خبرگزاری تسنیم ـ فاطمه نیازی| ایران پاییز را در حالی آغاز کرده که در بخش‌هایی از کشور هنوز بارانی ثبت نشده‌است. کسری بارش در هفته‌های نخست سال آبی به بیش از 97 درصد رسیده و بیش از نیمی از ظرفیت مخازن سدها خالی مانده‌است. هم‌زمان، اقیانوس آرام استوایی با ال‌نینویی قدرتمند روبه‌روست که پیش‌بینی‌های جهانی از تداوم آن تا زمستان حکایت دارند. این هم‌زمانی، پرسشی فراتر از قدرت یک پدیده اقلیمی مطرح می‌کند: چرا در شرایطی که ال‌نینو تقویت شده و برای بخش‌هایی از غرب و جنوب‌غرب ایران بارش بیش از نرمال پیش‌بینی می‌شود، نشانه‌های خشکی همچنان در آمار بارندگی و وضعیت منابع آب دیده می‌شود؟ پاسخ را نه در دمای اقیانوس به‌تنهایی، بلکه در فاصله میان پیش‌بینی‌های فصلی، بارش واقعی در مناطق مختلف و آبی باید جست‌وجو کرد که سرانجام به خاک، رودخانه‌ها و مخازن سدها می‌رسد.
در گزارش 8 اکتبر 2026 مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا، تقویت ال‌نینو با ناهنجاری دمای سطح آب در محدوده نینو 3.4 در سپتامبر به مثبت 2٫1 درجه سانتی‌گراد رسید. این مقدار در نینو 3 مثبت 3 درجه و در نینو 1+2 مثبت 3٫9 درجه بود. در بخش‌هایی از شرق اقیانوس آرام استوایی نیز دمای سطح آب بیش از 4 درجه بالاتر از میانگین گزارش ش این مرکز احتمال تداوم ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی را در بازه ژانویه تا مارس 2027 بیش از 83 درصد برآورد کرده‌است. سازمان جهانی هواشناسی نیز در چشم‌انداز 8 اکتبر خود، از احتمال افزایش بیشتر دمای سطح آب در اقیانوس آرام استوایی طی اکتبر تا دسامبر خبر داد و میانگین ناهنجاری نینو 3.4 را برای این دوره حدود مثبت 3٫7 درجه پیش‌بینی کرد.
اما قدرت ال‌نینو به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که بارش در کدام نقطه از ایران، در چه زمانی و با چه شدتی رخ خواهد داد. این پدیده با تغییر گردش عمومی جو می‌تواند بر مسیر سامانه‌های بارشی و توزیع بارندگی اثر بگذارد، اما نتیجه نهایی به وضعیت اقیانوس هند، نوسان مادن ـ جولیان، الگوهای فشار و مسیر حرکت سامانه‌های جوی نیز وابسته است.
آمار بارندگی هفته‌های نخست سال آبی نیز همین ناهمگونی را نشان می‌دهد. در داده‌های منتشرشده تا سوم مهر، کسری بارش کشور نسبت به میانگین بلندمدت همان بازه حدود 97.7 درصد گزارش شده بود که در نهم مهر به 50.5 درصد رسید. این تغییر آماری را نمی‌توان به‌معنای پایان خشکی در کشور دانست، زیرا بارش‌های محدود در برخی مناطق و تغییر بازه محاسبه می‌تواند میانگین ملی را جابه‌جا کند، بی‌آ‌ن‌که وضعیت همه استانها بهبود یافته باشد.
از کسری 97.7 درصدی تا افزایش بارش؛ آمار ملی چه می‌گوید؟
بر اساس داده‌های اعلام‌شده برای بازه ابتدای سال آبی تا سوم مهر، بارندگی کشور نسبت به میانگین بلندمدت 97.7 درصد کاهش داشت. در آن مقطع، در 30 استان بارش کمتر از حد معمول بود و در استان البرز نیم میلی‌متر بارندگی ثبت شده بود که در مقایسه با میانگین بلندمدت همان بازه، 67.7 درصد بیشتر اعلام شد. در 21 استان نیز کاهش بارندگی نسبت به دوره بلندمدت به صددرصد رسیده بود.
