به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، جنگنده چندمنظوره «J-10CE» ساخت چین میتواند به نخستین جنگنده تهاجمی جدید ازبکستان طی چندین دهه اخیر تبدیل شود که طراحی و ساخت آن در اتحاد جماهیر شوروی یا فدراسیون روسیه انجام نگرفته است.
در طول ماههای اخیر، نشریات دفاعی و کارشناسان امور نظامی منطقه گزارش دادند که تاشکند احتمالاً اولین فروند از این پرندههای رزمی را تحویل گرفته و در نهایت ممکن است 24 فروند از این جنگنده پیشرفته را به ناوگان هوایی خود اضافه کند؛ اگرچه تاکنون نه مقامات ازبکستان و نه دولت چین این توافق تسلیحاتی را رسماً تأیید نکردهاند.
چنانچه صحت این گزارشها به اثبات برسد، این قرارداد نظامی نقطه عطف و تحولی بنیادین برای منطقهای محسوب میشود که نیروهای مسلح آن از دیرباز وابستگی عمیق و ساختاری به تجهیزات نظامی ساخت شوروی و روسیه داشتهاند. برای دههها، مسکو منبع بلامنازع و طبیعی تأمین سلاحهای جدید، قطعات یدکی و خدمات تعمیر و نگهداری در آسیای مرکزی بود.
اما اکنون جایگاه سنتی روسیه با چالشهای جدی مواجه شده است؛ چین انواع هواپیماهای جنگنده و سامانههای پدافند هوایی پیشرفته را عرضه میکند، ترکیه جایگاه مستحکمی در بازار هواپیماهای بدون سرنشین (پهپاد) به دست آورده، و کشورهایی نظیر قزاقستان و ازبکستان نیز گامهای بلندی برای توسعه صنایع دفاعی بومی خود برداشتهاند.
خرید چراغخاموش از پکن و گمانهزنیها پیرامون جنگنده J-10CE
در ماه ژوئیه، گزارشهایی مبنی بر تحویل احتمالی 4 فروند جنگنده J-10CE به نیروی هوایی ازبکستان منتشر شد. این پرنده، نسخه صادراتی جنگنده چندمنظوره نسل 4++ «J-10C» چین است که توسط شرکت هواپیماسازی چنگدو (Chengdu Aircraft Corporation) تولید میشود و پیشتر کشور پاکستان نیز این جنگنده را خریداری کرده بود.
گزارشهای تکمیلی از احتمال انعقاد قراردادی برای خرید 24 فروند از این نوع جنگنده و اعزام خلبانان ازبکستانی به چین برای طی دورههای آموزشی پرواز پرده برداشتند.
رسانه ازبکستانی «Kun.uz» با هدف بررسی صحت و سقم این ادعاها، با وزارت دفاع ازبکستان تماس برقرار کرد، اما این وزارتخانه در پاسخ اعلام کرد که در مقطع فعلی اطلاعاتی برای ارائه در این خصوص ندارد. مقامات دولتی و شرکتهای سازنده چینی نیز بیانیه رسمی درباره فروش این جنگندهها صادر نکردهاند. با این وجود، در طول تابستان، انتشار گزارشها و تحلیلها پیرامون خرید تسلیحاتی تاشکند از پکن متوقف نشده و همچنان مورد توجه محافل منطقهای است.
میراث تسلیحاتی شوروی و چالش ایجاد اکوسیستم جدید نظامی
نیروی هوایی ازبکستان ناوگان جنگندههای خود را از اتحاد جماهیر شوروی به ارث برده که عمدتاً بر پایه جنگندههای میگ-29 (MiG-29) و سوخو-27 (Su-27) سازماندهی شدهاند. این هواپیماها همگی در دوران شوروی توسعه یافتهاند و پس از فروپاشی آن ساختار، روسیه به عنوان تنها منبع اصلی تأمین قطعات یدکی سازگار، تسلیحات هواپایه، اورهال و ارتقای فنی این جنگندهها باقی ماند. ورود احتمالی جنگنده چینی J-10CE این الگوی سنتی چند دههای را به چالش میکشد.
ورود یک جنگنده جدید با فناوری متفاوت، نیازمند استقرار یک اکوسیستم کاملاً مجزا از تسلیحات، سیستمهای اویونیک، زنجیره قطعات و زیرساختهای تعمیر و آموزش است؛ روندی که در طول زمان وابستگی نظامی جدیدی به کشور تأمینکننده ایجاد میکند.
بر اساس دادههای مؤسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم (سیپری - SIPRI)، صادرات سلاحهای عمده روسیه در بازه زمانی 2021 تا 2025 در مقایسه با دوره پنجساله پیش از آن 64 درصد کاهش یافته است.
سهم روسیه از بازار جهانی صادرات اسلحه از 21 درصد به 6.8 درصد سقوط کرده و این کشور پس از آمریکا و فرانسه در جایگاه سوم قرار گرفته است. با این حال، این ارقام به معنای جایگزینی کامل چین به جای روسیه به عنوان تأمینکننده بلامنازع در آسیای مرکزی نیست؛ چرا که مسکو به دلیل وجود انبوه تجهیزات روسی در ارتشهای منطقه، همچنان نفوذ ساختاری قدرتمندی دارد.
