خبرگزاری تسنیم ـ معظمه نقیپور| وقف یکی از ریشهدارترین سنتهای خیرخواهانه در جامعه ایرانی و اسلامی است؛ سنتی که در طول قرنها نهتنها بهعنوان یک عمل عبادی و خیرخواهانه، بلکه بهعنوان یکی از سازوکارهای ماندگار برای تأمین بخشی از نیازهای اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و عمومی جامعه مورد توجه مردم قرار گرفته است. مردمانی که در دورههای مختلف بخشی از دارایی، زمین، محصول، خانه، مغازه و دیگر اموال خود را با نیتهای خیرخواهانه از مالکیت شخصی خارج کرده و برای همیشه در مسیر مشخصی قرار دادهاند تا منافع آن در همان مسیری که واقف تعیین کرده، هزینه شود.
فرهنگ وقف در ایران سابقهای طولانی دارد و با گسترش آموزههای اسلامی، این سنت اجتماعی و خیرخواهانه پیوندی عمیقتر با باورهای دینی مردم پیدا کرد. از همین رو در بسیاری از شهرها و روستاهای کشور، امروز موقوفاتی وجود دارد که قدمت برخی از آنها به چند دهه یا حتی چند قرن پیش بازمیگردد و اسناد و وقفنامههای آنها روایتگر بخشی از تاریخ اجتماعی مناطق مختلف است.
مازندران نیز از جمله استانهایی است که فرهنگ وقف در آن با زندگی سنتی مردم، کشاورزی، زمینداری و ساختار اجتماعی روستاها پیوندی دیرینه دارد. در بسیاری از مناطق استان، زمینهای کشاورزی، بخشی از عرصه روستاها، مساجد، حسینیهها، تکایا و دیگر اماکن مذهبی و عمومی در طول سالیان گذشته وقف شدهاند. در برخی مناطق نیز با پدیده روستاهای وقفی مواجه هستیم؛ روستاهایی که عرصه آنها بهصورت کامل یا مشاعی در شمار موقوفات قرار گرفته است.
سوادکوه و سوادکوه شمالی از جمله مناطقی هستند که سابقه وقف در آنها بهطور مستقیم با پیشینه تاریخی و اجتماعی مردم منطقه گره خورده است. وجود موقوفات متعدد، روستاهای وقفی و اماکن مذهبی تحت نظارت اداره اوقاف، نشان میدهد که وقف در این منطقه صرفاً یک موضوع اداری نیست، بلکه بخشی از میراث اجتماعی و اعتقادی مردم به شمار میرود؛ میراثی که در کنار ظرفیتهای فراوان، با چالشهایی همچون شناسایی و تثبیت حقوق موقوفات، وصول اجارهبها، اجرای دقیق نیت واقف، رسیدگی به پروندههای حقوقی و قضایی و همچنین نگهداری و توسعه بقاع متبرکه مواجه است.
در سوی دیگر ماجرا، اداره اوقاف و امور خیریه قرار دارد که وظیفه نظارت بر موقوفات، پیگیری حقوق آنها، اجرای نیات واقفان و مدیریت امور بقاع متبرکه را بر عهده دارد. با این حال، گستردگی موقوفات و تنوع کاربری آنها، از اراضی کشاورزی و مسکونی گرفته تا مساجد، حسینیهها، تکایا و روستاهای وقفی، موجب شده است که صیانت از حقوق موقوفات نیازمند پیگیری مستمر اداری و قضایی باشد.
در همین راستا و همزمان با هفته وقف، به سراغ حجتالاسلام مهدی یوسفتبار، رئیس اداره اوقاف و امور خیریه سوادکوه و سوادکوه شمالی رفتیم تا درباره وضعیت موقوفات این دو شهرستان، تعداد و نوع آنها، پروندههای حقوقی و قضایی، نحوه اجرای نیات واقفان، وضعیت بقاع متبرکه، چالش وصول اجارهبها و همچنین موقوفاتی که در اختیار دستگاههای اجرایی قرار دارند، گفتوگو کنیم.
متن این گفتوگوی تفصیلی را در ادامه میخوانید:
تسنیم: در آغاز گفتوگو درباره گستره فعالیت اداره اوقاف در سوادکوه و سوادکوه شمالی توضیح دهید. چه تعداد موقوفه و بقعه متبرکه در این دو شهرستان تحت نظارت شما قرار دارد؟
یوسفتبار: ابتدا هفته وقف را گرامی میدارم. چند سالی است که بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، پانزدهم ربیعالاول بهعنوان آغاز هفته وقف نامگذاری شده و این ایام فرصت مناسبی برای معرفی فرهنگ وقف، ظرفیتهای موقوفات و همچنین تبیین وظایف مردم و دستگاههای مسئول در قبال این میراث ارزشمند است.
