به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، گورخر ایرانی سالهاست تنها یک گونه جانوری در فهرست حیاتوحش کشور نیست؛ سرگذشت این علفخوار بومی، روایتی از فراز و فرود حفاظت از طبیعت ایران است؛ گونهای که بخش قابل توجهی از قلمرو تاریخی خود را از دست داد و در برخی زیستگاهها برای دههها ناپدید شد، اما حالا نشانههای بازگشت آن از دشتهای سمنان و دیگر زیستگاههای کشور به گوش میرسد.
تازهترین برآورد اعلامشده از سوی مدیرکل حفاظت محیط زیست سمنان نشان میدهد حدود 250 رأس گور ایرانی در پارک ملی توران و حدود 50 رأس نیز در پارک ملی کویر حضور دارند؛ آماری که از تثبیت نسبی این گونه در دو زیستگاه مهم استان حکایت دارد.
گور ایرانی از مرز نابودی تا مسیر احیای دوباره
اهمیت این اعداد زمانی روشنتر میشود که گذشته گور ایرانی در پارک ملی کویر را مرور کنیم؛ زیستگاهی که زمانی یکی از کانونهای حضور طبیعی این گونه بود اما در دهه 1360 گور ایرانی از آن حذف شد.
گزارشهای تاریخی نشان میدهد فشارهای انسانی، شکار و تخریب شرایط زیستگاهی، جمعیت این گونه را در این منطقه به مرز نابودی کشاند و در نهایت پارک ملی کویر برای سالها از حضور طبیعی گور ایرانی خالی ماند. همین سابقه سبب شده است بازگشت دوباره این گونه به کویر مرکزی، صرفاً افزایش یک عدد در جدول سرشماری حیاتوحش نباشد، بلکه بهعنوان نشانهای از بازسازی بخشی از یک اکوسیستم ازدسترفته مورد توجه قرار گیرد.
مسیر بازگشت گور ایرانی به پارک ملی کویر البته مسیری کوتاه و بدون هزینه نبوده است. برنامههای احیای این گونه از دهه 1380 دنبال شد و در ادامه انتقال گورهای ایرانی از زیستگاههای دیگر و مراکز تکثیر برای شکلگیری دوباره جمعیت در کویر مرکزی در دستور کار قرار گرفت؛ طرحی که در یکی از نخستین مراحل انتقال، با تلف شدن پنج رأس از 10 گور منتقلشده در سال 1397 با انتقاد و واکنش گسترده مواجه شد. با این حال، روند احیا متوقف نشد و طی سالهای بعد، جمعیت مستقر در پارک ملی کویر بهتدریج افزایش یافت.
امروز اما روایت پارک ملی کویر تنها روایت انتقال و معرفی مجدد نیست؛ نشانه مهمتر، زادآوری طبیعی گورهایی است که در این زیستگاه مستقر شدهاند. در خردادماه امسال، محیطزیست سمنان از مشاهده پنج کره تازهمتولدشده در یک گله 14 رأسی خبر داد؛ رخدادی که از منظر حفاظت اهمیت بیشتری از افزایش جمعیت ناشی از انتقال دارد، زیرا نشان میدهد بخشی از جمعیت توانسته است در شرایط طبیعی منطقه مستقر شود و چرخه تولیدمثل خود را ادامه دهد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، جمعیت گور ایرانی در پارک ملی کویر اکنون به حدود 50 تا 55 رأس رسیده است.
توران؛ سنگر اصلی گور ایرانی در سمنان
در سوی دیگر این داستان، پارک ملی توران قرار دارد؛ یکی از مهمترین زیستگاههای گور ایرانی در ایران که اکنون بر اساس آمار اعلامشده، حدود 250 رأس از این گونه را در خود جای داده است. افزایش جمعیت در توران میتواند یک پیام مهم حفاظتی داشته باشد: اگر زیستگاه مبدأ از امنیت، منابع غذایی و آبی و شرایط مناسب برخوردار باشد، جمعیت گور ایرانی میتواند رشد کرده و در صورت فراهم بودن کریدورهای امن، دامنه پراکنش خود را گسترش دهد. مطالعات و گزارشهای اخیر نیز بر اهمیت اتصال زیستگاهها و ایجاد مسیرهای امن برای جابهجایی این گونه تأکید دارند.
