به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، خراسان جنوبی را شاید بتوان سرزمین تضادهای شگفت‌انگیز دانست؛ جایی که کویر و نخلستان، باغ‌های سرخ زرشک و مزارع ارغوانی زعفران، خانه‌های کاهگلی و روستاهای پلکانی در کنار یکدیگر تصویری متفاوت از گردشگری روستایی ایران ساخته‌اند.
اینجا کافی است باران نم‌نم بر دیوارهای کاهگلی روستا ببارد، بوی اسفند در کوچه‌های خاکی بپیچد یا برگ‌های پاییزی کوچه‌باغ‌ها را فرش کنند تا بخشی از زندگی اصیل روستایی در برابر چشم گردشگر جان بگیرد؛ تجربه‌ای که شاید در قاب خیال شهرنشینان زیبا باشد، اما در روستا می‌توان آن را لمس کرد.
فصل برداشت محصولات کشاورزی نیز خود بهانه‌ای برای سفر است؛ از باغ‌های سرخ زرشک افین و فورگ گرفته تا مزارع زعفران و باغ‌های عناب. گردشگر می‌تواند در کنار کشاورزان بخشی از فرآیند برداشت محصول را تجربه کند و با شیوه معیشت، فرهنگ و غذاهای بومی منطقه آشنا شود.
خراسان جنوبی با هزار و 778 روستا و حدود 40 درصد جمعیت روستایی، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه گردشگری روستایی دارد. در حال حاضر 14 روستای افین، فورگ، خور، کریمو، باغستان، خرو، اصفهک، ازمیغان، نایبند، سرند، ملوند، پیرحاجات، ماخونیک و چنشت به عنوان روستاهای هدف گردشگری استان معرفی شده‌اند.
افین؛ پایتخت زرشک بی‌دانه
افین در شهرستان زیرکوه یکی از شاخص‌ترین مقاصد گردشگری روستایی خراسان جنوبی است؛ روستایی که باغ‌های زرشک، بافت تاریخی، مسجد جامع، قلعه، کاروانسرا، آسیاب‌های آبی و برج‌های تاریخی را در خود جای داده است.
باغستان زرشک افین در فصل برداشت به دریایی سرخ تبدیل می‌شود و همین ویژگی، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه گردشگری کشاورزی و تجربه‌محور ایجاد کرده است. برگزاری جشنواره زرشک و راه‌اندازی کارگاه‌های مرتبط با خوراک، بسته‌بندی و فرآوری زرشک نیز در سال‌های اخیر در راستای تقویت این ظرفیت دنبال شده است. در این میان، آموزش بانوان روستایی برای طبخ غذاهای اصیل، فرآوری محصولات و عرضه آن‌ها به گردشگران می‌تواند حلقه اتصال میان کشاورزی، گردشگری غذا و اقتصاد محلی باشد.
فورگ؛ روایت تاریخ در دامنه کوه
روستای فورگ در شهرستان درمیان با قلعه تاریخی خود شناخته می‌شود؛ اما جاذبه این روستا تنها به قلعه محدود نیست. بافت پلکانی، کوچه‌های باریک، ساباط‌ها، خانه‌های خشتی و آجری و باغ‌های زرشک، مجموعه‌ای از عناصر تاریخی و طبیعی را در کنار هم قرار داده‌اند. معماری روستا با شرایط اقلیمی منطقه سازگار شده و کوچه‌های باریک و ساباط‌ها علاوه بر ایجاد هویت بصری، در گذشته راهکاری برای مقابله با گرمای هوا بوده‌اند.
چنشت؛ سرزمین رنگ‌ها
چنشت سربیشه نیز یکی از متفاوت‌ترین روستاهای خراسان جنوبی است؛ روستایی که پوشش محلی رنگارنگ، آداب و رسوم خاص، غارها و جاذبه‌های تاریخی آن را به مقصدی ویژه برای گردشگران تبدیل کرده است. لباس سنتی زنان چنشت با رنگ‌های شاد و متنوع، بخشی از میراث ناملموس این منطقه محسوب می‌شود و حفظ همین ویژگی‌های فرهنگی، چنشت را در مسیر معرفی به عنوان مقصدی متمایز در گردشگری روستایی قرار داده است. برگزاری کارگاه‌هایی با حضور کودکان، نوجوانان و بانوان نیز با هدف انتقال هنر و فرهنگ بومی به نسل آینده در این روستا دنبال می‌شود.
