به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری تسنیم، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با امضای تفاهمنامهای مشترک، توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در نظام پولی و بانکی کشور را دنبال میکنند؛ اقدامی که قرار است با تدوین نقشه راه مهاجرت، ایجاد آزمایشگاه مرجع و حمایت از شرکتهای دانشبنیان، زیرساختهای بانکی را برای تهدیدهای احتمالی ناشی از توسعه رایانش کوانتومی آماده کند.
معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران برای توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی کشور تفاهمنامه همکاری امضا کردند.
براساس مفاد این تفاهمنامه، همکاری دو طرف بر شناسایی و مدیریت مخاطرات ناشی از پیشرفت رایانش کوانتومی، تدوین الزامات و استانداردهای فنی و اجرایی، ارزیابی راهکارهای رمزنگاری پساکوانتومی و ایجاد زیرساختهای مورد نیاز برای افزایش تابآوری سایبری متمرکز خواهد بود.
رمزنگاری پساکوانتومی به مجموعهای از الگوریتمها و پروتکلهای رمزنگاری گفته میشود که برای مقابله با تهدید رایانههای کوانتومی طراحی شدهاند، اما روشهای رمزنگاری کلاسیکی هستند که با سامانه متعارف امروزه قابلیت پیادهسازی دارند.
اهمیت این فناوری برای نظام بانکی از آنجا ناشی میشود که بخشی از سامانههای رمزنگاری فعلی ممکن است با توسعه رایانش کوانتومی در آینده در معرض تهدید قرار گیرند.
بر اساس این تفاهمنامه، دو طرف قرار است برنامه آمادگی و گذار تدریجی نظام پولی و بانکی کشور به رمزنگاری پساکوانتومی را تدوین و اجرا کنند. این فرآیند باید به شکلی مرحلهای و کنترلشده انجام شود تا جایگزینی الگوریتمهای رمزنگاری، اختلالی در ارائه خدمات بانکی ایجاد نکند.
یکی از محورهای اصلی همکاری، تدوین «نقشه راه مهاجرت» است؛ سندی که اهداف، اولویتها، الزامات فنی و امنیتی، مسئولیت دستگاهها، زمانبندی، منابع و مراحل انتقال از سازوکارهای رمزنگاری موجود به راهکارهای پساکوانتومی را مشخص خواهد کرد.
در این چارچوب، قابلیت «چابکی رمزنگاری» نیز مورد توجه قرار گرفته است. منظور از این مفهوم، توانایی یک سامانه برای تغییر یا جایگزینی الگوریتمها، کلیدها و سازوکارهای رمزنگاری بدون نیاز به تغییرات اساسی در معماری، نرمافزار یا تجهیزات آن است. چنین قابلیتی میتواند مهاجرت مرحلهای سامانههای بانکی به استانداردهای جدید را سادهتر کند.
براساس توافق انجامشده، «کمیته مشترک راهبری توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» با حضور نمایندگان دو طرف تشکیل میشود. این کمیته مسئول سیاستگذاری کلان، تصویب طرحها، هماهنگی اقدامات مشترک، رفع موانع اجرایی و نظارت بر روند اجرای برنامه خواهد بود.
ترکیب این کمیته شامل دو نماینده تامالاختیار از معاونت علمی و سه نماینده تامالاختیار از بانک مرکزی است. تدوین و تصویب ساختار «مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» نیز از جمله وظایف این کمیته تعیین شده است.
بر اساس متن تفاهمنامه، مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی با هدف پیگیری امور اجرایی، عملیاتیکردن برنامهها و شتابدهی به توسعه فناوری ایجاد خواهد شد. قرار است ساختار، بودجه، شیوه اداره و حدود اختیارات این مرکز حداکثر ظرف سه ماه پس از امضای تفاهمنامه به تصویب کمیته مشترک برسد.
