به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرمانشاه، آنتیبیوتیکها یکی از مهمترین دستاوردهای پزشکی مدرن هستند؛ داروهایی که طی دههها جان میلیونها انسان را نجات دادهاند، اما مصرف نادرست و بیرویه آنها میتواند اثربخشی همین داروهای حیاتی را به خطر بیندازد. مقاومت میکروبی امروز دیگر صرفاً یک موضوع تخصصی در حوزه پزشکی نیست، بلکه به یکی از تهدیدهای جدی سلامت عمومی در جهان تبدیل شده است.
یکی از مهمترین مصادیق مصرف نادرست آنتیبیوتیک، خوددرمانی است؛ یعنی فرد بدون مراجعه به پزشک و دریافت تشخیص و تجویز مناسب، اقدام به مصرف این داروها میکند. مسئلهای که اگرچه ممکن است در نگاه نخست رفتاری ساده و کماهمیت به نظر برسد، اما پیامدهای آن میتواند بسیار فراتر از سلامت یک فرد باشد.
پژوهشی که در دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه انجام شده، تلاش کرده است یکی از ابعاد همین مسئله را در میان دانشجویان بررسی کند؛ گروهی که خود به عنوان نسل تحصیلکرده و آیندهساز جامعه، میتوانند نقش مهمی در شکلگیری رفتارهای سلامتمحور داشته باشند.
این مطالعه در قالب پایاننامه کارشناسی ارشد خهلات همه غریب، دانشجوی رشته آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، با راهنمایی دکتر فرزاد جلیلیان، دانشیار گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، انجام شده است.
پژوهشگران در مرحله نخست، وضعیت مصرف آنتیبیوتیک و عوامل مرتبط با خوددرمانی را در 394 دانشجو بررسی کردند و سپس یک برنامه مداخلهای نیمهتجربی را با مشارکت 110 دانشجو به اجرا گذاشتند.
آنچه این پژوهش را قابل توجه میکند، صرفاً پرداختن به مسئله خوددرمانی نیست، بلکه نوع مداخلهای است که برای اصلاح این رفتار مورد استفاده قرار گرفته است. محققان از مدل اطلاعات، انگیزش و مهارتهای رفتاری بهره گرفتند؛ مدلی که بر این اصل استوار است که برای تغییر یک رفتار سلامت، افزایش اطلاعات به تنهایی کافی نیست و باید انگیزه و مهارت لازم برای رفتار صحیح نیز در فرد تقویت شود.
نتایج نشان داد این مداخله آموزشی توانسته است مؤلفههای مختلف مرتبط با مصرف منطقی آنتیبیوتیک را بهبود دهد. اطلاعات دانشجویان درباره مصرف صحیح آنتیبیوتیک و مقاومت دارویی افزایش یافت، انگیزه شخصی آنان تقویت شد و خودکارآمدی و مهارتهای رفتاری مرتبط با مصرف صحیح این داروها نیز بهبود پیدا کرد.
این یافته یک پیام مهم برای سیاستگذاران حوزه سلامت دارد: مقابله با مقاومت آنتیبیوتیکی را نمیتوان صرفاً به مطب پزشکان، داروخانهها و بیمارستانها محدود کرد. بخش مهمی از این مبارزه باید در حوزه آموزش و پیشگیری اتفاق بیفتد.
دانشجو اگر بداند چرا نباید برای هر بیماری آنتیبیوتیک مصرف کند، چه زمانی مصرف این داروها ضرورت دارد و قطع یا تغییر خودسرانه درمان چه پیامدهایی دارد، یک گام مهم در مسیر مصرف منطقی دارو برداشته است. اما دانش به تنهایی کافی نیست؛ فرد باید انگیزه و مهارت لازم برای مقاومت در برابر توصیههای غیرتخصصی و عادتهای غلط مصرف دارو را نیز داشته باشد.
انتشار بخشی از نتایج این پژوهش در مقالهای با عنوان The silent epidemic: addressing the determinants of antibiotics self-medication in university students در مجله Journal of Public Health از انتشارات Springer نیز نشاندهنده اهمیت این موضوع در سطح علمی است.
از منظر سیاستگذاری، یکی از مهمترین درسهای این پژوهش، ضرورت ورود آموزشهای مربوط به مصرف منطقی آنتیبیوتیک به محیطهای دانشگاهی است. دانشگاهها تنها محل انتقال دانش تخصصی نیستند؛ بلکه محیطی برای شکلگیری و تثبیت بسیاری از رفتارهای اجتماعی و سلامتمحور جوانان هستند.
از سوی دیگر، مقابله با خوددرمانی نیازمند همکاری چند بخش است. آموزش عمومی، افزایش آگاهی خانوادهها، نقشآفرینی پزشکان و داروسازان، نظارت مؤثر بر عرضه دارو و تقویت برنامههای آموزشی در مدارس و دانشگاهها، مجموعهای از اقداماتی هستند که میتوانند در کنار یکدیگر به کاهش مصرف نادرست آنتیبیوتیک کمک کنند.
مسئله مقاومت دارویی را نباید به آیندهای دور موکول کرد. زمانی که یک آنتیبیوتیک به دلیل مصرف نادرست دیگر اثربخشی لازم را نداشته باشد، درمان عفونتها دشوارتر، طولانیتر و پرهزینهتر خواهد شد و در مواردی حتی میتواند جان بیمار را تهدید کند.
از این منظر، خوددرمانی با آنتیبیوتیک فقط یک انتخاب شخصی نیست؛ رفتاری است که میتواند پیامد اجتماعی داشته باشد. هر بار مصرف غیرضروری یا نادرست این داروها، به تداوم چرخهای کمک میکند که در نهایت میتواند اثربخشی داروهای موجود را برای همه جامعه کاهش دهد.
پژوهش دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه نشان میدهد که تغییر این رفتار امکانپذیر است، به شرط آنکه آموزش از سطح توصیههای کلی فراتر رود و همزمان دانش، انگیزه و مهارتهای رفتاری افراد را هدف قرار دهد.
اگر قرار است آنتیبیوتیکها برای نسلهای آینده نیز مؤثر باقی بمانند، باید از امروز فرهنگ مصرف منطقی آنها را تقویت کرد؛ فرهنگی که اصلاح آن از دانشگاهها و محیطهای آموزشی میتواند آغاز شود.
یادداشت از فرزاد جلیلیان، دانشیار گروه آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه با لینک سامانه علم سنجی https://isid.research.ac.ir/Farzad_Jalilian
انتهای پیام/