با این حال، افزایش جمعیت به معنای پایان تهدیدها نیست. گور ایرانی همچنان با مجموعهای از عوامل فشار از جمله شکار غیرمجاز، تخریب و تکهتکه شدن زیستگاه، چرای دام، کاهش منابع آبی و توسعه فعالیتهای انسانی در محدوده زیستگاهها مواجه است. تجربه تاریخی پارک ملی کویر نشان میدهد که بازگرداندن یک گونه به طبیعت تنها زمانی میتواند موفقیت پایدار تلقی شود که عوامل نابودی قبلی آن نیز کنترل شده باشد؛ در غیر این صورت، انتقال و تکثیر میتواند صرفاً به افزایش موقت جمعیت در یک نقطه محدود منجر شود.
از همین منظر، مفهوم «بازپسگیری قلمرو تاریخی» برای گور ایرانی فراتر از افزایش شمار رأسهای ثبتشده در سرشماری است. بازگشت واقعی زمانی اتفاق میافتد که جمعیتهای موجود بتوانند در زیستگاههای مناسب توسعه پیدا کنند، میان کانونهای جمعیتی ارتباط برقرار شود و جانور برای یافتن آب، غذا و قلمرو تازه مجبور نباشد از میان جادهها، سکونتگاهها و دیگر موانع انسانی عبور کند. تجربه پارک ملی کویر نشان داده است که احیای یک جمعیت از صفر امکانپذیر است؛ اکنون چالش بزرگتر، تبدیل این موفقیت محلی به جمعیتهایی پایدار و متصل در مقیاس وسیعتر است.
سمنان در این میان میتواند یکی از مهمترین نقاط این مسیر باشد؛ استانی که هم زیستگاه مهم توران را در خود جای داده و هم پارک ملی کویر را به یکی از کانونهای احیای گور ایرانی تبدیل کرده است.
مجموع حدود 300 رأس گور ایرانی در این دو زیستگاه، در کنار ثبت زادآوری و روند افزایشی جمعیت، تصویری امیدوارکننده از وضعیت این گونه ارائه میکند؛ اما این تصویر زمانی کامل خواهد شد که حفاظت از زیستگاه، تأمین امنیت، پایش علمی جمعیت و ایجاد امکان جابهجایی ایمن میان زیستگاهها همپای افزایش جمعیت پیش برود. اکنون پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که «چند گور ایرانی باقی مانده است»، بلکه این است که آیا ایران میتواند شرایطی فراهم کند که گور ایرانی بار دیگر در بخشی از قلمرو تاریخی خود، بدون وابستگی دائمی به مداخلات انسانی، جمعیتی پایدار و خودکفا تشکیل دهد؟
سعید یوسفپور،مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم، اظهار داشت: بررسی وضعیت جمعیت گور ایرانی در زیستگاههای استان و دیگر مناطق کشور نشان میدهد این گونه ارزشمند حیاتوحش پس از سالها دوری از برخی زیستگاهها، بار دیگر در حال گسترش دامنه پراکنش خود است و روند افزایش جمعیت آن میتواند زمینه بازگشت به قلمروهای تاریخی را فراهم کند.
وی افزود: اکنون بیش از یک هزار و 200 رأس گور ایرانی در مناطق بهرام گور و قطرویه حضور دارند که افزایش جمعیت این گونه در این مناطق، نشاندهنده مناسب بودن شرایط زیستگاهی برای تداوم حیات و تکثیر آن است و میتواند چشمانداز امیدوارکنندهای برای آینده جمعیت گور ایرانی ترسیم کند.
یوسفپور ادامه داد: در پارک ملی توران نیز حدود 250 رأس گور ایرانی زیست میکنند و در پارک ملی کویر جمعیت این گونه به حدود 50 رأس رسیده است؛ آماری که در مجموع بیانگر حضور دستکم 300 رأس از این گونه در این دو زیستگاه تحت مدیریت محیط زیست استان سمنان است.