یکی دیگر از محورهای همکاری، ایجاد یک «آزمایشگاه مرجع» برای ارزیابی، آزمون و اعتبارسنجی الگوریتمها، تجهیزات، محصولات و سامانههای رمزنگاری پساکوانتومی است. این آزمایشگاه قرار است عملکرد و انطباق راهکارهای پیشنهادی با الزامات فنی و امنیتی مورد تأیید طرفین را بررسی کند.
بانک مرکزی در این همکاری مسئول شناسایی نیازها و اولویتهای نظام بانکی، تعیین الزامات فنی و امنیتی، ارزیابی داراییهای رمزنگاری و فراهمکردن بسترهای آزمون خواهد بود. همچنین استقرار تدریجی راهکارهای تأییدشده در شبکه بانکی و پرداخت و ابلاغ الزامات و استانداردهای مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه تحت نظارت بانک مرکزی از دیگر مسئولیتهای پیشبینیشده برای این نهاد است.
در مقابل، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری بر توسعه دانش و پژوهش، حمایت از فناوری و محصولات بومی، تقویت شرکتهای دانشبنیان و مراکز نوآوری و ایجاد ظرفیتهای تخصصی و نیروی انسانی مورد نیاز تمرکز خواهد کرد.
در متن تفاهمنامه همچنین ایجاد یک «صندوق مشترک» برای حمایت مالی از طرحهای مرتبط با این برنامه پیشبینی شده است. ماهیت حقوقی صندوق، ارکان، منابع و نحوه تأمین مالی آن باید در چارچوب قوانین و مقررات و با سازوکار مورد توافق طرفین تعیین شود.
آغاز مسیر مهاجرت شبکه بانکی ایران به رمزنگاری پساکوانتومی
حسین افشین در این مراسم، امضای این تفاهمنامه را یکی از رویدادهای مهم حوزه علم و فناوری کشور در سال جاری دانست و با اشاره به نقش شبکه بانکی در توسعه و بهکارگیری فناوریهای نوین اظهار کرد: یکی از نخستین حوزههایی که مردم آثار فناوریهای جدید را در زندگی روزمره خود احساس کردهاند، خدمات بانکی بوده است. بانکها در بسیاری از دورهها از مجموعههای پیشرو در استفاده از فناوریهای جدید بودهاند و امروز نیز بانک مرکزی میتواند در حوزه فناوریهای نوظهور، نقش پیشران داشته باشد.
معاون علمی رئیسجمهور یکی از پیامدهای توسعه فناوری کوانتوم را ایجاد تهدید برای برخی روشهای رمزنگاری فعلی عنوان کرد و گفت: با افزایش توان پردازشی رایانههای کوانتومی، برخی الگوریتمهایی که امروز از نظر امنیتی قابل اتکا هستند، ممکن است در آینده دیگر سطح امنیت مورد انتظار را نداشته باشند.
افشین افزود: به هر حال توسعه فناوری کوانتوم حسنهای زیادی خواهد داشت، اما یکی از معایب آن این است که کدگذاریها و رمزنگاریهایی که امروز امن هستند، ممکن است با افزایش توان محاسباتی دیگر امن نباشند. به همین دلیل، حرکت به سمت رمزنگاری پساکوانتومی باید پیش از فراگیر شدن تواناییهای محاسباتی کوانتومی آغاز شود.
به گفته او، کشورهای پیشرو از جمله آمریکا، کانادا، ژاپن و چین نیز فرایند آمادهسازی و مهاجرت تدریجی زیرساختهای خود از روشهای رمزنگاری متعارف به روشهای مقاوم در برابر حملات کوانتومی را آغاز کردهاند. او در عین حال تأکید کرد که این مهاجرت یکباره نخواهد بود و به شکل تدریجی، مرحلهبندیشده و بر اساس اولویتهای امنیتی انجام میشود.
افشین یکی از مهمترین بخشهای این تفاهمنامه را ایجاد یک بازار واقعی برای فناوریهای کوانتومی و بهویژه رمزنگاری پساکوانتومی دانست.