قزاقستان بارزترین نمونه از این پیوستگی فنی است؛ بر اساس گزارش سیپری، در فاصله سالهای 2021 تا 2025، حدود 83 درصد از کل واردات سلاحهای عمده قزاقستان از روسیه صورت گرفته و سهم اسپانیا 7.9 درصد و فرانسه 3.6 درصد بوده است. قزاقستان از جنگندههای پیشرفته سوخو-30 اسام (Su-30SM)، بالگردها، خودروهای زرهی و سامانههای پدافند هوایی روسی استفاده میکند و هرگونه تغییر ناگهانی در سیاست خرید تسلیحاتی، چالشهای جدی در زمینه سازگاری مهمات، سیستمهای مخابراتی، تعمیرات و آموزش پرسنل فنی به دنبال خواهد داشت.
قرقیزستان و تاجیکستان نیز به همین ترتیب وابستگی شدیدی به تجهیزات روسی دارند و در ساختار امنیتی مشترک منطقه با مسکو پیوند خوردهاند.
شکسته شدن انحصار روسیه در حوزههای نوین دفاعی
اگرچه زرادخانههای موجود پیوند ارتشهای آسیای مرکزی با مسکو را حفظ کردهاند، اما در دستهبندیهای نوین تسلیحاتی نظیر پهپادها و سامانههای هوشمند، تصویر کاملاً متفاوتی در حال شکلگیری است و انحصار روسیه در این بخشها پایان یافته است.
هنگامی که قرقیزستان در پی تجهیز به پهپادهای تهاجمی مدرن برآمد، به سمت ترکیه متمایل شد و علاوه بر پهپادهای بیرقدار تیبی2 (Bayraktar TB2)، پهپادهای سنگینتر «آکسونگور» و «آنکا» را به خدمت گرفت.
قزاقستان نیز همکاریهای نزدیکی را با صنایع هوافضای ترکیه (TAI) آغاز کرد تا خط تولید و تعمیر و نگهداری پهپادهای «آنکا» را در داخل خاک خود راهاندازی کند.
ترکمنستان نیز فرآیند تنوعبخشی به منابع تسلیحاتی خود را بسیار زودتر آغاز کرده و تجهیزاتی از روسیه، چین، ترکیه و اروپا از جمله شناورهای نظامی و پهپادهای تهاجمی خریداری کرده است.
تاجیکستان نیز برای دریافت فناوریهای جدید به گزینههای دیگر روی آورده است؛ به طوری که در ماه مه 2022، کارخانه تولید پهپادهای شناسایی و تهاجمی «ابابیل-2» ساخت ایران در شهر دوشنبه افتتاح شد و همزمان آمریکا نیز برنامههایی برای تأمین پهپادهای شناسایی «پوما» برای نیروهای مرزبانی این کشور اعلام کرد.
این روند نشاندهنده شکلگیری یک بازار تسلیحاتی رقابتی و چندقطبی در آسیای مرکزی است؛ جایی که چین با جنگندهها و پدافند هوایی، ترکیه با پهپادها و نفربرهای زرهی، و ایران با توانمندیهای پهپادی حضور دارند.
تلاش آستانه و تاشکند برای تقویت صنایع دفاعی بومی
همزمان با تنوعبخشی به واردات، دو اقتصاد بزرگ آسیای مرکزی در حال گسترش صنایع نظامی بومی خود هستند؛ روندی که در بلندمدت اثرات راهبردی عمیقتری نسبت به قراردادهای خرید خارجی خواهد داشت.
قزاقستان در حال حاضر از صنعت تولید خودروهای زرهی پیشرفتهای برخوردار است. شرکت مهندسی «پارامونت قزاقستان» انواع نفربرهای زرهی نظیر «آرلان»، «آلان-2» و خانواده خودروهای «باریس» را به تولید انبوه رسانده است. تا آگوست 2026، این شرکت بیش از 400 دستگاه خودروی زرهی تولید کرده و ظرفیت سالانه آن به 500 دستگاه میرسد و سفارش ساخت 224 دستگاه دیگر را تا سال 2028 در دستور کار دارد.
در ازبکستان نیز، شوکت میرضیایف در فوریه 2025 از مرکز فناوریهای نوآورانه وابسته به آژانس صنایع دفاعی بازدید کرد؛ مرکزی که حدود 80 نوع تجهیزات نظامی و دومنظوره تولید میکند. تاشکند همچنین از طریق شرکت صنایع پهپادی «صحرا» به تولید ریزپرندهها، کوادکوپترها و پهپادهای دید اول شخص (FPV) پرداخته است. مأموریت اصلی صنایع دفاعی ازبکستان، جایگزینی کالاهای وارداتی با محصولات ساخت داخل و افزایش ظرفیت صادراتی این بخش تعیین شده است.
اگرچه روسیه همچنان نقش کلیدی خود را در تجهیز ارتشهای آسیای مرکزی حفظ کرده، اما جایگاه آن به عنوان تنها تأمینکننده پیشفرض منطقه از دست رفته است. دولتهای منطقه نشان دادهاند که در تأمین فناوریهای نوین نظامی و توسعه بومی صنایع دفاعی، گزینههای متعددی را روی میز دارند و در پی متوازنسازی روابط تسلیحاتی خود در شرایط جدید ژئوپلیتیک هستند.
انتهای پیام/