خبرگزاری تسنیم ـ بروجرد ـ فاطمه پیرزادی| در شرق خیابان حافظ جنوبی، نرسیده به میدان توحید، بنایی ایستاده که برای بسیاری از بروجردیها تنها یک ساختمان قدیمی نیست؛ ساختمانی که آجر به آجر آن با تاریخ آموزش نوین شهر گره خورده و نزدیک به یک قرن، شاهد رفتوآمد دانشآموزان، معلمان و مدیرانی بوده که بخشی از تاریخ علمی، فرهنگی و اجتماعی بروجرد را رقم زدهاند.
دبیرستان امام خمینی(ره) که پیشتر با عنوان «دبیرستان پهلوی» شناخته میشد، یکی از بناهای تاریخی و شاخص آموزشی بروجرد است؛ بنایی که در محوطهای وسیع و در محل یک سربازخانه قدیمی شکل گرفت و بعدها به یکی از مهمترین مراکز آموزشی شهر تبدیل شد.
این مجموعه در زمینی حدود 14 هزار مترمربع قرار دارد و وسعت محوطه آن سبب شد در سالهای بعد ساختمانها و مراکز آموزشی دیگری نیز در پیرامون آن شکل بگیرد.
اما اهمیت این بنا تنها به قدمت آن بازنمیگردد؛ معماری، نحوه طراحی فضاهای آموزشی، کیفیت مصالح، وجود سالن آمفیتئاتر و در نهایت تبدیل شدن آن به موزه اسناد و مدارک آموزش و پرورش، مجموعهای از ویژگیها را در کنار هم قرار داده که دبیرستان امام خمینی(ره) را به بخشی از حافظه تاریخی بروجرد تبدیل کرده است.
آغاز آموزش نوین در بنایی متفاوت
حجتالله یارمحمدی، کارشناس و پژوهشگر میراث فرهنگی، درباره شکلگیری این بنا با اشاره به تحولات نظام آموزشی کشور اظهار داشت: پس از تغییر نظام آموزشی و حرکت از مکتبخانهها به سمت مدارس جدید، بروجرد نیز مانند دیگر شهرها به فضاهای آموزشی متناسب با نظام جدید نیاز داشت.
وی افزود: در آن دوره اداره فرهنگ که ساختار آموزشی وقت را مدیریت میکرد، پیگیر ایجاد فضاهای آموزشی جدید بود تا مدرسهای متناسب با نیازهای آموزش نوین در شهر ایجاد شود.
بر اساس منابع تاریخی منتشرشده، ساخت دبیرستان پهلوی در سال 1315 آغاز شد و بنا در اردیبهشت 1317 با حضور علیاصغر حکمت، وزیر فرهنگ وقت، افتتاح شد.
این بنا در دوره پهلوی اول ساخته شد و طراحی آن به «ماکسیم سیرو»، معمار و مهندس فرانسوی، نسبت داده شده است؛ معماری که در طراحی برخی بناهای آموزشی و عمومی ایران نقش داشته است.
یارمحمدی نیز با اشاره به نقش سیرو در طراحی بنا میگوید طرح اولیه دبیرستان امام خمینی(ره) توسط این معمار فرانسوی تهیه شده و اجرای آن را کارشناسان و مهندسان ایرانی برعهده داشتهاند.
بنایی با هویت ایرانی و طراحی متفاوت
ساختمان اصلی دبیرستان امام خمینی(ره) از آجر ساخته شده و در سه تراز شامل زیرزمین و دو طبقه طراحی شده است. پلان ساختمان شباهتی به حرف انگلیسی H دارد و دو بخش بیرونآمده در قسمت جنوبی، فرم نیمدایره دارند.
در مقابل ساختمان نیز حیاطی وسیع قرار گرفته که ایوانهای آجری بنا به آن مشرف هستند. ایوانها با ستونهای آجری شکل گرفتهاند و کلاسهای درس در طبقات مختلف ارتباط مستقیمی با این فضاها داشتهاند.
یارمحمدی درباره مصالح بهکاررفته در بنا میگوید بخش عمده ساختمان با آجر ساخته شده و آجرهای مورد استفاده در بنا از کیفیت و نظم قابل توجهی برخوردارند.
به گفته وی، در قسمت پایینی ساختمان از ازارههای سنگی استفاده شده و در بخشهایی نیز سنگهای تیشهای در کنار نمای آجری قرار گرفتهاند. در قسمتهایی از بنا نیز کاشیکاری و گچبری به کار رفته و برخی ستونها و قسمتهای ایوان با آجرهای فرمدار ساخته شدهاند.