تا 9 مهر، کسری بارندگی کشور کمتر شد، اما همچنان قابل‌توجه بود. آمار اعلام‌شده در 11 مهر نشان می‌داد بارش کشور از ابتدای سال آبی تا 9 مهر، در مقایسه با دوره بلندمدت 50.5 درصد کاهش داشته است. در آن تاریخ، 28 استان همچنان با بارش کمتر از حد معمول روبه‌رو بودند؛ درحالی‌که بارندگی در ایلام، کرمانشاه و گلستان نسبت به میانگین بلندمدت مثبت شده بود. بارش در اصفهان، چهارمحال‌وبختیاری، خراسان رضوی، قم، کهگیلویه‌وبویراحمد، یزد، هرمزگان، مرکزی، خوزستان و بوشهر نیز نسبت به دوره بلندمدت بین 99 تا 100 درصد کاهش داشت. در تهران، بارندگی 22.6 درصد کمتر از میانگین بلندمدت بود.
اما تا 18 مهر، تصویر آماری کشور تغییر کرد. بر اساس یکی از آمارهای اعلام‌شده از سوی سازمان هواشناسی و منتشرشده در 19 مهر، میانگین بارش ایران از ابتدای سال آبی به 4.8 میلی‌متر رسید؛ درحالی‌که میانگین بلندمدت این بازه 3.1 میلی‌متر بود. بر اساس همین آمار، بارش کشور نسبت به دوره بلندمدت 53.8 درصد افزایش نشان داد و شمار استان‌هایی که وضعیت بارش آن‌ها در مقایسه با میانگین بلندمدت مثبت شده بود، به 21 استان رسید.
آذربایجان‌غربی با افزایش 145 درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت همان بازه در صدر قرار داشت. خوزستان با 138.6 درصد، البرز با 136.5 درصد و قزوین با 135.4 درصد رشد بارش در رده‌های بعدی بودند. در تهران نیز میزان بارش تا 18 مهر به 3.2 درصد بالاتر از میانگین بلندمدت رسید. در سوی دیگر، یزد با کسری صددرصدی، بوشهر با کسری 99.9 درصدی و خراسان جنوبی با کسری 99.1 درصدی در میان استان‌های دارای کم‌بارشی شدید قرار داشتند.
پیش‌بینی سامانه بارشی 20 تا 25 مهر؛ بارش در کدام مناطق ثبت شد؟
تغییر میانگین ملی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که بارندگی در چه مناطقی رخ داده یا کدام استانها همچنان از بارش محروم مانده‌اند. برای روشن‌ترشدن این تفاوت، باید پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت را با داده‌های ایستگاهی و برآوردهای ماهواره‌ای مقایسه کرد.
سازمان هواشناسی پیش از آغاز سامانه بارشی 20 تا 25 مهر، از احتمال بارش، رعدوبرق و وزش باد شدید موقت در 28 استان خبر داده بود. در فهرست مناطق تحت‌تأثیر این سامانه، استان‌هایی از شمال‌غرب و غرب، بخش‌هایی از زاگرس، مناطقی از مرکز و جنوب کشور و بخش‌هایی از جنوب‌شرق قرار داشتند. در روزهای مختلف، آذربایجان‌غربی، کردستان، ایلام، لرستان، همدان، زنجان، کرمانشاه، مرکزی، قزوین، چهارمحال‌وبختیاری، کهگیلویه‌وبویراحمد، فارس، بخش‌هایی از اصفهان، جنوب سیستان‌وبلوچستان و نواحی شرقی بوشهر در محدوده پیش‌بینی بارش قرار گرفتند.
داده‌های ایستگاهی هفت‌روزه نشان می‌داد که مقدار بارش ثبت‌شده در نقاط مختلف یکسان نبوده‌است. در میان ایستگاه‌هایی که هفت گزارش کامل 24ساعته داشتند، مجموع بارش هفت‌روزه در یک ایستگاه بجنورد 26.8 میلی‌متر، در یک ایستگاه گرگان 22.6 میلی‌متر و در یک ایستگاه آذربایجان‌غربی 11.6 میلی‌متر ثبت شده بود. در زنجان 8.7 میلی‌متر، در سنندج 1.6 میلی‌متر و در یک ایستگاه خراسان رضوی 12.3 میلی‌متر گزارش شده بود.