در شهرستانهای سوادکوه و سوادکوه شمالی حدود 460 موقوفه تحت نظارت اداره اوقاف و امور خیریه قرار دارد. علاوه بر این، حدود 100 امامزاده و بقعه متبرکه نیز در این دو شهرستان وجود دارد که امور مربوط به آنها از سوی اداره اوقاف پیگیری و نظارت میشود.
فعالیت ما در این مجموعهها صرفاً به امور اداری محدود نمیشود. در بقاع متبرکه سرکشیهای مستمر داریم، موضوعات مربوط به غبارروبی، نگهداری، امور عمرانی و سایر نیازهای موجود را پیگیری میکنیم و در حد امکانات و برنامههای پیشبینیشده، اقدامات لازم انجام میشود.
در کنار این موارد، موضوع فعالیتهای فرهنگی و قرآنی نیز برای ما اهمیت دارد و برگزاری مسابقات قرآن و برنامههای فرهنگی از جمله فعالیتهایی است که اداره اوقاف در این دو شهرستان دنبال میکند.
تسنیم: وقتی از 460 موقوفه سخن میگوییم، این موقوفات چه گسترهای دارند و چه نوع اموالی را شامل میشوند؟
یوسفتبار: موقوفات این دو شهرستان تنوع قابل توجهی دارند. بخشی از آنها مربوط به مساجد، حسینیهها و تکایا است و بخشی دیگر را عرصههای موقوفه تشکیل میدهد که دارای کاربریهای مختلف، از جمله مسکونی و کشاورزی هستند.
در برخی مناطق، موقوفات بهصورت مشاعی وجود دارند و حتی چندین روستا با چنین شرایطی مواجه هستند. در شهرستان سوادکوه 6 روستای وقفی داریم و در سطح شهر و روستاهای اطراف نیز موقوفات دیگری وجود دارد که تعداد آنها در برخی موارد تکرقمی است.
در سوادکوه شمالی نیز یک روستا بهصورت کامل وقفی است و در کنار آن، موقوفات دیگری در شهر و روستاهای این شهرستان وجود دارد.
بنابراین وقتی درباره وقف در سوادکوه و سوادکوه شمالی صحبت میکنیم، نباید فقط یک زمین یا یک ساختمان را تصور کنیم؛ بخشی از ساختار اجتماعی و جغرافیایی منطقه با موقوفات گره خورده و همین مسئله اهمیت صیانت از حقوق آنها را دوچندان میکند.
تسنیم: یکی از موضوعات مهم در حوزه وقف، تثبیت مالکیت و احقاق حقوق موقوفات است. در این زمینه چه اقداماتی انجام شده و چند پرونده قضایی در دست بررسی داشتهاید؟
یوسفتبار: در حوزه احقاق حقوق موقوفات، نزدیک به 100 پرونده در محاکم قضایی داشتهایم. بخشی از این پروندهها به نتیجه رسیده و توانستهایم با پیگیریهای انجامشده، وقفیت برخی املاک را در مراجع قضایی به اثبات برسانیم.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ چراکه گاهی یک موقوفه برای سالها در اختیار اشخاص قرار گرفته و برای تثبیت وضعیت حقوقی آن نیازمند پیگیری طولانیمدت هستیم.
در این میان، دو پرونده قابل توجه داشتیم که موقوفه حدود 40 سال در اختیار افراد بود و با پیگیریهای انجامشده توانستیم در دیوان عالی کشور، وقفیت آن را به اثبات برسانیم و پس از تأیید، قرارداد اجاره نیز منعقد شد.
این موارد نشان میدهد که احقاق حقوق موقوفات گاهی فرآیندی طولانی و پیچیده است و اداره اوقاف ناچار است برای دفاع از حقوق موقوفه، مسیرهای مختلف قانونی و قضایی را طی کند.
تسنیم: پس از اثبات وقفیت یک ملک، مرحله بعدی چیست؟ درآمد حاصل از این موقوفات چگونه به نیت واقف بازمیگردد؟
یوسفتبار: اصل موضوع در وقف این است که درآمد موقوفه باید مطابق نیت واقف هزینه شود. در مواردی که عرصه موقوفه در اختیار مردم قرار دارد، افراد باید به اداره اوقاف مراجعه کنند و نسبت به انعقاد قرارداد اجاره اقدام کنند.
درآمد حاصل از این اجارهها باید بر اساس نیتی که در وقفنامه مشخص شده، هزینه شود. بهعنوان مثال، اگر واقف نیت مشخصی برای یک موقوفه تعیین کرده باشد، درآمد آن باید در همان مسیر هزینه شود و نمیتوان آن را خارج از چارچوب نیت واقف مصرف کرد.