این ترکیب باعث شده نمای ساختمان در عین سادگی، جزئیات معماری متنوعی داشته باشد؛ آجر، سنگ، کاشی و گچبری در کنار فرم هندسی بنا، تصویری متفاوت از یک ساختمان آموزشی معمولی ایجاد کردهاند.
مدرسهای که برای همه نیازهای آموزشی طراحی شده بود
دبیرستان امام خمینی(ره) از ابتدا تنها مجموعهای از کلاسهای درس نبود و در طراحی آن بخشهای مختلف مورد نیاز یک مرکز آموزشی پیشبینی شده بود.
کلاسهای درس در دو طبقه قرار گرفتهاند و راهروهای طولانی در امتداد آنها شکل گرفته است. هر کلاس نیز به فضای ایوان ارتباط داشته و دانشآموزان امکان استفاده از فضای باز را داشتهاند.
در کنار کلاسهای درس، اتاق مدیر، اتاق معلمان، اتاق ناظم، آزمایشگاه و کتابخانه نیز در طراحی مجموعه پیشبینی شده بود. در بخش زیرین ساختمان نیز فضاهایی مانند آبانبار و انبار وجود داشته است. همچنین دو ایوان اصلی، علاوه بر نقش معماری، بخشی از فضای مورد استفاده دانشآموزان در زمانهای خارج از کلاس را تشکیل میدادند
این نوع طراحی نشان میدهد که ساختمان از ابتدا با نگاهی فراتر از ایجاد چند کلاس درس شکل گرفته و تلاش شده بود مجموعهای نسبتاً کامل برای آموزش، فعالیتهای فرهنگی و امور اداری ایجاد شود.
آمفیتئاتری که مدرسه را به یک مرکز فرهنگی تبدیل کرد
یکی از بخشهای شاخص این مجموعه، سالن آمفیتئاتر آن است؛ فضایی که در بخش غربی قرار گرفته و ورودی گنبدیشکل و تزئینات گچبری دارد. یارمحمدی این سالن را یکی از فضاهای خاص دبیرستان میداند و میگوید این بخش بهعنوان یک فضای جمعی و کمکآموزشی در کنار مدرسه طراحی شده بود.
به گفته وی، سالن از امکاناتی مانند صحنه و فضای مخصوص تماشاگران برخوردار بوده و برای اجرای برنامههای نمایشی، آموزشی و فرهنگی مورد استفاده قرار میگرفته است.
بر اساس روایت مسئولان گذشته آموزش و پرورش که یارمحمدی به آن اشاره میکند، بخشی از برنامههای فرهنگی و کمکآموزشی شهرستان بروجرد در این سالن برگزار میشده است.
به این ترتیب، دبیرستان امام خمینی(ره) تنها محل حضور دانشآموزان در کلاسهای درس نبوده و از همان ابتدا فضاهایی برای فعالیتهای فرهنگی و جمعی نیز در آن پیشبینی شده است.
مدرسهای که نام بزرگان بروجرد را در خود جای داده است
در طول دهههای فعالیت این دبیرستان، نام چهرههای علمی، فرهنگی، هنری و اجتماعی متعددی با آن گره خورده است. در منابع محلی و روایتهای مرتبط با تاریخ فرهنگی بروجرد، از جمله نامهایی که بهعنوان دانشآموختگان این مجموعه از آنها یاد شده، میتوان به این افراد اشاره کرد: محمدابراهیم جعفری؛ نقاش و هنرمند معاصر، محمدرضا حافظی؛ خیر مدرسهساز و رئیس جامعه خیرین مدرسهساز کشور، عبدالحسین زرینکوب؛ ادیب، مورخ، نویسنده و پژوهشگر، احمدرضا زریندست؛ پزشک و چهره علمی و سیدجعفر شهیدی؛ پژوهشگر، نویسنده و استاد دانشگاه.
حضور نامهای متعدد علمی، ادبی، هنری و اجتماعی در روایت تاریخ این مدرسه، وجه دیگری از اهمیت آن را نشان میدهد؛ مدرسهای که علاوه بر معماری، بخشی از تاریخ پرورش نخبگان و چهرههای فرهنگی بروجرد را نیز در خود جای داده است.
از دبیرستان پهلوی تا اثر ملی
ارزش تاریخی و معماری این بنا سرانجام موجب شد دبیرستان پهلوی سابق در فهرست آثار ملی ایران قرار گیرد. بر اساس دادههای موجود، این بنا با شماره ثبت 2074 در فهرست آثار ملی ثبت شده و منابع محلی تاریخ ثبت آن را 29 تیر 1377 اعلام کردهاند
ثبت ملی بنا به این معناست که ساختمان دیگر یک ساختمان آموزشی معمولی محسوب نمیشود و هرگونه مداخله، تعمیر و تغییر در آن باید با ملاحظات مربوط به حفاظت از اثر تاریخی انجام شود.