او گفت: تا زمانی که برای فناوریهای جدید تقاضای واقعی ایجاد نشود، توسعه شرکتها و محصولات این حوزه نیز با محدودیت مواجه خواهد بود. ورود بانک مرکزی به این حوزه و اعلام نیاز شبکه بانکی میتواند زمینه فعالیت متمرکز شرکتهای دانشبنیان در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی را فراهم کند.
معاون علمی رئیسجمهور افزود: با شکلگیری این بازار، شرکتهای دانشبنیان و مجموعههایی که در حوزه فناوری کوانتومی فعالیت میکنند، میتوانند بخشی از ظرفیت خود را به نیازهای شبکه بانکی اختصاص دهند و به این ترتیب، اکوسیستم تخصصی رمزنگاری پساکوانتومی در کشور شکل بگیرد.
این مقام مسئول ضمن تاکید بر اینکه در این مسیر هدف محدود کردن همکاریها به فعالیتهای پژوهشی نیست؛ گفت: قرار است پژوهش، توسعه فناوری، تولید محصول و استفاده عملیاتی از این محصولات در کنار یکدیگر قرار گیرند.
افشین با اشاره به برنامههای معاونت علمی برای توسعه فناوری کوانتومی عنوان کرد: حمایت از پژوهشهای مرتبط با این حوزه در دستور کار بنیاد علم ایران قرار دارد. همزمان با اجرای تفاهمنامه، فراخوانهای پژوهشی در حوزههای مرتبط با نیازهای پولی و بانکی منتشر خواهد شد و معاونت علمی و بنیاد علم ایران از طرحهای واجد شرایط حمایت خواهند کرد.
او همچنین تربیت نیروی انسانی متخصص را یکی دیگر از محورهای این برنامه عنوان کرد و گفت: بنیاد ملی نخبگان، تربیت نخبگان در حوزه کوانتوم را در اولویت قرار داده است تا ظرفیت انسانی مورد نیاز برای توسعه این فناوری در کشور شکل بگیرد.
به گفته معاون علمی رئیسجمهور، ایجاد ظرفیت در دانشگاهها و توسعه شرکتهای دانشبنیان نیز بخشی از برنامهای است که طی دو سال گذشته دنبال شده است.
افشین اعلام کرد: حدود 15 دانشگاه کشور در حوزه زیرساختهای آزمایشگاهی مورد حمایت قرار گرفتهاند، هستههای پژوهشی شکل گرفته و سه آزمایشگاه آموزشی کوانتومی نیز برای استفاده دانشگاهها خریداری شده است. همچنین دورهها و سرفصلهای آموزشی مرتبط با این حوزه در دانشگاهها توسعه یافته و شرکتهای دانشبنیان نیز وارد این عرصه شدهاند.
یکی دیگر از محورهای مورد تأکید افشین، ایجاد زیرساخت آزمایشگاهی برای ارزیابی فناوریهای پساکوانتومی بود. او گفت: زمانی که الگوریتمها و راهکارهای جدید رمزنگاری توسعه پیدا میکنند، نمیتوان آنها را بدون آزمون و ارزیابی وارد زیرساختهای حساس بانکی کرد. به همین دلیل باید محیطهای آزمایشگاهی و سندباکسهایی ایجاد شود تا الگوریتمها از نظر عملکرد، مقیاسپذیری و میزان تابآوری مورد بررسی قرار گیرند.
این مقام مسئول ادامه داد: این زیرساخت در مرکز انفورماتیک بانک مرکزی ایجاد خواهد شد. شرکتهای فعال در این حوزه نیز میتوانند محصولات و راهکارهای خود را در چنین محیطی آزمایش و ارزیابی کنند.
افشین با اشاره به تجربه سایر کشورها گفت: ایجاد مراکز آزمون و ارزیابی در کنار نهادهای پولی و بانکی، رویکردی است که در برخی نظامهای بانکی جهان نیز دنبال میشود.
