به گزارش خبرگزاری تسنیم از تبریز، خطه آذربایجان شرقی، بهویژه کهنشهر تبریز، در امتداد سدههای متمادی نهتنها کانون تحولات بنیادین سیاسی، اقتصادی، بازرگانی و فکری فلات ایران بوده، بلکه بهعنوان یکی از مهمترین خاستگاههای شکلگیری، بالندگی و تکامل سبکهای برجسته معماری ایرانی، نقشی بیبدیل در حافظه تمدنی کشور ایفا کرده است. پیوند دیرینه این خطه با کهنالگوهای مکتب معماری آذری، جایگاه محوری تبریز در دوره صفویه و سپس تبدیل شدن آن به عنوان دومین کرسی رسمی حاکمیت قاجار (دارالسلطنه)، بستری ممتاز و ساختاری بینظیر برای پدید آمدن صدها عمارت باشکوه و خانههای تاریخی فراهم آورد؛ ابنیهای که هر یک گوشهای زنده از فرهنگ، آداب، زیستبوم و تاریخ اجتماعی این سرزمین را روایت میکنند.
خانههای تاریخی آذربایجان شرقی فراتر از سازههایی ساختهشده از خشت، آجر، چوب و آهک، تجلیگاه عینی همنشینی اقلیم کوهستانی با ذوق و بینش عمیق معماران سنتی هستند. در شرایطی که سرمای سخت زمستان و آبوهوای سردسیر منطقه، رویکردهای درونگرایانه و ساختارهای فشرده را ایجاب میکرد، هنر معماران آذربایجان توانست با طراحی حیاطهای مصفای اندرونی و بیرونی، هشتیهای چندوجهی، دالانهای پیدرپی، ایوانهای ستوندار، تالارهای طنبیِ شاهنشین، حوضخانههای گنبددار، ارسیهای هفترنگ منبتکاریشده و مقرنسهای ظریف گچی و آجری، فضایی بیافریند که در عین سازگاری اقلیمی، اوج زیباییشناسی و آرامش روانی را به ساکنان خود هدیه دهد.
از سوی دیگر، این خانهها در برهههای سرنوشتساز تاریخ معاصر ایران—بهویژه در دوران جنبش مشروطیت و رویدادهای ملی—کانون تصمیمگیریهای کلان، میعادگاه آزادیخواهان و سنگر مقاومت در برابر استبداد بودهاند. بررسی دقیق، جامع و کالبدی خانههای تاریخی این استان پنجرهای روشن رو به شناخت هویت ملی، شیوه زیست نیاکان و ضرورت پاسداری از این ثروتهای کمنظیر تاریخی و فرهنگی میگشاید.
خانه مشروطه تبریز؛ نماد آزادیخواهی و میعادگاه مجاهدان
خانه مشروطه تبریز در محله راسته کوچه و روبهروی مسجد جامع واقع شده و بیگمان نامآشناترین و برجستهترین نماد تاریخ سیاسی و اجتماعی تبریز در سدههای اخیر به شمار میرود. این عمارت در سال 1247 خورشیدی (1286 هجری قمری) توسط یکی از معماران نامدار آن عصر، حاج ولی معمار تبریزی، به سفارش حاج مهدی کوزهکنانی (معروف به ابوالمله) ساخته شد.
این بنا در دو طبقه و در زمینی به مساحت حدود 1300 مترمربع با اسکلتی آجری و تلفیقی از سنگ و چوب احداث شده است. زیباترین بخش این خانه، تالار اصلی و اتاقهای جانبی آن در طبقه دوم است که دارای پنجرههای چوبی ارسی با شیشههای رنگارنگ قرمز، زرد، آبی و سبز است. در ایام جنبش مشروطه و پس از به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی توسط محمدعلیشاه قاجار، این خانه به ستاد فرماندهی و اتاق فکر مشروطهخواهان از جمله ستارخان، باقرخان، ثقةالاسلام تبریزی و علی مسیو تبدیل شد. امروزه این عمارت به عنوان «موزه مشروطه» میزبان تندیسها، اسناد، دستنوشتهها، سلاحها و نشریات ارزشمند دوره مشروطیت است.