ما معمولاً پیش از مناسبتهایی مانند ماه محرم یا ماه مبارک رمضان از هیئت امنا و مسئولان اماکن مربوط دعوت میکنیم و از آنها میخواهیم نیازها و هزینههای خود را با ارائه فاکتور اعلام کنند. پس از طی فرآیند مربوط، مبالغ به حساب صاحب فاکتور یا ذینفع واریز میشود و اجرای نیت انجام میگیرد.
امسال نیز موقوفات درآمد مناسبی داشتند و توانستیم از محل درآمد آنها در بحث عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) کمکهایی داشته باشیم.
تسنیم: برخی تصور میکنند درآمد موقوفات الزاماً در اختیار اداره اوقاف قرار میگیرد. در واقع درآمد موقوفات و بقاع متبرکه چگونه هزینه میشود؟
یوسفتبار: هر موقوفه شرایط و نیت خاص خود را دارد و درآمد آن باید در همان چارچوب هزینه شود. در مورد بقاع متبرکه نیز درآمدها و نذورات بر اساس دستورالعملهای سازمان اوقاف و مقررات مربوط، در همان بقاع هزینه میشود.
یکی از بخشهای مهم این هزینهها مربوط به حقوق و دستمزد خادمان است. در برخی بقاع متبرکه لازم است خادم بهصورت شبانهروزی حضور داشته باشد. این مسئله بهویژه در مناطقی مانند سوادکوه اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه شرایط جوی و وضعیت راهها گاهی به گونهای است که ممکن است مسیرها در زمستان یا هنگام بارندگی با مشکل مواجه شود.
خادم باید در چنین شرایطی در بقعه حضور داشته باشد و در صورت مراجعه زائران، امکان ارائه خدمات فراهم باشد. تأمین آب جوش، اسکان و سرویس بهداشتی از جمله خدماتی است که در این شرایط باید مورد توجه قرار گیرد.
در برخی مناسبتها نیز خدمات گستردهتری ارائه میشود.
تسنیم: درباره خدماترسانی به زائران در بقاع متبرکه سوادکوه نیز تجربههایی داشتهاید؟
یوسفتبار: بله. در ایام تشییع پیکر مطهر شهدای خدمت نیز در سوادکوه در امامزاده ابوطالب(ع) و امامزاده عبدالحق(ع) موکب و محل اسکان زائران داشتیم و تلاش شد خدمات لازم به مردم و زائران ارائه شود.
در کنار خدمات فرهنگی و رفاهی، موضوع نگهداری و مرمت ابنیه بقاع نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. بخش قابل توجهی از هزینههای عمرانی از محل درآمد همین اماکن تأمین میشود.
البته شرایط اقتصادی و افزایش قیمت مصالح ساختمانی، نگهداری و حفظ ابنیه را بسیار دشوار و پرهزینه کرده است. وقتی یک بنای قدیمی یا یک بقعه نیاز به تعمیر، مرمت یا بازسازی دارد، هزینههای آن بسیار سنگین شده و باید منابع لازم برای این کار تأمین شود.
تسنیم: یکی از موضوعات قابل توجه، وضعیت ادارات و دستگاههایی است که در املاک موقوفه مستقر هستند. در سوادکوه و سوادکوه شمالی چند اداره در چنین شرایطی قرار دارند و وضعیت پرداخت اجاره آنها چگونه است؟
یوسفتبار: در این دو شهرستان، برخی ادارات در املاک موقوفه مستقر هستند. حدود 6 اداره حساس و مهم در سوادکوه و سوادکوه شمالی مستأجر موقوفه هستند.
متأسفانه در برخی موارد اجارهبها بهروز نشده و پرداختها نیز با مشکل مواجه است. این موضوع فقط درباره دستگاههای اجرایی نیست و در مورد برخی افراد و ساکنان نیز با چنین مسئلهای مواجه هستیم.
ما در روستاهای مختلف موقوفات متعددی داریم. حتی در مواردی هم سند رسمی وجود دارد و هم رأی دادگاه صادر شده است. برای نمونه، رأیی مربوط به سال 1323 هجری شمسی داریم که در سال 1325 نیز در مرحله تجدیدنظر در مازندران تأیید شده و بر اساس آن رأی، سند صادر شده است.
با وجود چنین اسناد و آرایی، متأسفانه در برخی موارد افراد زیر بار پرداخت اجارهبهای موقوفه نمیروند.
تسنیم: چرا با وجود وجود سند و رأی قضایی، همچنان شاهد مقاومت برخی افراد در پرداخت حقوق موقوفات هستیم؟
یوسفتبار: این موضوع یکی از چالشهایی است که باید از دو منظر قانونی و شرعی مورد توجه قرار گیرد. وقتی یک ملک وقف شده و وقفیت آن به اثبات رسیده است، استفاده از آن باید در چارچوب قوانین و مقررات مربوط به موقوفات باشد.
