خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: دریافت شابک یکی از مراحل پیش از چاپ کتاب است که به تازگی خدمات ارائه آن تغییراتی داشته است. علی محمدپور پژوهشگر حوزه کتاب در این باره یادداشتی نوشته که برای انتشار در اختیار تسنیم قرار گرفته است.
مشروح این‌یادداشت را در ادامه می‌خوانیم:
تغییرات اخیر در خدمات شابک را اتفاق خوبی می‌دانم. اتصال درخواست شابک و مجوز انتشار در یک مسیر مشترک، ایجاد امکان ثبت و استعلام قیمت مرجع و برنامه‌ریزی برای اعلام وصول الکترونیکی کتاب، می‌تواند شروع اصلاحاتی باشد که حوزه نشر مدت‌هاست به آن نیاز دارد. خانه کتاب و ادبیات ایران این اقدامات را بخشی از حرکت به سمت یکپارچه‌سازی اطلاعات و خدمات نشر معرفی کرده است؛ مسیری که اگر ادامه پیدا کند، آثار آن در فعالیت روزمره ناشران، کتاب‌فروشان و پلتفرم‌ها دیده خواهد شد.
اهمیت این تغییرات در اتصال بخش‌های مختلف زنجیره نشر است. شابک می‌تواند مبنای ارتباط میان اطلاعات کتاب، وضعیت انتشار، خدمات فروش و داده‌های مورد نیاز سیاست‌گذاری باشد. هرچه این ارتباط دقیق‌تر و دسترسی به آن آسان‌تر شود، هزینه فعالیت در بازار کتاب کاهش پیدا می‌کند و امکان شکل‌گیری خدمات تازه بیشتر می‌شود.
اطلاعات کتاب باید همراه کتاب به بازار برسد
یکی از مشکلات قدیمی بازار کتاب، پراکندگی اطلاعات است. ناشر مشخصات کتاب را در سامانه‌ای ثبت می‌کند، بخشی از همان اطلاعات را به سامانه دیگری می‌برد و بعد شرکت پخش، کتاب‌فروش و فروشگاه اینترنتی دوباره آن را وارد می‌کنند. عنوان کتاب، نام نویسنده و مترجم، ناشر، تعداد صفحات، تصویر جلد و سایر مشخصات، بارها و به دست افراد مختلف ثبت می‌شود. نتیجه این تکرار، هزینه اضافی و اطلاعاتی است که گاه ناقص، قدیمی یا با یکدیگر متفاوت‌اند.
این وضعیت مستقیماً بر فروش اثر می‌گذارد. برای عرضه هر کتاب در یک فروشگاه اینترنتی، باید اطلاعات آن آماده و ثبت شود. وقتی دریافت این اطلاعات دشوار و پرهزینه باشد، ورود کتاب به بازار هم کندتر می‌شود. بخشی از هزینه‌ای که می‌تواند صرف معرفی و فروش کتاب شود، به ثبت دوباره اطلاعات و اصلاح اشتباهات اختصاص پیدا می‌کند.
انتظار این است که خانه کتاب مرجع قابل اتکای اطلاعات کتاب در کشور باشد. این مرجعیت زمانی در عمل شکل می‌گیرد که اطلاعات درست، کامل و به‌روز، به‌سادگی در اختیار فعالان بازار قرار بگیرد. کتابی که وارد بازار شده، باید با همان مشخصات نهایی در پایگاه مرجع نیز قابل شناسایی باشد.
در کنار اطلاعات شناسنامه‌ای، وضعیت مجوز انتشار و اعلام وصول هم باید قابل استعلام باشد. فروشگاه و پلتفرم به دانستن نام کتاب و نویسنده بسنده نمی‌کنند؛ برای عرضه اثر، به اطلاعات وضعیت انتشار آن نیز نیاز دارند. بنابراین اطلاعات کتاب‌شناختی و اطلاعات مربوط به مراحل قانونی انتشار باید به یکدیگر متصل باشند و هرکدام از مرجع مسئول خود دریافت شوند.
اطلاعات یک‌بار ثبت شود
یکی از نتایج مهم یکپارچه‌سازی باید حذف ورود چندباره اطلاعات باشد. اگر عنوان، نام پدیدآورندگان، مشخصات ناشر و فایل کتاب در فرایند انتشار ثبت شده، مراحل بعدی باید از همان اطلاعات استفاده کنند. هر بخش، داده مربوط به مسئولیت خود را تکمیل کند و نتیجه در اختیار بخش‌های دیگر قرار بگیرد.
اعلام وصول از حلقه‌های مهم این زنجیره است. تهیه و تحویل نسخه‌های چاپی، پیگیری دریافت آنها و انتقال اطلاعات به پایگاه‌های مربوط، زمان و هزینه می‌برد؛ به‌ویژه برای ناشران شهرستان که رفت‌وآمد و هماهنگی دشوارتری دارند.
