به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، هوش مصنوعی بهطور فزایندهای در حال تبدیل شدن به بخش جداییناپذیر و مهمی از سیاستهای اقتصادی و فناوری کشورهای منطقه قفقاز جنوبی است. با این حال، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان رویکردهای کاملاً متفاوتی برای توسعه این فناوری پیشرفته در پیش گرفتهاند.
در جمهوری آذربایجان، توسعه هوش مصنوعی پیوند تنگاتنگی با فرآیند دیجیتالی شدن نهادهای دولتی دارد؛ روندی که از ارائه خدمات الکترونیک تا ایجاد زیرساختهای بومی برای ذخیرهسازی و پردازش کلاندادهها را در بر میگیرد.
در ارمنستان، تمرکز اصلی بر تقویت پایگاه فنی برای اجرای مدلهای نوین، پرورش کادر مهندسی مجرب و حمایت از شرکتهای پیشگام فناوری معطوف شده است. در گرجستان نیز بخش عمدهای از راهکارهای کاربردی تاکنون در بانکها و دانشگاهها ظهور یافته است؛ اما همزمان، نهادهای دولتی توسعه پروژههای بومی خود را آغاز کرده و در حال تدوین یک استراتژی جامع و ملی هستند.
به این ترتیب، در این سه کشور همسایه به تدریج رویکردهای متفاوتی برای توسعه هوش مصنوعی شکل میگیرد که هر یک از آنها بازتابدهنده ظرفیتهای اقتصادی و اولویتهای استراتژیک همان کشور است.
جمهوری آذربایجان؛ پیوند راهبردی هوش مصنوعی و حاکمیت دیجیتال
در مارس 2025، باکو «استراتژی ملی هوش مصنوعی برای سالهای 2025 تا 2028» را به تصویب رساند. از جمله محورهای اصلی این سند راهبردی میتوان به توسعه منابع ابری و محاسباتی، تربیت متخصصان زبده، خلق راهکارهای مبتنی بر زبان آذربایجانی و حمایت از پژوهشها و استارتاپهای حوزه فناوری اشاره کرد.
در سال 2026، این تلاشها به بخشی از یک برنامه تحول دیجیتال گستردهتر تبدیل شد. در ماه فوریه، «شورای توسعه دیجیتال» تاسیس و برنامه اقدام تسریع توسعه دیجیتال برای بازه زمانی 2026-2028 تصویب شد. اسناد رسمی دولتی به صراحت اهدافی نظیر تقویت حاکمیت دیجیتال و ارتقای ظرفیتهای فناوری ملی را هدفگذاری کردهاند.
بخشی از این برنامهها از هماکنون در بستر خدمات دولتی در حال اجراست. به عنوان مثال، یک دستیار مجازی شهروندی در پلتفرم «mygov» فعال شده و قرار است ابزارهای مشابه مبتنی بر هوش مصنوعی در سایر خدمات عمومی نیز ادغام شوند.
در عین حال، دامنه کاربرد این فناوریها به تدریج در حال گسترش است. در سپتامبر 2026، برنامه دولتی تضمین امنیت غذایی برای سالهای 2027-2032 به تصویب رسید که توسعه یک مدل هوش مصنوعی برای سیستم AQTİS را با هدف تحلیل خطرات امنیت غذایی پیشبینی میکند.
یکی دیگر از محورهای کلیدی، تعامل دولت با بخش فناوری است. پلتفرم ASAN AI Hub که در اواخر 2025 راهاندازی شد، به نهادهای دولتی اجازه میدهد تا نیازهای خود را مطرح کرده و در مقابل، استارتاپها پروژههای متناسب را طراحی کنند.
به موازات این اقدامات، یک مرکز ملی داده در این کشور در حال احداث است. افزون بر این، در سپتامبر 2026، وزارت توسعه دیجیتال آذربایجان با شرکت هواوی پیرامون پروژههای مشترک در حوزههای هوش مصنوعی و مراکز داده گفتگو کرد که نشاندهنده جهتگیری باکو برای توسعه زیرساختهای آتی است.
ارمنستان؛ از استارتاپهای بومی تا ابرکارخانههای هوش مصنوعی
ارمنستان تاکید ویژهای بر توسعه زیرساختهای فیزیکی هوش مصنوعی دارد. برای تحقق این هدف، ایروان در حال افزایش منابع لازم برای آموزش و اجرای مدلهای مدرن است. اهمیت این رویکرد به تدریج نهادینه شده و تا پاییز 2026، مفهوم هوش مصنوعی مستقیماً به نام «وزارت صنعت فناوری پیشرفته و هوش مصنوعی» افزوده شد.