همین داده‌ها تفاوت میان بارش ثبت‌شده در یک ایستگاه و برآورد ماهواره‌ای برای محدوده اطراف آن را نیز نشان می‌دهند. برای نمونه، در یک ایستگاه شیراز مجموع بارش هفت‌روزه 0.4 میلی‌متر بود، درحالی‌که برآورد ماهواره‌ای برای محدوده نزدیک به آن 14.7 میلی‌متر را نشان می‌داد. در یک ایستگاه سنندج نیز 1.6 میلی‌متر بارش ثبت شده بود، اما برآورد ماهواره‌ای برای آن محدوده 7.7 میلی‌متر بود.
این ارقام الزاماً متناقض نیستند، زیرا باران‌سنج مقدار بارش را در یک نقطه مشخص ثبت می‌کند، درحالی‌که داده ماهواره‌ای برآوردی از بارش در یک محدوده مکانی است. فاصله میان ایستگاه و محدوده برآورد، تفاوت زمان ثبت و محدودیت‌های روش اندازه‌گیری می‌تواند در اختلاف اعداد نقش داشته باشد.
شش استان بدون بارش ثبت‌شده؛ فاصله میان پیش‌بینی و واقعیت محلی
ناهمگونی بارش در داده‌های ایستگاهی، در وضعیت استان‌هایی که تا میانه مهر همچنان بارندگی ثبت‌شده‌ای نداشتند، روشن‌تر دیده می‌شود. تا 19 مهر 1405، شش استان فارس، سیستان‌وبلوچستان، کهگیلویه‌وبویراحمد، بوشهر، یزد و خراسان جنوبی در فهرست استان‌هایی قرار داشتند که هنوز در سال آبی جاری بارش ثبت‌شده‌ای دریافت نکرده بودند. این وضعیت در شرایطی رخ می‌داد که در برخی مناطق دیگر کشور، بارش آغاز شده و حتی مجموع بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت افزایش یافته بود.
این شش استان از نظر اقلیمی و جغرافیایی یکسان نیستند. فارس و کهگیلویه‌وبویراحمد در محدوده‌ای قرار دارند که بخش‌هایی از آن تحت‌تأثیر سامانه‌های بارشی غرب و جنوب‌غرب و ناهمواری‌های زاگرس است. بوشهر در مجاورت خلیج فارس قرار دارد، درحالی‌که یزد و خراسان جنوبی اقلیم خشک‌تری دارند. سیستان‌وبلوچستان نیز به‌دلیل گستردگی جغرافیایی، تفاوت‌های اقلیمی چشمگیری میان مناطق شمالی، مرکزی و جنوبی خود دارد.
در فارس، پیش‌بینی روزهای 18 تا 21 مهر از نبود بارش قابل‌توجه حکایت داشت. برای برخی مناطق، احتمال بارندگی خفیف و پراکنده در روزهای بعد مطرح شده بود؛ اما مقدار احتمالی در همه نقاط این استان یکسان نبود. برای نمونه، در یکی از برآوردهای پنج‌روزه، مجموع بارش احتمالی آباده حدود 1.9 میلی‌متر پیش‌بینی شده بود.
کهگیلویه‌وبویراحمد نیز تا 19 مهر در فهرست استان‌های بدون بارش ثبت‌شده قرار داشت، اما در پیش‌بینی سامانه بارشی 20 تا 25 مهر برای چند روز در محدوده بارش احتمالی قرار گرفت. بوشهر نیز تا 19 مهر بارش ثبت‌شده‌ای نداشت و آمار مقایسه‌ای تا 18 مهر، کسری 99.9 درصدی بارندگی را در مقایسه با میانگین بلندمدت همان بازه نشان می‌داد. در پیش‌بینی 20 تا 25 مهر، نوار شرقی این استان در یکی از روزها در محدوده احتمال بارش قرار داشت.
در یزد، کسری صددرصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت تا 18 مهر نشان می‌داد که این استان در این مقطع از سال آبی هنوز بارندگی ثبت‌شده‌ای نداشته‌است. خراسان جنوبی نیز با کسری 99.1 درصدی در همین بازه در میان استان‌های بسیار کم‌بارش قرار داشت.