معاون علمی رئیسجمهور در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت آغاز زودهنگام این فرایند تأکید کرد و گفت: مسئله امنیت دادهها تنها به زمانی که رایانههای کوانتومی به توانایی لازم برای شکستن برخی رمزنگاریها دست پیدا کنند محدود نمیشود. دادههای رمزگذاریشده امروز ممکن است ذخیره شوند و در آینده، با در دسترس قرار گرفتن توان محاسباتی مناسب، مورد حمله قرار گیرند. از این رو، آمادهسازی شبکه بانکی باید پیش از رسیدن به آن مرحله انجام شود.
افشین ادامه داد: حتی رمزنگاری که امروز صورت گرفته میتواند ذخیره شود و در آینده باز شود و برای مقابله با چنین سناریویی باید از هماکنون تدبیر شود.
وی خاطرنشان کرد: امیدواریم با اتکا به ظرفیت دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان، جوانان و نخبگان ایرانی، کشور بتواند فناوریهای مورد نیاز در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی را توسعه دهد و دستاوردهای این حوزه نیز در ادامه به سایر بخشهای اقتصادی و صنعتی سرریز شود.
افشین در بخش دیگری از سخنان خود، تفاهمنامه امضاشده را نقطه شروعی برای ایجاد تغییر در رویکرد فناوری بانک مرکزی دانست و گفت این نهاد میتواند بهعنوان پیشران توسعه فناوریهای نوظهور در شبکه بانکی عمل کند.
او تأکید کرد: معاونت علمی در دولت چهاردهم توسعه فناوری کوانتوم را از موضوعات مهم خود قرار داده و اکنون با ورود بانک مرکزی، یکی از مهمترین کاربردهای این فناوری، یعنی امنیت و رمزنگاری در نظام پولی و بانکی، وارد مرحله عملیاتیتری شده است.
به گفته معاون علمی رییسجمهور، تکمیل زنجیره فناوری کوانتوم در کشور نیازمند وجود همزمان پژوهش، نیروی انسانی، زیرساخت، شرکتهای فناور و بازار است و ورود بانک مرکزی میتواند بخش مهمی از تقاضای واقعی این زنجیره را شکل دهد.
او در پایان خاطرنشان کرد: امیدواریم برنامه سهساله پیشبینیشده با سرعت بیشتری اجرا شود و تا پایان دولت چهاردهم، بخش مهمی از مسیر توسعه و استقرار رمزنگاری پساکوانتومی در شبکه بانکی کشور به نتیجه برسد.
تشکیل مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی
در ادامه این مراسم، عبدالحسن بهرامی، رئیس مرکز راهبری ستادهای توسعه اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، در توضیح مفاد تفاهمنامه گفت: این توافق پس از جلسه مشترک 17 مردادماه میان بانک مرکزی و معاونت علمی و با هدف بررسی ضرورت استفاده از رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی کشور تدوین شده است.
به گفته بهرامی، دو طرف طی دو هفته گذشته همکاری مشترکی برای آمادهسازی متن تفاهمنامه داشتهاند و این سند در 10 ماده تنظیم شده است.
بهرامی گفت: ایجاد «کمیته مشترک راهبری توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» یکی از مهمترین مفاد این تفاهمنامه است. طرفین موظف هستند حداکثر ظرف 10 روز پس از امضای تفاهمنامه، نمایندگان خود را برای عضویت در این کمیته معرفی کنند. در ساختار نهایی کمیته، سه نماینده از بانک مرکزی و دو نماینده از معاونت علمی حضور خواهند داشت تا موضوعات اجرایی و فنی تفاهمنامه را پیگیری کنند. ایجاد «مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» نیز در این تفاهمنامه پیشبینی شده است. بر اساس توضیحات بهرامی، این مرکز با هدف پیگیری و شتابدهی به توسعه فناوریهای حوزه رمزنگاری پساکوانتومی ایجاد خواهد شد و ساختار، مأموریت و اختیارات آن باید ظرف سه ماه در کمیته مشترک تدوین و برای تأیید به مقامات عالی دو مجموعه ارائه شود.