ماخونیک؛ روستایی متفاوت در شرق ایران
ماخونیک در نزدیکی مرز افغانستان از دیگر روستاهای شناخته‌شده خراسان جنوبی است که معماری سنتی و شیوه زندگی تاریخی مردم آن، توجه پژوهشگران و گردشگران را به خود جلب کرده است. خانه‌های خشتی و سنگی، بافت تاریخی و شیوه خاص سازمان‌یابی روستا، ماخونیک را به یکی از مقاصد متفاوت گردشگری فرهنگی در استان تبدیل کرده است.
خور؛ معماری کویر در قاب کاهگل
روستای خور خوسف نمونه‌ای شاخص از سازگاری معماری با اقلیم گرم و خشک است. خانه‌های خشتی و گلی، بادگیرهای یک‌طرفه، معابر باریک، قلعه، آب‌انبار، حمام، آسیاب‌های آبی و بافت تاریخی، مجموعه‌ای از جاذبه‌های این روستای کویری را شکل داده‌اند. قرار گرفتن خور در حاشیه کویر لوت نیز ظرفیت آن را برای پیوند گردشگری روستایی با گردشگری کویر افزایش داده است.
دهسلم؛ دروازه‌ای به کویر لوت
دهسلم نهبندان با نخلستان‌های سرسبز، قنات‌های پرآب، خانه‌های گلی، تپه‌های ماسه‌ای و نزدیکی به کویر لوت، چهره‌ای متفاوت از روستاهای کویری ارائه می‌کند. اقامتگاه‌های بوم‌گردی ایجادشده در این منطقه نیز امکان ماندگاری گردشگران را فراهم کرده و می‌تواند زمینه فروش مستقیم محصولات محلی و توسعه کسب‌وکارهای روستایی را افزایش دهد.
ازمیغان؛ جایی میان شمال و جنوب
ازمیغان طبس شاید یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های تنوع اقلیمی در خراسان جنوبی باشد؛ روستایی که در دل اقلیم کویری،زارع برنج، تنگه‌ها و آبشارها باعث شده ازمیغان تصویری متفاوت از طبیعت طبس ارائه کند هم نخلستان دارد و هم شالیزار. جریان دائمی آب، باغ‌های نخل، مزارع برنج، تنگه‌ها و آبشارها باعث شده ازمیغان تصویری متفاوت از طبیعت طبس ارائه کند؛ گویی بخشی از شمال و جنوب ایران در دل کویر به هم رسیده‌اند.
اصفهک؛ احیای یک روستا با مشارکت مردم
اصفهک طبس نمونه‌ای متفاوت از گردشگری روستایی است؛ روستایی که پس از زلزله سال 1357 بخش زیادی از آن متروکه شد، اما در سال‌های اخیر با تلاش جامعه محلی، معم1403 در فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان قرار گرفت و اکنون می‌تواند الگویی برای پیوند میراث، مشارکت جامعه محلیاری خشتی و سنتی آن احیا شده و اقامتگاه‌های بوم‌گردی نیز در آن شکل گرفته است.
این روستا در اواخر سال 1403 در فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان قرار گرفت و اکنون می‌تواند الگویی برای پیوند میراث، مشارکت جامعه محلی و توسعه گردشگری پایدار باشد.
برگزاری جشنواره «دستینه؛ بازی و‌ها، آبشارها و غارهای طبیعی، نایبند طبس با معماری پلکانی و نخلستان‌هایش، پیرحاجات با ترکیب جاذبه‌های تاریخی و طبیعی، خرو با مسیر دسترسی به چشمه آبگرم مرتضی‌علی، سرند با باغ‌ها و چشمه‌ها و ملوند با کوهستان‌های پیرامونی، هر یک بخ تنها محدود به یک فصل نباشد؛ برداشت زرشک و زعفران، شکوفه و میوه باغ‌ها، آیین‌های محلی، جشنواره‌های روستایی، صنایع‌دستی و طبیعت کوهستانی و کشف اصفهک» با محوریت کودکان نیز نمونه‌ای از تلاش برای انتقال میراث روستا به نسل آینده و حرکت از گردشگری صرفاً تماشاگرانه به سمت گردشگری تجربه‌محور است.