قرارگرفتن یک استان در محدوده پیش‌بینی بارش با ثبت بارندگی در تمام نقاط آن یکسان نیست. همین تفاوت در استان‌هایی که پیش‌بینی‌های فصلی برای غرب و جنوب‌غرب آن‌ها احتمال بارش بیش از نرمال را مطرح کرده‌اند نیز اهمیت دارد؛ زیرا حتی در یک پهنه جغرافیایی مشترک، شدت و زمان بارش می‌تواند از یک شهرستان تا شهرستان دیگر متفاوت باشد.
غرب و جنوب‌غرب؛ چرا بارش در استان‌های همسایه یکسان نیست؟
سحر تاج‌بخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، در 25 شهریور گفته بود نقشه‌های فصلی از احتمال بارش بیش از نرمال در پاییز حکایت دارند و تمرکز اصلی بارندگی‌ها در بخش‌هایی از غرب، جنوب‌غرب و دامنه‌های زاگرس و البرز خواهد بود. او همچنین تأکید کرده بود که نمی‌توان وضعیت بارش را تنها با یک شاخص اقلیمی توضیح داد و برهم‌کنش ال‌نینو با دیگر عوامل جوی، نوسان مادن ـ جولیان یا MJO، می‌تواند در وضعیت منطقه‌ای نقش داشته باشد.
آذربایجان‌غربی تا 18 مهر بیشترین رشد بارش نسبت به میانگین بلندمدت را در میان استان‌های کشور ثبت کرده بود. افزایش 145 درصدی اعلام‌شده برای این استان، وضعیت مثبت بارش در همان بازه را نشان می‌دهد، نه تضمین تداوم بارش بیش از نرمال تا پایان پاییز. در داده‌های ایستگاهی هفته منتهی به 23 مهر نیز یک ایستگاه در این استان 11.6 میلی‌متر بارش ثبت کرده بود که به‌تنهایی نماینده میانگین کل استان نیست.
در کردستان و کرمانشاه نیز مقدار بارش می‌تواند با ارتفاع، موقعیت جغرافیایی و مسیر حرکت سامانه‌ها متفاوت باشد. در یک ایستگاه سنندج، مجموع بارش هفت‌روزه 1.6 میلی‌متر و در یک ایستگاه کرمانشاه 0.1 میلی‌متر ثبت شده بود. این ارقام فقط به دو ایستگاه مربوط‌اند، اما نشان می‌دهند که قرارگرفتن دو استان در مسیر یک سامانه، لزوماً بارش مشابهی ایجاد نمی‌کند.
در ایلام نیز گزارش بارش‌های 13 مهر از توزیع ناهمگون بارندگی حکایت داشت. درحالی‌که در بیشتر مناطق، بارش در محدوده صفر تا پنج میلی‌متر گزارش شده بود، در دره‌شهر 55 میلی‌متر بارندگی ثبت شد. در انجیره 25 میلی‌متر، در ماژین 22 میلی‌متر، در محدوده چهارمله 17 میلی‌متر و در سیاه‌گاو 16.5 میلی‌متر بارش گزارش شده بود.
خوزستان نیز تا 18 مهر افزایش 138.6 درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت همان بازه را ثبت کرده بود. این تفاوت‌های محلی در غرب و جنوب‌غرب، به‌ویژه برای استان‌های زاگرسی، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بارندگی در این پهنه فقط یک شاخص هواشناسی نیست و می‌تواند بر جریان رودخانه‌ها، آب ورودی به سدها، رطوبت خاک و خطر سیلاب اثر بگذارد. لرستان نمونه‌ای از همین وضعیت است که در پیش‌بینی‌های فصلی در مسیر احتمال بارش قرار گرفته، اما برآوردهای کوتاه‌مدت و داده‌های ثبت‌شده در آن تصویر یکسانی از میزان بارندگی ارائه نمی‌کنند.
