامیدی نسل امروز
پروفسور امین درباره نقش ادبیات پارسی گفت: جهان ایران را به فرهنگ و ادبیاتش می‌شناسد. خیام با ترجمه فیتزجرالد معروف شد. مولانا در مقطعی پرفروش‌ترین کتاب آمریکا بود. فردوسی حماسه‌سرای بزرگ تمدن این منطقه است. سعدی تا پیش از تسلط انگلیسی‌ها درسنامه مکاتب هند بود و فارسی زبان رسمی هندوستان.
وی با تأسف افزود: شاعران کنونی به اندازه‌ای از سیاست ناامید شده‌اند که حاضر نیستند وقت و انرژی خود را صرف دفاع از هویت ایرانی کنند. تجربه تلخ سال 57 که تقریباً همه گروه‌های متفکر با هم ائتلاف کردند و سپس منزوی شدند، این ناامیدی را ایجاد کرده است. ظرفیت ادبیات فارسی وجود دارد و در سال‌های آغاز انقلاب و جنگ ایران و عراق خود را نشان داد، اما در بدنه شاعران امروزین کمتر دیده می‌شود. خود من در شاهنامه امین و اشعار متعددم علیه تجاوز ترامپ این کار را کرده‌ام.
پروفسور امین بر نقش اهل ادب و فرهنگ در دفاع از هویت ملی تأکید کرد و از کاهش حضور فعال شاعران و نویسندگان معاصر در این عرصه ابراز نگرانی نمود. وی ادبیات فارسی را همچنان یکی از مهمترین ابزارهای معرفی تمدن ایران به جهان دانست و خواستار احیای این ظرفیت شد.
جمع‌بندی
پروفسور سیدحسن امین در این گفت‌وگو با استناد به منابع تاریخی و فرهنگی غرب و شرق، سخن وزیر امور خارجه آمریکا را فاقد پشتوانه علمی و تاریخی دانست. وی با اشاره به نظرات هگل، دانته، گوته و ثبت جهانی منشور کوروش توسط یونسکو، جایگاه تمدن ایران را در تاریخ حقوق بشر یادآور شد. امین بر ضرورت دفاع مشروع در برابر تجاوز تأکید کرد و آن را حقی انکارناپذیر دانست. وی با اشاره به نمونه‌های تاریخی از دوران اشکانیان تا کودتای 28 مرداد، الگوی برخورد قدرت‌های غربی با ایران را مورد بررسی قرار داد و یادآور شد که دفاع از تمدن ایران فراتر از اختلاف‌نظرهای سیاسی و حکومتی است.
از منظر حقوق بین‌الملل، پروفسور امین ساختار سازمان ملل و حق وتو را فاقد ضمانت اجرای برابر دانست و حملات نظامی بدون مجوز شورای امنیت را ناقض اصول بنیادین حقوق بین‌الملل ارزیابی کرد. در حوزه ادبیات و فرهنگ نیز وی بر ظرفیت تاریخی زبان فارسی تأکید کرد و از کاهش حضور فعال اهل ادب در دفاع از هویت ایرانی ابراز نگرانی نمود.
انتهای پیام/