خانه امیرنظام گروسی (موزه قاجار)؛ شکوه معماری درباری و عمارت اعیانی
عمارت باشکوه امیرنظام گروسی واقع در محله تاریخی ششگلان، یکی از زیباترین جلوههای معماری اشرافی دوره قاجار محسوب میشود. این بنا در دوره ناصرالدینشاه قاجار توسط حسنعلیخان امیرنظام گروسی—ادیب، سیاستمدار و کارگزار دوره قاجار—بنا شد.
بنای امیرنظام گروسی دارای دو حیاط اندرونی و بیرونی بسیار وسیع، باغچههای بزرگ، حوضهای سنگی قرینه و عمارتی رفیع در دو طبقه با زیربنای 1500 مترمربع است. ایوان ستوندار طبقه اول با 16 ستون استوار و سرستونهای گچبریشده، تالار طنبی مرکزی با گچبریهای فاخر و آینهکاریهای ظریف و زیرزمین گسترده که حوضخانه آجری زیبایی را در خود جای داده، از شاخصترین عناصر این بنا هستند. این عمارت پس از مرمتهای اساسی توسط میراث فرهنگی، به «موزه تخصصی قاجار» تبدیل شد و در تالارهای تخصصی آن آثاری همچون ظروف چینی، بافتهها، سکهها، ابزار فلزی، سلاح و ادوات موسیقی آن دوران به نمایش درآمده است.
خانه بهنام؛ پیوند هنر، آرامش و شاهکار ارسیسازی
خانه بهنام که امروزه به عنوان بخشی از مجموعه دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز مورد بهرهبرداری قرار دارد، در محله کهن مقصودیه و در بافت متراکم تاریخی واقع شده است. پیشینه ساخت اولیه این بنا به اواخر عصر زندیه و اوایل قاجاریه بازمیگردد و در دوران سلطنت ناصرالدینشاه دستخوش بازسازی و الحاقات هنری فراوان شد.
خانه بهنام شامل یک ساختمان اصلی (قشلاقی) و یک ساختمان کوچکتر (ییلاقی) به همراه حیاط اندرونی و بیرونی است. اتاق طنبی یا شاهنشین اصلی این خانه از اوج هنر قاجاری برخوردار است؛ نقاشیهای لندنی بر سقف و دیوارها، قاببندیهای گچی، ارسی هفتدری استثنایی با گرهچینیهای چوبی اعجابانگیز و شیشههای رنگی، نمایی چشمنواز پدید آوردهاند. در زیر طنبی، حوضخانهای زیبا با کاربندیهای آجری و خنکای دلنشین برای فرار از گرمای تابستان طراحی شده است.
خانه قدکی؛ سمبل آجرکاریهای متقارن و نفیس
خانه قدکی نیز در همسایگی خانه بهنام در محله مقصودیه تبریز قرار گرفته و از بناهای ارزشمند اواخر دوره زندیه و اوایل عصر قاجار به شمار میرود. این خانه از الگوهای متقارن کلاسیک ایرانی در ساخت سردر، هشتی ورودی و تقسیمات فضایی بهره میبرد.
حیاط این خانه به واسطه آجرکاریهای تزیینی، پیشانیسازیهای کنگرهای و ایوان ستوندار میانی شناخته میشود. تالار طنبی مرکزی دارای سقفهای بلند و پنجرههای پنجدری ارسی است که نور مستقیم خورشید را به نرمی وارد فضای اندرونی میکند. زیرزمین این بنا نیز با طاقنماها و قوسهای نیمدایره و حوض مرکزی، اوج توانایی معماران سنتی در کنترل دما و رطوبت را به نمایش میگذارد.
خانه گنجهایزاده؛ جلوه پیوند معماری قاجار و اوایل پهلوی
خانه گنجهایزاده واقع در محله مقصودیه، یکی از خانههای منحصربهفرد تبریز است که تلفیق و گذار از معماری قاجاری به معماری دوره پهلوی اول را به نمایش میگذارد. بخش شرقی بنا متعلق به اواخر دوره قاجار و بخش غربی آن مربوط به دوره پهلوی است.