لرستان؛ فاصله میان پیش‌بینی بارش سنگین و برآورد تازه‌تر
لرستان به‌دلیل قرارگرفتن در امتداد زاگرس و برخورداری از ناهمواری‌ها و حوضه‌های آبریز متعدد، از استان‌هایی است که بارش در آن می‌تواند از یک شهرستان تا شهرستان دیگر تفاوت محسوسی داشته باشد. همین ویژگی سبب می‌شود که برای ارزیابی وضعیت این استان، هم پیش‌بینی‌های چندروزه و هم داده‌های واقعی ایستگاه‌ها بررسی شود.
در رخداد بارشی 11 مهر، برای بخش‌هایی از شمال و شرق هشدار سطح نارنجی صادر شد و احتمال رگبار، رعدوبرق، تگرگ و وزش باد شدید مطرح بود. پس از عبور سامانه، میانگین بارش حدود 9 ساعته هفت میلی‌متر اعلام شد. سپیددشت با 15.3 میلی‌متر بیشترین بارش را ثبت کرد؛ پس از آن شول‌آباد با 11.2 میلی‌متر، پلدختر با 11 میلی‌متر، کوهدشت با 10.6 میلی‌متر و الیگودرز و رومشکان هرکدام با 9.4 میلی‌متر قرار داشتند.
در پیش‌بینی شش‌هفته‌ای که اواخر شهریور منتشر شده بود، برای بازه 20 تا 26 مهر احتمال بارش تجمعی 50 تا 100 میلی‌متری در بخش‌هایی از زاگرس شمالی و میانی مطرح شد. این رقم، پیش‌بینی میان‌مدت برای یک پهنه جغرافیایی بود؛ نه میزان بارش ثبت‌شده در تمام لرستان و نه تضمین بارندگی به‌همین مقدار در همه شهرستان‌ها.
اما پیش‌بینی تازه‌تر مدیرکل هواشناسی لرستان که 24 مهر منتشر شد، تصویر محدودتری از روزهای پیش‌رو ارائه می‌کند. بهروز مرادپور از افزایش پوشش ابر و وزش باد در خبر داد و گفت در برخی روزها، به‌ویژه شنبه، یکشنبه و سه‌شنبه، احتمال بارش‌های خفیف و پراکنده در بخش‌هایی از این استان وجود دارد.
این دو پیش‌بینی الزاماً متناقض نیستند: برآورد 50 تا 100 میلی‌متری به یک بازه میان‌مدت و محدوده‌ای از زاگرس مربوط بود، درحالی‌که پیش‌بینی تازه‌تر بر شرایط جوی روزهای بعد در لرستان تمرکز دارد. در داده‌های ایستگاهی هفته منتهی به 23 مهر، برای ایستگاه خرم‌آباد بارش ثبت‌شده‌ای گزارش نشده بود، درحالی‌که برآورد ماهواره‌ای برای محدوده آن 2.3 میلی‌متر را نشان می‌داد. این اختلاف به‌تنهایی درباره بارش کل لرستان داوری نمی‌کند و برای سنجش تحقق پیش‌بینی 50 تا 100 میلی‌متری نیز کافی نیست.
در بروجرد نیز رئیس اداره هواشناسی این شهرستان، با اشاره به بررسی آمار محلی حدود 30 ساله، گفته بود در برخی سال‌های منتسب به ال‌نینو بارندگی افزایش داشته و میزان بارش در سال‌های 1397 و 1398 حدود دو برابر میانگین بلندمدت بوده‌است. این مشاهده محلی اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که هر سال ال‌نینویی الزاماً بارندگی بروجرد را دو برابر می‌کند. در مجموع، داده‌های لرستان تا 24 مهر نه تحقق بارش تجمعی 50 تا 100 میلی‌متری را در سراسر این استان ثابت می‌کنند و نه امکان بارندگی در ادامه پاییز را منتفی می‌سازد.
وضعیت سدها؛ 55 درصد ظرفیت مخازن خالی است
اهمیت تفاوت میان پیش‌بینی بارش و بارندگی ثبت‌شده، زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت مخازن آب کشور بررسی شود. حتی اگر بارندگی در بعضی استانها نسبت به میانگین بلندمدت افزایش یافته باشد، اثر آن بر منابع آب به محل وقوع بارش، حجم آب ورودی به حوضه‌ها و سدها و میزان ذخیره موجود بستگی دارد.