کریمو، نایبند و دیگر مقاصد روستایی
کریمو سرایان با ییلاقات، چشمه‌ها، آبشارها و غارهای طبیعی، نایبند طبس با معماری پلکانی و نخلستان‌هایش، پیرحاجات با ترکیب جاذبه‌های تاریخی و طبیعی، خرو با مسیر دسترسی به چشمه آبگرم مرتضی‌علی، سرند با باغ‌ها و چشمه‌ها و ملوند با کوهستان‌های پیرامونی، هر یک بخشی از تنوع گردشگری روستایی خراسان جنوبی را نمایندگی می‌کنند.
این تنوع سبب شده سفر به روستاهای استان تنها محدود به یک فصل نباشد؛ برداشت زرشک و زعفران، شکوفه و میوه باغ‌ها، آیین‌های محلی، جشنواره‌های روستایی، صنایع‌دستی و طبیعت کوهستانی و کویری در مقاطع مختلف سال می‌توانند بهانه‌ای برای سفر باشند.
گردشگری روستایی؛ فرگاه‌های بوم‌گردی، آموزش بانوان و جوانان، احیای صنایع‌دستی، بسته‌بندی محصولات بومی، توسعه گردشگری غذا، برگزاری جشنواره‌های محلی و ایجاد تورهای روستایی از جملهاتر از بازدید
مسئولان میراث‌فرهنگی خراسان جنوبی بر این باورند که توسعه گردشگری روستایی زمانی می‌تواند به اقتصاد پایدار منجر شود که جامعه محلی در آن نقش اصلی داشته باشد. توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، آموزش بانوان و جوانان، احیای صنایع‌دستی، بسته‌بندی محصولات بومی، توسعه گردشگری غذا، برگزاری جشنواره‌های محلی و ایجاد تورهای روستایی از جمله اقداماتی است که در سال‌های اخیر در نقاط مختلف استان دنبال شده است.
در قاینات نیز برگزاری تورهای یک‌روزه به روستاهای کمترشناخته‌شده، جشنواره‌های زرشک، زعفران و انار، آیین‌های برداشت محصولات کشاورزی و برنامه‌های فرهنگی، تلاشی برای معرفی ظرفیت‌هایی است که تاکنون کمتر در معرض دید گردشگران قرار گرفته‌اند.
از سوی دیگر، آموزش صنایع‌دستی در روستاهایی مانند معصوم‌آباد خوسف می‌تواند با ایجاد مشاغل خانگی، بخشی از زنجیره اقتصاد گردشگری را تکمیل کند؛ چراکه گردشگر امروز تنها به دنبال دیدن یک مقصد نیست، بلکه تجربه، محصول، غذا، روایت و ارتباط با جامعه محلی را نیز جست‌وجو می‌کند.
با این حال، قرار گرفتن یک روستا در فهرست روستاهای هدف گردشگری، نیازمند ارزیابی و تصویب وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی است و صرف برخورداری از جاذبه به تنهایی برای قرار گرفتن در این فهرست کافی نیست.
3 روستا نامزد جهانی شدن
اکنون پرونده روستاهای افین، خور و چنشت نیز برای قرار گرفتن در مسیر نامزدی روستاهای جهانی ایران تهیه و تدوین شده است؛ مسیری که در صورت موفقیت می‌تواند فرصت تازه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی، طبیعی و اقتصادی خراسان جنوبی در سطح ملی و بین‌المللی ایجاد کند.
روستاهای خراسان جنوبی اگرچه در گوشه‌وکنار استان پراکنده‌اند، اما هر یک داستانی برای روایت دارند؛ داستانی از زرشک و زعفران، کاهگل و قنات، کویر و کوهستان، غذا و صنایع‌دستی و مردمانی که بخشی از اصالت این سرزمین را هنوز در زندگی روزمره خود حفظ کرده‌اند.
توسعه گردشگری در چنین روستاهایی، اگر با حفظ محیط زیست، صیانت از فرهنگ بومی و مشارکت واقعی مردم همراه شود، می‌تواند هم تجربه‌ای ماندگار برای مسافر بسازد و هم اقتصاد و زندگی روستایی را جانی دوباره ببخشد.
انتهای پیام/