بخش قاجاری این خانه با رعایت تقارن کامل، ایوانهای ستوندار و طنبی سنتی طراحی شده، در حالی که بخش پهلوی بدون تقارن سنتی، با استفاده از پنجرههای مستطیلی کشیده و فرمهای مدرنتر ساخته شده است. این بنا با داشتن زیربنایی بالغ بر 3000 مترمربع در سهطبقه، نمونهای بارز از تحولات کالبدی مسکن شهری در آغاز قرن چهاردهم خورشیدی در شمالغرب ایران محسوب میشود.
خانه حیدرپور؛ تندیس تناسبات هندسی
این بنا که در مجاورت مجموعه تاریخی مقصودیه و در کنار خانههای بهنام، قدکی و گنجهایزاده قرار دارد، یکی دیگر از شاهکارهای معماری دوره قاجاریه است. خانه حیدرپور با سردر ورودی باشکوه، قاببندیهای آجری منظم در بدنه حیاط و طاقچههای قوسی، جلوهای خاص به بافت مسکونی آن منطقه بخشیده است. استفاده ماهرانه از آجر سرخرنگ در ترکیب با چوبهای تیره سقف و پنجرهها، هارمونی دلپذیری از رنگ و بافت پدید آورده است.
خانه حریری؛ موزه زنده نقاشی و نگارگری قاجار
خانه حریری در خیابان تربیت و کوچه نورهاشم واقع شده و متعلق به خاندان حریری، از بازرگانان سرشناس و بنام تبریز در عصر قاجار بوده است. آنچه خانه حریری را از تمام خانههای تاریخی منطقه متمایز میسازد، آرایهها و نقاشیهای دیواری حیرتانگیز آن است.
تمام دیوارهها و سقف تالار اصلی و اتاقهای طبقه فوقانی این عمارت با نگارههای الهامگرفته از داستانهای کهن ایرانی (نظیر یوسف و زلیخا، لیلی و مجنون، خسرو و شیرین) و نیز موتیفهای اساطیری و گلوبوته به سبک نقاشیهای مکتب قاجار و تلفیقی با هنر فرنگی مزین شده است. ارسیهای عظیم این خانه با گرهچینی چوبی مشبک و شیشههای لاجوردی و سرخ، فضایی سرشار از معنویت و نور را ایجاد میکنند. این بنا پس از احیا و مرمت به عنوان «موزه هنر مکتب تبریز» فعالیت میکند.
خانه سلماسی (موزه سنجش)؛ هندسه دقیق در کالبد معماری
خانه سلماسی واقع در کوچه مقصودیه، از ابنیه ساختهشده در اوایل دوره قاجار است که توسط خانواده سلماسی تأسیس و تکمیل شد. این بنا با داشتن دو حیاط شمالی و جنوبی و نمای آجری تزیینشده، یکی از اصیلترین خانههای تکخانواری طبقه متوسط رو به بالای تبریز در دوره قاجار است.
ایوان ستوندار ورودی، هشتی مسقف با طاق جناغی و طنبی کشیده با ارسی چوبی از ویژگیهای شاخص کالبدی آن به شمار میروند. این عمارت در سالهای اخیر به «موزه سنجش» تبدیل شده و در آن انواع ابزارهای سنجش وزن، طول، زمان، فشارسنجها، قطبنماها، ساعتهای نجومی و ابزارآلات رصدی قدیمی نگهداری میشود.
خانه صرافلار (موزه سفال)؛ آرامگاه هنر خاک و آتش
خانه صرافلار در محله قدیمی ششگلان و کوچه صرافلار قرار دارد. این خانه با معماری آرام و حیاطی گودنشسته (باغچال)، متعلق به دوره اواخر قاجار و اوایل پهلوی است. بنا شامل یک طبقه مسکونی روی زیرزمینی گسترده و طاقدار است.