آمار منابع آب تا 19 مهر نشان می‌دهد که با وجود افزایش ورودی آب به سدها نسبت به سال گذشته، بخش بزرگی از ظرفیت مخازن کشور همچنان خالی است. بر اساس داده‌های شرکت مدیریت منابع آب ایران، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور به 23 میلیارد و 310 میلیون مترمکعب رسیده و میزان پرشدگی مخازن 45 درصد بوده‌است.
از ابتدای سال آبی تا 19 مهر، مجموع ورودی آب به مخازن سدهای کشور 820 میلیون مترمکعب بود. این رقم در مدت مشابه سال گذشته 510 میلیون مترمکعب ثبت شده بود و افزایش 62 درصدی را نشان می‌داد، اما ورودی آب همچنان یک درصد پایین‌تر از میانگین ده‌ساله گزارش شده‌است. حجم آب ذخیره‌شده در مخازن نیز نسبت به سال گذشته 30 درصد بیشتر و نسبت به میانگین بلندمدت چهار درصد بالاتر اعلام شده بود.
این ارقام در نگاه نخست از بهبود نسبی نسبت به سال گذشته حکایت دارند، اما افزایش ورودی یا حجم ذخیره‌شده در مقیاس کشور به‌معنای بهبود یکسان وضعیت همه سدها نیست. توزیع جغرافیایی آب، ظرفیت مخازن و میزان برداشت در حوضه‌های مختلف تفاوت دارد؛ به‌همین دلیل وضعیت چند سد می‌تواند همچنان بحرانی باشد، حتی اگر مجموع ذخیره مخازن کشور نسبت به سال قبل افزایش یافته باشد.
سدهای تهران و البرز؛ فاصله زیاد میان مخازن
در حوزه تهران و البرز، سد لار تنها چهار درصد ظرفیت خود را پر داشت و ذخیره آن 42 درصد پایین‌تر از میانگین ده‌ساله گزارش شده بود. ذخیره سد طالقان 33 درصد، سد لتیان 38 درصد و سد ماملو 74 درصد کمتر از میانگین ده‌ساله بود. در مقابل، سد امیرکبیر با پرشدگی 72 درصدی، 21 درصد بالاتر از میانگین ده‌ساله قرار داشت.
تفاوت وضعیت این مخازن نشان می‌دهد که حتی در یک محدوده جغرافیایی مشترک نیز نمی‌توان از یک شاخص کلی برای توصیف وضعیت همه منابع آب استفاده کرد. افزایش ورودی آب به یک سد یا بهبود درصد پرشدگی یک مخزن، الزاماً کمبود مخزن دیگر را جبران نمی‌کند.
در آمار مربوط به 19 مهر، سدهای دوستی و طرق در خراسان رضوی، پانزده خرداد در حوضه قمرود، شمیل و نیان در هرمزگان، بارزو در خراسان شمالی، ساوه در گیلان و سدهای لار و ماملو در تهران و البرز در شمار مخازن دارای وضعیت بحرانی قرار داشتند. در مقابل، سدهای آزاد، اکباتان، زیردان، جگین، دویرج و ایلام از نظر حجم پرشدگی وضعیت مناسب‌تری داشتند.
این تفاوت‌ها یک نکته اساسی را روشن می‌کند: افزایش بارش در سطح کشور، حتی اگر در آمار ملی به‌صورت رشد نسبت به میانگین بلندمدت دیده شود، لزوماً به افزایش ذخیره در همه حوضه‌ها و مخازن منجر نمی‌شود.
بارش بیشتر چه زمانی به جبران کم‌آبی کمک می‌کند؟
وضعیت مخازن سدها نشان می‌دهد که ارزیابی اثر ال‌نینو و بارش‌های پاییزی نباید به درصد افزایش بارندگی محدود بماند. باران زمانی می‌تواند به بهبود منابع آب کمک کند که بخشی از آن در خاک نفوذ کند، جریان رودخانه‌ها و ورودی سدها را افزایش دهد یا به تغذیه آبخوان‌ها کمک کند. مقدار بارش به‌تنهایی مشخص نمی‌کند چه میزان از آب در محیط باقی می‌ماند و چه مقدار از دسترس خارج می‌شود.