طولانی شدن این مسیر می‌تواند میان انتشار کتاب و ثبت اطلاعات نهایی آن فاصله بیندازد. در چنین وضعیتی، پایگاه اطلاعاتی از بازاری که قرار است به آن خدمت بدهد عقب می‌ماند.
در برنامه اعلام‌شده خانه کتاب، استفاده از فایل بارگذاری‌شده در فرایند مجوز برای ثبت اطلاعات و اعلام وصول پیش‌بینی شده است. این اقدام می‌تواند نیاز به دریافت دوباره نسخه چاپی صرفاً برای ثبت اطلاعات را کاهش دهد. بر اساس پیگیری‌هایی که داشته‌ام، گفته شده است بخش‌های دیگری از این زنجیره، از جمله اعلام وصول الکترونیکی، قرار است تا زمستان رونمایی شوند.
انتظار این است که نتیجه این تغییر، کوتاه شدن واقعی مسیر باشد. آنلاین شدن فرم‌ها زمانی برای ناشر ارزش دارد که تماس، مراجعه، پیگیری و ورود تکراری اطلاعات هم کمتر شود.
مرجعیت اطلاعاتی با ارائه خدمت شکل می‌گیرد
برای استفاده از اطلاعات کتاب، داشتن یک سایت جست‌وجو کافی نیست. یک فروشگاه با هزاران عنوان کتاب باید بتواند اطلاعات را به‌صورت خودکار دریافت و به‌روزرسانی کند. ابزار این کار، رابط تبادل اطلاعات یا همان API است؛ امکانی که سامانه‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند.
فروشگاه باید بتواند با وارد کردن شابک، مشخصات معتبر کتاب را دریافت کند. اگر اطلاعات اصلاح شد یا وضعیت انتشار تغییر کرد، این تغییر باید به سامانه‌های استفاده‌کننده هم برسد. دسترسی‌های محدود و موردی باید به خدمتی رسمی، پایدار، مستند و در دسترس فعالان این حوزه تبدیل شود.
اطلاعات پایه کتاب، زیرساخت فعالیت اقتصادی نشر است. دسترسی آسان و کم‌هزینه به آن می‌تواند به کتاب‌فروش، موزع، کتابخانه، پلتفرم تخصصی و فروشگاه عمومی کمک کند. هر کسب‌وکار تازه نباید ناچار باشد همان بانک اطلاعاتی را با صرف وقت و هزینه از ابتدا بسازد.
از نگاه من، سامان‌دهی در این حوزه باید با تسهیل و خدمت‌رسانی معنا پیدا کند. هرچه اطلاعات دقیق‌تر و استفاده از آن ساده‌تر باشد، فرصت بیشتری برای عرضه کتاب، توسعه خدمات و دسترسی مخاطب فراهم می‌شود.
نشر الکترونیکی و صوتی باید در این زنجیره دیده شود
این اصلاحات باید همه قالب‌های انتشار کتاب را پوشش دهد. نسخه چاپی، الکترونیکی و صوتی یک اثر، ویژگی‌ها و مسیر عرضه متفاوتی دارند و لازم است به‌درستی شناسایی و ثبت شوند. در قواعد شابک نیز قالب‌های متفاوت انتشار، شناسه‌های متمایز می‌خواهند. ارتباط این نسخه‌ها با یکدیگر هم باید روشن باشد تا بتوان مجموعه انتشارهای یک اثر را شناخت.
در نشر دیجیتال، اختصاص شناسه باید با ثبت وضعیت انتشار و حضور اثر در بازار همراه شود. اگر کتاب الکترونیکی یا صوتی تولید و عرضه شده، این اتفاق باید در اطلاعات رسمی حوزه نشر دیده شود. سیاستگذار باید بتواند بداند چه تعداد اثر در این قالب‌ها منتشر می‌شود، کدام موضوعات رشد کرده‌اند و چه بخش‌هایی همچنان با کمبود تولید و عرضه روبه‌رو هستند.
سیاستگذار با اطلاعات می‌بیند. وقتی داده‌های یک حوزه ناقص و پراکنده باشد، شناخت آن حوزه و تصمیم‌گیری درباره‌اش هم محدود می‌شود. بخشی از دشواری‌های سیاست‌گذاری نشر الکترونیکی را باید در همین کمبود اطلاعات جست‌وجو کرد.
البته ثبت عنوان و شابک، به‌تنهایی میزان فروش و مصرف را نشان نمی‌دهد. برای شناخت بازار باید اطلاعات انتشار با داده‌های معتبر عرضه و فروش و پژوهش درباره رفتار مخاطبان تکمیل شود. بازار غیررسمی و عرضه غیرقانونی هم به رصد و مطالعه جداگانه نیاز دارد. شناخت این بخش کمک می‌کند حمایت از عرضه قانونی هدفمندتر شود و دسترسی مردم به کتاب از مسیرهای مجاز توسعه پیدا کند.
قیمت مرجع باید به شبکه فروش متصل شود
اطلاعات مورد نیاز بازار کتاب دو بخش مهم دارد: مشخصات اثر و قیمت آن.