امروزه این خانه تاریخی به عنوان «موزه سفال» و مرکز تخصصی سفالگری استان آذربایجان شرقی شناخته میشود. حوضخانه آجری طبقه زیرین به همراه کارگاههای زنده سفالگری سنتی با خاک سفید زنوز (هنر بومی منطقه آذربایجان) فضای دلپذیری برای آشنایی گردشگران با هنرهای سنتی ایجاد کرده است.
خانه ثقةالاسلام تبریزی؛ یادگار شهید راه حریت و استقلال
میرزا علیآقا تبریزی، معروف به ثقةالاسلام، مجتهد عالیقدر و از پیشگامان برجسته مشروطیت در آذربایجان بود که در عاشورای سال 1290 خورشیدی توسط اشغالگران روس به شهادت رسید. خانه وی در خیابان چایکنار و پشت عمارت تاریخی شهرداری (میدان ساعت) قرار دارد.
این عمارت در سه طبقه و با ساختار آجری مستحکم با تیرهای چوبی ساخته شده و الگوهای ویژه مسکنهای سنتی اواخر دوره قاجار را نشان میدهد. خانه ثقةالاسلام با اتاقهای گوشوار، دالانهای پیدرپی و طاقنماهای آجری بیرونی، یکی از مهمترین پایگاههای فکری، فرهنگی و سیاسی در دوران مشروطه به شمار میرفت.
خانه پروین اعتصامی؛ زادگاه شاعره نامدار ادب پارسی
خانه پدری پروین اعتصامی، شاعره پرآوازه و نامدار شعر معاصر ایران، در محله قدیمی ششگلان و کوچه ساوجبلاغیها واقع شده است. این خانه در دو طبقه با نمایی ساده از آجر و پنجرههای چوبی کشیده بنا شده است.
حیاط باصفا و باغچه مرکزی خانه، با مجسمهای از پروین در آستانه پلههای ورودی آراسته شده است. زیرزمین خانه با سقفهای طاقی سنتی و حوض کوچک میانی، خنکای مطبوعی در تابستانها دارد. این عمارت یادآور دورهای است که یوسف اعتصامی (اعتصامالملک) در آن محفلی ادبی برپا میکرد و پروین در چنین بستری رشد یافت.
خانه استاد شهریار؛ سرای شاعر شوریده و پرآوازه
خانه استاد سید محمدحسین بهجت تبریزی، متخلص به شهریار، در محله تاریخی مقصودیه واقع شده است. این خانه بر خلاف سایر عمارتهای اعیانی، خانهای متعلق به دوران پهلوی دوم و با ابعاد و معماری ساده شهری است.
این بنا در دو طبقه با مساحتی حدود 250 مترمربع، بیش از بیست سال واپسین سالهای حیات شهریار را در خود جای داده بود. اکنون این خانه به عنوان «موزه ادبی استاد شهریار» دایر است و اشیای شخصی شاعر، دستنوشتههای منظومه بیزوال «حیدربابایه سلام»، کتب، هدایا، بستر خواب و سهتار معروف وی در آن نگهداری میشود.
خانه و زادگاه سردار ملی (ستارخان)؛ پایگاه ایستادگی محله امیرخیز
خانه ستارخان در محله اصیل امیرخیز تبریز قرار دارد؛ جایی که سنگر اصلی مقاومت 11 ماهه مردم تبریز در برابر قوای استبداد بود. با وجود آسیبهایی که این عمارت در جریان نبردهای خونین مشروطه متحمل شد، بخشهای باقیمانده و احیاشده آن نشاندهنده هویت مبارزاتی و معماری درونگرای خانههای دوره قاجار است. دالانهای دفاعی، اتاقهای اندرونی امن و دیوارهای قطور خشتی-آجری از مشخصات این خانه تاریخی به شمار میروند.
خانه سالار ملی (باقرخان)؛ سنگر مجاهدان خیابان
خانه تاریخی باقرخان، دیگر سردار بزرگ جنبش مشروطه، در محله تاریخی خیابان تبریز قرار دارد. این خانه به عنوان مقر سازماندهی نیروهای مجاهد بخش جنوبی شهر و هماهنگی با مجاهدان قفقازی و ارامنه نقش تعیینکنندهای ایفا میکرد. معماری خانه با حیاط مرکزی، ایوان چوبی و اتاقهای نشیمن دورتادور حیاط، متناسب با زیست سنتی تجار و پهلوانان آن دوره شکل گرفته است.