او تصریح کرد: گسترش جمعیت گور ایرانی و افزایش دامنه حضور آن در زیستگاههای مختلف، از نشانههای مثبت وضعیت حیاتوحش به شمار میرود و میتواند بیانگر بهبود شرایط زیستگاهی و نتیجهبخش بودن بخشی از اقدامات حفاظتی انجامشده در مناطق تحت مدیریت محیط زیست باشد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان خاطرنشان کرد: استمرار روند رشد جمعیت این گونه نیازمند مراقبت و حفاظت مستمر از زیستگاهها، تأمین امنیت حیاتوحش و کنترل و کاهش عوامل تهدیدکننده است؛ زیرا حفظ شرایط مناسب زیستگاهی، مهمترین پیشنیاز برای تثبیت و توسعه جمعیت گور ایرانی محسوب میشود.
یوسفپور یادآور شد: گور ایرانی یکی از گونههای شاخص حیاتوحش کشور است و حفاظت از زیستگاههای این گونه تنها به افزایش تعداد آن محدود نمیشود، بلکه در حفظ تنوع زیستی و پایداری اکوسیستمهای طبیعی مناطق خشک و نیمهخشک نیز اهمیت ویژهای دارد.
وی بیان کرد: بازگشت تدریجی گور ایرانی به زیستگاههایی که این گونه در گذشته در آنها حضور داشته است، میتواند نشانهای امیدوارکننده از روند احیای جمعیت و توسعه قلمرو این گونه باشد و تداوم این مسیر به اجرای برنامههای حفاظتی و صیانت پایدار از زیستگاهها وابسته است.
بازگشت گور ایرانی به کویر با تولد نسل تازه
روند جمعیت گور ایرانی در سمنان را میتوان یکی از نمونههای قابل توجه احیای حیاتوحش در زیستگاههای خشک کشور دانست؛ زیرا آنچه امروز در توران و پارک ملی کویر مشاهده میشود، صرفاً افزایش تعداد چند رأس جانور نیست، بلکه نشانهای از شکلگیری دوباره جمعیتهایی است که میتوانند در صورت استمرار حفاظت، به کانونهای پایدار این گونه تبدیل شوند. بر اساس آخرین آمار اعلامشده، حدود 250 رأس گور ایرانی در توران و حدود 50 رأس در پارک ملی کویر حضور دارند و در کنار این جمعیتها، بیش از یک هزار و 200 رأس نیز در مناطق بهرام گور و قطرویه گزارش شده است.
اهمیت این روند زمانی بیشتر مشخص میشود که وضعیت پارک ملی کویر در سالهای گذشته با شرایط امروز مقایسه شود. جمعیت گور ایرانی در این زیستگاه که در مقطعی به صفر رسیده بود، در نتیجه برنامههای احیایی و انتقال تعدادی از گورها دوباره شکل گرفت و اکنون به حدود 55 رأس رسیده است. نکته تعیینکننده در این میان آن است که افزایش جمعیت دیگر تنها حاصل انتقال جانوران نیست؛ ثبت زادآوری طبیعی و تولد کرههای جدید نشان میدهد جمعیت مستقر در زیستگاه توانسته وارد مرحله تولیدمثل شود.
ثبت پنج کره جدید در سال 1405، از این منظر یک شاخص مهمتر از شمارش صرف جمعیت محسوب میشود. در خردادماه امسال یک گله 14 رأسی در پارک ملی کویر مشاهده شد که پنج رأس آن کرههای تازهمتولدشده بودند.
از منظر اکولوژیک، زادآوری در زیستگاه طبیعی میتواند نشانهای از سازگاری جمعیت با شرایط منطقه و مناسب بودن نسبی منابع، امنیت و ساختار زیستگاهی باشد؛ بنابراین موفقیت واقعی زمانی معنا پیدا میکند که نرخ زادآوری بتواند در سالهای آینده نیز تداوم داشته باشد.
در توران نیز ثبت نخستین زادآوری گور ایرانی در سال 1405 اهمیت ویژهای دارد. توران یکی از اصلیترین زیستگاههای این گونه در ایران محسوب میشود و گزارشهای اخیر جمعیت گورهای ایرانی این منطقه را در محدوده 250 تا بیش از 260 رأس برآورد کردهاند. ثبت زادآوری در چنین جمعیتی نشان میدهد حفاظت از جمعیت موجود تنها به جلوگیری از کاهش تعداد محدود نمانده و نشانههایی از پویایی طبیعی جمعیت نیز در زیستگاه دیده میشود.