ممکن است فروش موجودی یک چاپ چند سال طول بکشد. در این فاصله، هزینه کاغذ، چاپ و سایر عوامل تولید تغییر می‌کند و ناشر برای جایگزین کردن موجودی خود با هزینه تازه‌ای روبه‌رو می‌شود. در نتیجه، بازار به سازوکاری نیاز دارد که قیمت روز اعلام‌شده ناشر را روشن و قابل استعلام کند.
«قیمت مرجع شناور» از همین جهت اهمیت دارد: قیمت بتواند در طول زمان به‌روزرسانی شود و در هر مقطع، مبنای مشخصی برای شبکه فروش داشته باشد. ناشر قیمت را در یک نقطه ثبت کند و موزع، کتاب‌فروش، فروشگاه اینترنتی و خریدار بتوانند از آخرین قیمت مطلع شوند.
اکنون که سامانه قیمت مرجع در حال کامل شدن است، گام مهم بعدی اتصال آن به خدمات فروش است. مراجعه دستی به سامانه برای بررسی قیمت هزاران عنوان، همچنان زمان‌بر خواهد بود. ارزش اقتصادی این خدمت زمانی بیشتر می‌شود که قیمت‌ها از طریق API به شبکه توزیع و فروش منتقل شوند و نیاز به اصلاح دستی و پیگیری مکرر کاهش پیدا کند.
تحول باید در زمان و هزینه کار دیده شود
در کشور ما سیاست‌ها به سمت دولت سکویی در حرکت است. حرکت به سمت دولت سکویی در حوزه نشر باید نتیجه‌ای ملموس داشته باشد: ناشر اطلاعات کمتری را دوباره وارد کند، زمان کمتری در انتظار بماند و وضعیت کار خود را روشن‌تر ببیند. دستگاه‌های مسئول نیز بتوانند با استفاده از داده مشترک، خدمت دقیق‌تر و سریع‌تری ارائه کنند.
وقتی اطلاعات و فایل کتاب در دسترس است، باید مراحل بررسی و پاسخ‌گویی هم بازطراحی شود. می‌توان برای گروه‌های مختلف آثار، زمان پاسخ مشخص تعریف کرد و بررسی‌های تکراری را کاهش داد. برای نمونه، انتظار می‌رود کتاب دانشگاهی که مسئله مشخصی در بررسی آن وجود ندارد، مسیر کوتاه و قابل پیش‌بینی داشته باشد حتی در یک ساعت مجوز ان صادر شود. و در صورت وجود ایراد، ناشر به‌سرعت از آن مطلع شود.
هوش مصنوعی نیز می‌تواند در استخراج اطلاعات، تشخیص مغایرت‌ها، کنترل فایل‌ها و انجام بررسی‌های اولیه کمک کند. استفاده از این ابزارها باید به کاهش کارهای تکراری و تسریع فرایند منجر شود و مسئولیت تصمیم‌ها نیز روشن بماند.
کیفیت داده‌های حاصل از این زنجیره هم اهمیت دارد. اطلاعات خوداظهاری ناشر، نقطه شروع ثبت اطلاعات است؛ برای سنجش تولید واقعی، مصرف و اندازه بازار باید قرینه‌ها و روش‌های اعتبارسنجی نیز وجود داشته باشد. تعداد عناوین ثبت‌شده، شمارگان اعلام‌شده و میزان فروش، هرکدام معنای متفاوتی دارند. تصمیم درباره حمایت از نشر، تأمین کاغذ یا توسعه بازار دیجیتال، به شناخت دقیق همین تفاوت‌ها نیاز دارد. بدون اطلاعات واقعی سیاستگذار نابیناست.
شخصاً تغییرات اخیر شابک را به فال نیک می‌گیرم. انتظار دارم این مسیر ادامه پیدا کند و هر مرحله، بخشی از دشواری فعالیت در حوزه نشر را برطرف سازد. ناشران، کتاب‌فروشان، پلتفرم‌ها و تشکل‌های تخصصی نیز باید در طراحی و ارزیابی این خدمات مشارکت داشته باشند؛ زیرا نتیجه اصلاحات در کار روزمره آنها مشخص می‌شود.
ارزش این تحول را می‌توان با چند پرسش روشن سنجید: آیا اطلاعات کتاب دقیق‌تر و زودتر در دسترس قرار می‌گیرد؟ آیا اطلاعات کتاب رایگان در دسترس همه قرار دارد؟ آیا ناشر زمان و هزینه کمتری صرف فرایندهای اداری می‌کند؟ آیا عرضه و به‌روزرسانی کتاب در فروشگاه‌ها آسان‌تر شده است؟ و آیا سیاستگذار تصویر قابل اتکاتری از نشر دارد؟ پاسخ مثبت به این پرسش‌هاست که تغییرات شابک را به نوسازی واقعی صنعت نشر تبدیل می‌کند.
انتهای پیام/