خانه نیکدل؛ شاهکار قرینهسازی و ارسیهای پنجدری
خانه نیکدل در خیابان امام خمینی، انتهای کوچه مقصودیه و در نزدیکی عمارت ساعت قرار دارد. این بنا متعلق به دوره قاجار است و به جهت قرینهسازی دقیق در نما، پلان و تزیینات آجری یکی از نفیسترین خانههای تاریخی تبریز محسوب میشود.
عمارت اصلی در دو طبقه و یک زیرزمین طراحی شده است. حوضخانه طبقه پایین با طاقهای کلیل و کاربندیهای گچی، در روزهای گرم سال هوایی مطبوع پدید میآورد. ارسی پنجدری طبقه اول با گرهچینی ریز و پرکار چوبی، اوج ظرافت نجاری و هنر شیشهگری قاجار را به بیننده نشان میدهد.
خانه علی مسیو؛ کانون رازآلود «مرکز غیبی تبریز»
خانه علی مسیو در کوچه زبردست، واقع در محله تاریخی نوبر قرار دارد. علی مسیو یکی از برجستهترین و مرموزترین رهبران فکری انقلاب مشروطه و بنیانگذار «مرکز غیبی» بود.
معماری این بنا با توجه به فعالیتهای سرّی سیاسی ساکنانش، ویژگیهای جالب توجهی دارد؛ از جمله دالانهای تودرتو، مخفیگاههای تعبیهشده در دیوارها و زیرزمینهای متصل به معابر فرعی برای خروج اضطراری. این بنا اکنون به عنوان موزه شخصی علی مسیو و اسناد مرکز غیبی پذیرای علاقهمندان به تاریخ معاصر است.
خانه ختایی؛ خانهای آرمیده در ژرفای تاریخ باغشمال
خانه ختایی در بنبست ختاییها، خیابان ارتش جنوبی واقع شده و قدمت آن به دوران صفویه و قاجاریه برمیگردد. مساحت این عمارت حدود 700 مترمربع است و با داشتن ستونهای بلند چوبی با سرستونهای مقرنسکاریشده در ایوان جنوبی، از بناهای شاخص منطقه محسوب میشود. این خانه امروزه با عنوان «خانه هنرمندان تبریز» محلی برای برگزاری کارگاهها و رخدادهای هنری شهر است.
خانه بلورچیان؛ جلوهای از گچبری و نقاشی لندنی
خانه بلورچیان در محله تاریخی ارمنستان (قرهآغاج) قرار دارد و از آثار فاخر دوره قاجاریه به شمار میرود. این خانه با سردر پرکار و آجرکاریهای برجسته، ایوان ستوندار با ستونهای گچی و ارسیهای ظریف، توجه هر بینندهای را به خود جلب میکند. طنبی اصلی خانه دارای سقف خنچهپوش چوبی نقاشیشده است که تصاویری از مناظر طبیعی و نقوش ختایی را در بر گرفته است.
خانه سلطانالقرائی؛ سرای فضل، حکمت و نسخ خطی
خانه تاریخی سلطانالقرائی متعلق به خاندان جلیلالقدر سلطانالقرائی، از علما، خوشنویسان و مصححان برجسته آذربایجان، در محله شتربان (دَوَهچی) واقع است. این عمارت قاجاری با ایوان طاقدار و اندرونی مصفا، برای دههها کانون علم، تدریس فقه و ادب و محل نگهداری گنجینهای کمنظیر از نسخ خطی کهن بوده است.
خانه اردوبادی (مرکز اسناد ملی شمالغرب)؛ نماد شکوه سنگی و آجری
عمارت اردوبادی در خیابان ارتش جنوبی، از بناهای مجلل اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی است که در ساخت نمای آن از تلفیق ماهرانه سنگهای تراشخورده و آجر استفاده شده است. این بنا در ایام جنگ جهانی دوم و اشغال تبریز توسط متفقین، به عنوان ساختمانی اداری و دیپلماتیک استفاده میشد. امروزه این عمارت فاخر، به عنوان «مرکز اسناد و کتابخانه ملی منطقه شمالغرب کشور» خدمترسانی میکند.