یارمحمدی درباره این موضوع میگوید در دورهای که ساختمان همچنان بهعنوان مدرسه مورد استفاده قرار میگرفت، برخی تعمیرات بر اساس نیازهای روز انجام میشد، اما پس از ثبت بنا در فهرست آثار ملی، نگاه به تعمیرات باید به سمت مرمت اصولی و حفاظت از اصالت اثر تغییر کند.
وی تأکید میکند اقداماتی که در سالهای گذشته انجام شده، بیشتر برای جلوگیری از تخریب و آسیب بیشتر بنا بوده و این ساختمان همچنان به مرمت و حفاظت نیاز دارد.
به گفته یارمحمدی، بخشهایی از بنا در سالهای گذشته دچار آسیب شده و حتی در قسمت زیرشیروانی نیز حادثه آتشسوزی رخ داده است؛ همچنین برخی ایوانها و قسمتهای دیگر بنا نیازمند اقدامات حفاظتی بودهاند.
وی با اشاره به تفاوت مرمت آثار تاریخی با تعمیر ساختمانهای معمولی میگوید در مرمت بناهای تاریخی باید تا حد امکان اصالت بنا حفظ شود و مداخله جدید نباید هویت معماری اثر را تحت تأثیر قرار دهد.
موزهای برای حافظه آموزش بروجرد
امروز اما داستان دبیرستان امام خمینی(ره) تنها به گذشته آن محدود نمیشود. این بنای تاریخی اکنون خود به محلی برای نگهداری بخشی از حافظه آموزش و پرورش بروجرد تبدیل شده است.
با توجه به سابقه طولانی آموزش و پرورش در بروجرد، اسناد، مدارک، تجهیزات و اشیای متنوعی از دورههای مختلف آموزشی در شهرستان باقی مانده بود؛ آثاری که هرکدام بخشی از تحولات آموزش و پرورش شهر را روایت میکنند.
بههمین دلیل، ایجاد مرکزی برای نگهداری و نمایش این اسناد و تجهیزات در دستور کار قرار گرفت و با توجه به ماهیت تاریخی و ارزش معماری دبیرستان امام خمینی(ره)، موزه اسناد و مدارک آموزش و پرورش بروجرد در اسفند 1399 در این دبیرستان افتتاح شد.
به این ترتیب، ساختمانی که روزگاری خود یکی از مهمترین فضاهای آموزشی بروجرد بود، امروز علاوه بر آنکه یک اثر تاریخی است، به محلی برای نمایش بخشی از تاریخ آموزش شهر نیز تبدیل شده است.
در واقع، موزه اسناد و مدارک آموزش و پرورش و خود ساختمان دبیرستان، مکمل یکدیگرند؛ ساختمان، بخشی از تاریخ آموزش نوین بروجرد را روایت میکند و اسناد، تجهیزات و مدارک موجود در موزه، جزئیات بیشتری از مسیر طیشده در نظام آموزشی شهر را پیش روی بازدیدکنندگان قرار میدهد.
مدرسهای که هنوز یک «سند زنده» است
دبیرستان امام خمینی(ره) بروجرد را میتوان مجموعهای از چند لایه تاریخی دانست؛ از شکلگیری آموزش نوین و ساخت یک مدرسه جدید گرفته تا معماری متفاوت، حضور نسلهای مختلف دانشآموزان، فعالیتهای فرهنگی در سالن آمفیتئاتر، ثبت ملی و تبدیل شدن به موزه اسناد آموزش و پرورش.
آجرهای بنا، ایوانهای ستوندار، راهروهای طولانی، کلاسهای قدیمی، سالن آمفیتئاتر و حیاط گسترده مدرسه، هرکدام بخشی از این تاریخ را در خود حفظ کردهاند.
حالا پس از گذشت دههها، این مدرسه دیگر فقط محل خاطرات دانشآموزانی نیست که روزگاری پشت نیمکتهای آن نشستند؛ خود بنا به بخشی از میراث فرهنگی بروجرد تبدیل شده است؛ میراثی که در کنار ارزش معماری، نام شماری از چهرههای علمی، فرهنگی و هنری شهر را نیز با خود حمل میکند.
دبیرستان امام خمینی(ره) امروز در قامت یک موزه، بخشی از اسناد تاریخ آموزش بروجرد را در خود جای داده و در قامت یک بنای تاریخی، خود یکی از مهمترین اسناد زنده این تاریخ است؛ ساختمانی که نزدیک به یک قرن از شکلگیری آن میگذرد و همچنان میتواند روایتگر مسیری باشد که آموزش نوین در بروجرد طی کرده است.
انتهای پیام/