این مقام مسئول ادامه داد: همچنین ایجاد یک صندوق مشترک میان دو طرف در تفاهمنامه پیشبینی شده است. این صندوق، در چارچوب قوانین و مقررات مربوط، وظیفه پشتیبانی و سرمایهگذاری در پروژهها و فعالیتهای مرتبط با توسعه رمزنگاری پساکوانتومی را بر عهده خواهد داشت.
بهرامی درباره تقسیم وظایف دو طرف گفت: بانک مرکزی و مجموعههای تحت نظارت آن، بهعنوان بهرهبرداران فناوری، نقش مهمی در تعریف نیازها و فراهم کردن زیرساختهای مورد نیاز آزمایشگاهی خواهند داشت.
وی ادامه داد: در مقابل، معاونت علمی توسعه فناوری، حمایت از پژوهش و محصولات بومی، پشتیبانی از شرکتهای دانشبنیان و ارتقای ظرفیتهای تخصصی و انسانی را دنبال میکند.
او تأکید کرد: مدت اجرای تفاهمنامه سه سال تعیین شده است، اما با توجه به عزم و همکاری شکلگرفته میان دو مجموعه، تلاش خواهد شد برنامهها سریعتر از زمانبندی اولیه پیش برود.
بهرامی همچنین اعلام کرد: نماینده بانک مرکزی به جلسات شورای راهبری کوانتوم کشور دعوت خواهد شد تا هماهنگی میان برنامههای این شورا و نیازهای حوزه پولی و بانکی افزایش یابد.
امنیت صدها میلیارد تراکنش بانکی در گرو آمادگی برای عصر کوانتوم
عبدالناصر همتی، رییس کل بانک مرکزی طی سخنانی در آیین امضای تفاهمنامه همکاری مشترک میان بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری با موضوع «توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی» با اشاره به اهمیت توسعه فناوریهای کوانتومی و نقش آن در آینده امنیت نظام بانکی گفت: حجم بسیار بالایی از تراکنشهای مالی کشور در زیرساختهای تحت مدیریت بانک مرکزی انجام میشود و این حجم از داده و تراکنش نیازمند حفاظت در برابر تهدیدهای ناشی از پیشرفت فناوریهای کوانتومی است.
او با اشاره به آمار تراکنشهای شبکههای پرداخت و بانکی کشور افزود: در حال حاضر سالانه بیش از 87 میلیارد تراکنش در شبکه شتاب، حدود 111 میلیارد تراکنش در شاپرک، حدود 3.5 میلیارد تراکنش در پایانههای فروش و بیش از 93 میلیون تراکنش چکاوک انجام میشود. همچنین شبکه پل که بهتازگی به این مجموعه اضافه شده، سالانه بیش از 500 میلیون تراکنش را پردازش میکند.
رئیس کل بانک مرکزی تأکید کرد: این حجم از فعالیت، اهمیت حفاظت از زیرساختهای بانکی و پرداخت کشور را دوچندان میکند و نمیتوان تهدیدهای احتمالی ناشی از افزایش توان محاسباتی کوانتومی را نادیده گرفت.
همتی با اشاره به روند سرمایهگذاری کشورهای مختلف در فناوریهای کوانتومی و روشهای جدید رمزنگاری گفت: با توجه به روندی که در جهان در حال شکلگیری است، شبکه بانکی ایران نیز باید برای مهاجرت به روشهای جدید رمزنگاری آماده شود.
او همچنین با اشاره به حملات سایبری اخیر علیه سامانههای بانکی کشور افزود: اتفاقاتی که در حوزه حملات سایبری رخ داده، ضرورت تقویت امنیت زیرساختهای بانکی را بیشتر کرده است و نمیتوان نسبت به سرمایهگذاری کشورهای دیگر در فناوریهای کوانتومی و روشهای جدید رمزنگاری بیتفاوت بود.