ما تلاش میکنیم موضوعات را از مسیر قانونی دنبال کنیم، اما مسئله فقط بحث حقوقی نیست؛ وقف یک موضوع شرعی نیز هست و واقف مال خود را برای نیت مشخصی وقف کرده است.
بنابراین نمیتوان نسبت به حقوق موقوفه بیتفاوت بود. اگر کسی از عرصه موقوفه استفاده میکند، باید تکلیف اجاره و حقوق موقوفه را مشخص کند.
تسنیم: بهنظر شما عدم پرداخت اجارهبهای موقوفات چه تبعاتی برای اجرای نیات واقفان دارد؟
یوسفتبار: طبیعی است که وقتی درآمد موقوفه وصول نشود، امکان اجرای نیت واقف نیز محدود میشود. موقوفه برای این ایجاد شده که درآمد آن در مسیر مشخصی هزینه شود.
اگر اجاره عرصههای موقوفه پرداخت نشود، این درآمد از چرخه اجرای نیت خارج میشود و در نتیجه بخشی از اهدافی که واقف برای آن مال خود را وقف کرده است، محقق نخواهد شد.
بنابراین پرداخت اجارهبهای موقوفه صرفاً یک موضوع مالی میان مستأجر و اداره اوقاف نیست؛ پشت این موضوع یک نیت خیر وجود دارد که باید به آن احترام گذاشته شود.
تسنیم: با توجه به شرایط اقتصادی و افزایش هزینهها، آیا درآمد موقوفات برای نگهداری بقاع و اجرای نیات واقفان کافی است؟
یوسفتبار: شرایط اقتصادی قطعاً بر هزینههای مربوط به موقوفات و بقاع متبرکه تأثیر گذاشته است. افزایش قیمت مصالح و هزینههای نگهداری باعث شده هزینههای عمرانی بسیار سنگینتر از گذشته شود.
با این حال، تلاش ما این است که منابع موجود را به شکل صحیح و در چارچوب نیت واقفان و مقررات هزینه کنیم.
در بقاع متبرکه نیز درآمدها باید برای همان بقعه و در مسیرهای مشخصشده هزینه شود. بخشی از این منابع صرف نگهداری، بخشی صرف حقوق خادمان و بخشی نیز برای امور عمرانی و خدماتی مورد استفاده قرار میگیرد.
تسنیم: اگر بخواهید مهمترین چالش امروز اداره اوقاف در سوادکوه و سوادکوه شمالی را بیان کنید، چه موضوعی را در اولویت قرار میدهید؟
یوسفتبار: یکی از موضوعات مهم، صیانت از حقوق موقوفات و اجرای دقیق نیت واقفان است. ما باید بتوانیم حقوق موقوفات را حفظ کنیم تا درآمد آنها وصول شود و همان درآمد نیز در مسیری که واقف تعیین کرده هزینه شود.
در کنار آن، موضوع نگهداری بقاع متبرکه و تأمین هزینههای عمرانی نیز اهمیت دارد.
از طرف دیگر، بخشی از موقوفات در اختیار مردم یا دستگاههای مختلف قرار دارد و لازم است وضعیت آنها از نظر قرارداد اجاره و پرداخت حقوق موقوفه تعیین تکلیف شود.
این موضوعات نیازمند همکاری و همراهی مردم و دستگاههای اجرایی است.
تسنیم: در پایان، اگر بخواهید یک پیام مستقیم به افرادی که در اراضی موقوفه سکونت یا فعالیت دارند اما حقوق موقوفه را پرداخت نمیکنند داشته باشید، چه میگویید؟
یوسفتبار: از مردم درخواست میکنم موضوع وقف را جدی بگیرند و نسبت به حقوق موقوفات بیتفاوت نباشند.
این موضوع را نه صرفاً بهعنوان رئیس اداره اوقاف، بلکه بهعنوان یک روحانی عرض میکنم؛ سکونت و استفاده از زمین موقوفی بدون پرداخت حقوق موقوفه، حکم شرعی دارد.
افرادی که در زمینهای موقوفه سکونت دارند یا از این املاک استفاده میکنند، اگر درباره حکم شرعی آن اطلاع ندارند، سؤال کنند تا بدانند استفاده بدون رعایت حقوق موقوفه چه تبعاتی دارد.
وقف با نیت خیر انجام شده و واقف مال خود را برای یک مسیر مشخص کنار گذاشته است. بنابراین باید این نیت محترم شمرده شود و حقوق موقوفه رعایت شود.
امیدواریم مردم و دستگاههایی که از املاک موقوفه استفاده میکنند، نسبت به تعیین تکلیف وضعیت خود و پرداخت حقوق موقوفات اقدام کنند تا درآمد موقوفات بتواند در همان مسیری که واقف تعیین کرده، برای امور خیر و خدمت به مردم هزینه شود.
انتهای پیام/