هر یک میلی‌متر باران، در صورت توزیع یکنواخت، معادل یک لیتر آب روی هر مترمربع سطح است. بنابراین، بارش 50 میلی‌متری معادل 50 لیتر و بارش 100 میلی‌متری معادل 100 لیتر آب روی هر مترمربع خواهد بود. اما این محاسبه، حجم بارندگی روی سطح را نشان می‌دهد، نه مقدار آبی که الزاماً در زمین نفوذ می‌کند یا به رواناب تبدیل می‌شود.
بخشی از بارش ممکن است به خاک نفوذ کند، بخشی از سطح تبخیر شود و بخشی دیگر در مسیرهای طبیعی جریان یابد. سهم هرکدام به شدت و مدت بارش، رطوبت پیشین خاک، پوشش گیاهی، شیب زمین، نوع خاک و وضعیت حوضه آبریز وابسته است. بارشی که در چند ساعت با شدت زیاد رخ دهد، از نظر خطر سیلاب با همان مقدار بارش در چند روز تفاوت دارد.
بارش در یک حوضه الزاماً به همان میزان به ذخیره سد یا آبخوان تبدیل نمی‌شود. پوشش گیاهی، نوع خاک، شیب، ظرفیت ذخیره‌سازی، برداشت از منابع آب و میزان تبخیر در نتیجه نهایی نقش دارند. این مسئله برای استان‌هایی که در آغاز سال آبی با کم‌بارشی شدید روبه‌رو بوده‌اند اهمیت بیشتری دارد. اگر بارندگی در چند رخداد محدود متمرکز شود، ممکن است میانگین آماری افزایش یابد، اما کسری رطوبت خاک یا کمبود منابع آب زیرزمینی همچنان باقی بماند. در مقابل، تداوم سامانه‌های بارشی با فاصله زمانی مناسب می‌تواند فرصت بیشتری برای نفوذ آب و بهبود تدریجی شرایط فراهم کند.
ال‌نینو باران را تضمین نمی‌کند؛ مسئله اصلی توزیع بارش است
داده‌های اقیانوسی در اکتبر 2026 از تقویت کم‌سابقه ال‌نینو حکایت دارند و پیش‌بینی‌های فصلی ایران نیز برای بخش‌هایی از غرب، جنوب‌غرب و دامنه‌های زاگرس احتمال بارش نرمال تا بیش از نرمال را مطرح کرده‌اند. امت آمارهای ثبت‌شده در مقاطع مختلف مهر و داده‌های ایستگاهی تا 23 مهر نشان می‌دهند که بارش در ایران از نظر زمانی و مکانی توزیع یکسانی نداشته است. در برخی ایستگاه‌ها بارندگی قابل‌توجه ثبت شده، درحالی‌که در تعدادی دیگر بارش زمینی بسیار اندک یا صفر بوده‌است.
این تصویر نه پیش‌بینی فصلی را بی‌اعتبار می‌کند و نه به‌تنهایی تحقق آن را ثابت می‌کند. پیش‌بینی فصلی درباره احتمال و روند کلی است و داده‌های ایستگاهی نیز وضعیت نقاط مشخص را در بازه‌ای محدود نشان می‌دهند. ال‌نینو می‌تواند در تغییر الگوهای گردش جو و احتمال بارش در بخش‌هایی از ایران نقش داشته باشد، اما مقدار و زمان بارندگی را به‌تنهایی تعیین نمی‌کند. حتی بارش بیشتر از نرمال نیز لزوماً به‌معنای پایان خشک‌سالی نیست؛ همان‌طور که بارش شدید می‌تواند در صورت آماده‌نبودن مسیرهای آب، به‌جای ذخیره پایدار به رواناب و سیلاب تبدیل شود.
در ادامه پاییز، مسئله فقط این نیست که باران کجا می‌بارد؛ باید دید کدام مناطق همچنان کم‌بارش می‌مانند، کجا شدت بارندگی خطر سیلاب ایجاد می‌کند و در کدام حوضه‌ها آب فرصت نفوذ و ماندگاری پیدا می‌کند. سرنوشت آبی ایران را نه نام یک پدیده اقلیمی، بلکه ترکیب جغرافیای بارش، وضعیت منابع آب و توان مدیریت رواناب و ذخیره‌سازی رقم می‌زند.
انتهای پیام/ 644/.