رئیس کل بانک مرکزی گفت: طبیعی است همچنان که آنها در مسائل کوانتومی و روشهای جدید رمزنگاری سرمایهگذاری میکنند، ما هم باید به این سیستم مهاجرت کنیم و شرایط لازم را برای خودمان فراهم کنیم.
همتی با قدردانی از پیگیری معاونت علمی برای پیشبرد این موضوع اظهار کرد: بانک مرکزی و همکاران آن در ستاد بانک مرکزی و شرکت ملی انفورماتیک، اقدامات مرتبط با این حوزه را دنبال میکنند، اما برای اجرای عملی این برنامه به پشتیبانی جدی نیاز است.
رئیس کل بانک مرکزی با تأکید بر ضرورت اجرای عملی مفاد تفاهمنامه گفت: نباید این همکاری به برگزاری یک جلسه، امضای یک سند و مجموعهای از اقدامات تشریفاتی محدود شود.
او افزود: در کشور گاهی تفاهمنامههایی امضا میشوند، اما پس از مدتی پیگیری آنها متوقف میشود. این رویکرد در حوزه امنیت بانکی قابل قبول نیست، زیرا بانک مرکزی مستقیماً با امنیت نظام پرداخت و تراکنشهای مالی مردم درگیر است و نمیتواند چنین موضوعی را به شکل سطحی دنبال کند.
همتی هشدار داد اگر دو یا سه سال بگذرد و پیشرفت قابل توجهی در این زمینه حاصل نشود، کشور ممکن است در برابر حملات سایبری مبتنی بر فناوریهای کوانتومی با آسیبپذیری جدی مواجه شود.
همتی یکی دیگر از الزامات موفقیت این برنامه را ایجاد ارتباط میان بخش پژوهشی و اجرایی کشور دانست و گفت; پژوهش زمانی میتواند اثرگذار باشد که به محصول، خدمت و کاربرد اقتصادی تبدیل شود.
او با اشاره به پیشنهاد ایجاد یک مرکز توسعه فناوری کوانتومی اظهار کرد: چنین مرکزی میتواند بهعنوان حلقه اتصال میان بخش اجرایی و بخش پژوهشی عمل کند؛ چراکه یکی از کمبودهای موجود، فاصله میان پژوهش و کاربرد عملی فناوری است.
رئیس کل بانک مرکزی افزود: پژوهش برای پژوهش عملاً محدود میماند و نمیتواند رشد کند و باید سازوکاری ایجاد شود که دستاوردهای علمی به فعالیت اقتصادی و راهکارهای عملیاتی تبدیل شوند.
به گفته همتی، در این مسیر بخش خصوصی نیز باید وارد میدان شود و سرمایهگذاری در توسعه فناوریهای مرتبط با رمزنگاری پساکوانتومی تنها به منابع دولتی محدود نماند.
رئیس کل بانک مرکزی با استقبال از همکاری شکلگرفته میان این بانک و معاونت علمی گفت: این همکاری میتواند به رفع نگرانیهای موجود درباره امنیت تراکنشها و سامانههای پرداخت کشور کمک کند.
همتی همچنین خواستار جدی گرفته شدن موضوع از سوی مسئولان و پیگیری مستمر اجرای برنامهها شد و تأکید کرد: بانک مرکزی نیز روند پیشرفت اقدامات را بهصورت منظم دنبال خواهد کرد.
او در پایان خاطرنشان کرد: امیدوارم با همکاری معاونت علمی و بانک مرکزی، اقدامات عملیاتی در این حوزه تا پایان دولت چهاردهم پیشرفت قابل توجهی داشته باشد و فرایند مهاجرت به روشهای جدید و مقاوم در برابر تهدیدهای کوانتومی با سرعت بیشتری دنبال شود.
انتهای پیام/