خانه سرخهای؛ عمارت کلاهفرنگی و هشتی مجلل
خانه سرخهای در خیابان ثقةالاسلام واقع شده و متعلق به میرزا مهدیخان فراشباشی، ملقب به سرخهای، از کارگزاران دوره قاجار بوده است. این بنا با حیاط وسیع، ایوان گچبریشده، تالار حوضخانه هشتضلعی و بادگیر-کلاهفرنگی تزیینی در بالای بام، نمونهای برجسته از الگوهای سکونتی اشراف دارالسلطنه تبریز است.
خانه کمپانی (میرزا اسماعیل کمپانی)؛ نگین تجاری دارالسلطنه
این خانه تاریخی واقع در نزدیکی باروی قدیم شهر، متعلق به یکی از تجار نامآور تبریز بود که در دادوستدهای بینالمللی عهد قاجار نقشی فعال داشت. بنا با ایوانهای مرتفع، انبارهای بزرگ کالا در زیرزمین و اتاقهای پذیرایی تشریفاتی، بازتابدهنده پیوند میان زیست تجاری و معماری اعیانی آن دوران است.
خانه ارفعالملک جلیلی؛ سرای بانی شهرداری نوین تبریز
حاج حسینقلیخان ارفعالملک جلیلی، شهردار نیکوکار و خوشنام تبریز در اواخر قاجار و اوایل پهلوی بود که شاهکارهایی همچون کاخ شهرداری تبریز و مهار سیلابهای مهیب آجیچای را در کارنامه دارد. خانه تاریخی وی با معماری متین، حیاط مشجر، اتاقهای پنجدری و تزیینات آجری برجسته در محله قدیمی مقصودیه، گواهی بر منش و زندگی این مدیر برجسته تاریخ آذربایجان است.
خانههای تاریخی برجسته در شهرستانهای آذربایجان شرقی
اگرچه تبریز بیشترین تمرکز خانههای تاریخی را دارد، اما سایر شهرستانهای استان آذربایجان شرقی نیز میراثدار عمارتهایی بسیار کهن و شکوهمند هستند:
خانههای تاریخی مراغه (خانه حبیبی، خانه خیابانی و خانه صدقیانی)
شهر باستانی مراغه—نخستین پایتخت ایلخانان—دارای بافت تاریخی ارزشمندی است. خانه حبیبی مراغه با پلان منظم، طاقهای هلالی و گچبریهای چشمنواز و خانه تاریخی خیابانی با ایوانهای چوبی تابستاننشین و طاقچههای مقرنسکاری، نشاندهنده تداوم سنن معماری آذری در جنوب استان آذربایجان شرقی هستند.
خانههای تاریخی بناب (خانه سیفالعلما و خانه حاج علیبزرگ)
بناب به شهر خانههای تاریخی با ستونهای چوبی شاهکار شهرت دارد. «خانه سیفالعلما» از برجستهترین ابنیه دوره قاجار در این شهرستان است که در دو طبقه با ایوانی زیبا و ستونهای چوبی کندهکاریشده و سرستونهای مقرنس نقاشیشده بنا شده است. این خانه سالها محل قضاوت، حل و فصل امور شرعی و مذهبی مردم منطقه بوده است.
خانههای تاریخی اسکو و شبستر (خانه صامتزاده و بافت مسکونی بومی)
شهرستان اسکو و بافت دستکند روستای تاریخی کندوان، در کنار شهرهای شبستر و خامنه، الگوهای بینظیری از تطابق معماری با بومشناسی را ارائه میدهند. خانه صامتزاده در اسکو با پنجرههای ارسی چوبی و حیاط پلکانی، نمونهای ممتاز از هنرنمایی معماران محلی در انطباق مسکن با شیب کوهپایهای سهند است.
انتهای پیام/