یکی از پروژههای کلیدی زیرساختی، «کارخانه هوش مصنوعی فایربِرد» (Firebird AI Factory) در شهر هرازدان است که فاز نخست آن در آگوست 2026 با سرمایهگذاری 500 میلیون دلاری و مبتنی بر بیش از 6 هزار پردازنده گرافیکی انویدیا بلکول (NVIDIA Blackwell) افتتاح شد. قرار است در فاز دوم این سرمایهگذاری به مرز 4 میلیارد دلار برسد. پیش از آن نیز در ماه ژوئن، کارخانه هوش مصنوعی اِلوِیت (Eleveight) در شهر گاگارین آغاز به کار کرده بود.
این زیرساختهای جدید تنها برای بازار داخلی طراحی نشدهاند و پتانسیل صادراتی بالایی دارند. همزمان، دولت تلاش میکند تا این منابع را در دسترس محیط فناوری بومی نیز قرار دهد و در ماه آوریل، قرارداد 25 میلیون دلاری با فایربِرد امضا کرد تا منابع محاسباتی را در اختیار استارتاپها و محققان داخلی بگذارد. تیمهایی نظیر Picsart و Krisp سالهاست که بخش قابل توجهی از اکوسیستم فناوری محلی ارمنستان را تشکیل میدهند.
گرجستان؛ گذار هدفمند از پروژههای خصوصی به سامانههای ملی
گرجستان تاکنون فاقد یک استراتژی ملی مدون در حوزه هوش مصنوعی بوده، اما در طول سال 2026 نقش دولت در این عرصه پررنگتر شد. مقامات تفلیس از تاسیس نخستین مرکز تحقیقاتی هوش مصنوعی در قطب فناوری کوتائیسی خبر دادند که بودجهای بالغ بر 18.4 میلیون دلار به آن اختصاص یافته است. همچنین در سپتامبر 2026، گرجستان با کره جنوبی برای ایجاد یک «مرکز همکاری در زمینه مدیریت دیجیتال» به توافق رسید.
با این وجود، یکی از بارزترین نمونههای کاربردی تاکنون، بانک گرجستان (Bank of Georgia) بوده است که بیش از 55 درصد کارکنان آن از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده میکنند و ماهانه 6600 ساعت در زمان کاری صرفهجویی میشود. از سوی دیگر، دانشگاه کسبوکار و فناوری پایگاهی تحت عنوان «بانک دیجیتال دانش گرجی» ایجاد کرده که شامل بیش از 10 میلیارد توکن از متون گرجیزبان است تا سیستمهای هوش مصنوعی بستر فرهنگی و زبانی محلی را بهتر درک کنند.
در بخش قانونگذاری نیز، گرجستان در سپتامبر 2024 به عنوان نخستین کشور قفقاز جنوبی، «کنوانسیون چارچوب شورای اروپا در مورد هوش مصنوعی» را امضا کرد که ارمنستان نیز در ژانویه 2026 به آن پیوست.
چالشهای مشترک؛ چه عاملی سرنوشتساز خواهد بود؟
با وجود رویکردهای متفاوت، هر سه کشور با چالشهای مشابهی روبرو هستند: تضمین دسترسی به منابع محاسباتی، دادههای باکیفیت، متخصصان کارآمد و جذب سرمایه.
برای جمهوری آذربایجان، درک این موضوع حیاتی است که هوش مصنوعی تا چه حد میتواند فراتر از خدمات الکترونیک دولتی گسترش یابد.
در مورد ارمنستان، موفقیت به میزان اتصال پروژههای عظیم زیرساختی به اقتصاد داخلی بستگی دارد؛ ساخت یک دیتاسنتر قدرتمند به تنهایی اکوسیستم فناوری ایجاد نمیکند. در گرجستان نیز، مرحله بعدی، ادغام ابتکارات پراکنده دانشگاهی و خصوصی در یک سیستم منسجمتر دولتی خواهد بود.
چشمانداز سالهای آینده؛ رقابت در میدان عمل
در قفقاز جنوبی مشهود است که کشورها در حال توسعه هوش مصنوعی بر اساس سناریوهای متفاوتی هستند. در آذربایجان نقش دولت بسیار پررنگ است؛ در ارمنستان تمرکز بر زیرساختهای کلان است؛ و در گرجستان، پروژههای خصوصی به تدریج با ابتکارات دولتی تکمیل میشوند.
صرف داشتن یک استراتژی یا مرکز داده به معنای تاثیر اقتصادی خودکار نیست. در سالهای پیشرو، آنچه بیش از تعداد پروژههای اعلامشده اهمیت خواهد داشت، تاثیر عملی آنها بر بهرهوری، صادرات و بازار کار است. تحولات سال 2026 نشان میدهد که استراتژیهای این سه کشور به مرور زمان انعطافپذیرتر شده و به تدریج نقاط اشتراکی با یکدیگر پیدا خواهند کرد.
انتهای پیام/