با این حال، افزایش جمعیت نباید به معنای پایان نگرانیهای حفاظتی تلقی شود. گور ایرانی برای دستیابی به آب و علوفه، گونهای وابسته به فضاهای باز و گسترده است و تکهتکه شدن زیستگاه، جادهها، خطوط ریلی و دیگر زیرساختهای انسانی میتوانند مسیرهای جابهجایی آن را محدود کنند. اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت نیز درباره گورهای آسیایی بر تأثیر توسعه راهها، خطوط ریلی و خطوط لوله بر جابهجایی و افزایش قطعهقطعهشدن زیستگاه تأکید کرده و تغییرات اقلیمی را عامل تشدیدکننده این فشارها دانسته است.
افزایش جمعیت؛ آغاز راه بازپسگیری قلمرو تاریخی
از این جنبه، «بازپسگیری قلمرو تاریخی» مفهومی فراتر از افزایش جمعیت در داخل مرزهای مناطق حفاظتشده دارد. اگر جمعیت گور ایرانی رشد کند اما امکان جابهجایی ایمن میان زیستگاهها وجود نداشته باشد، جمعیتها ممکن است در جزیرههای زیستگاهی محصور بمانند و در بلندمدت با مشکلاتی مانند کاهش تنوع ژنتیکی، افزایش آسیبپذیری در برابر خشکسالی و محدودیت منابع مواجه شوند. بنابراین گام بعدی حفاظت باید از شمارش جمعیت به سمت شناسایی کریدورهای حرکتی، نقاط پرخطر و مسیرهای ارتباطی میان زیستگاهها حرکت کند.
کریدورهای امن؛ حلقه مفقوده حفاظت از گور ایرانی
تجربه پارک ملی کویر نیز یک پیام مهم برای سیاستگذاری محیط زیست دارد: احیای گونهای که در یک زیستگاه از بین رفته است، امکانپذیر است، اما هزینه و زمان آن بسیار بیشتر از حفاظت از جمعیتی است که هنوز در طبیعت باقی مانده است. بازگشت گور ایرانی به کویر مرکزی از طریق برنامههای احیایی آغاز شد و اکنون با ثبت زادآوری طبیعی وارد مرحله تازهای شده است؛ به همین دلیل، حفاظت از جمعیت فعلی باید همزمان با کاهش عوامل تهدیدکننده و تقویت ظرفیت طبیعی زیستگاه دنبال شود.
سمنان به دلیل برخورداری همزمان از توران و پارک ملی کویر، موقعیت ویژهای در آینده حفاظت از گور ایرانی دارد. یک زیستگاه با جمعیت قابل توجه و سابقه طولانی حضور این گونه و زیستگاهی که پس از حذف گور ایرانی دوباره احیا شده است، در یک استان قرار گرفتهاند و این ظرفیت میتواند سمنان را به یکی از مهمترین محورهای برنامههای ملی حفاظت و احیای گور ایرانی تبدیل کند. اما تحقق چنین ظرفیتی نیازمند پایش منظم جمعیت، تأمین منابع آب، کنترل تهدیدهای انسانی، حفاظت از زیستگاه و مهمتر از همه حفظ امکان جابهجایی طبیعی گورهاست.
جمعبندی آمارهای موجود نشان میدهد وضعیت گور ایرانی در سمنان نسبت به گذشته چشمانداز امیدوارکنندهتری پیدا کرده است؛ جمعیتی حدود 250 رأس در توران، حدود 50 تا 55 رأس در پارک ملی کویر، ثبت تولد پنج کره جدید در کویر و ثبت نخستین زادآوری سال 1405 در توران، مجموعهای از شاخصهای مثبت را تشکیل میدهد. با این حال، موفقیت نهایی زمانی قابل اعلام است که این روند در سالهای آینده پایدار بماند و جمعیتها بتوانند در زیستگاههای امن و پیوسته رشد کنند. گور ایرانی اکنون در نقطهای قرار گرفته که مسئله اصلی دیگر فقط نجات آن از خطر نابودی نیست؛ چالش بزرگتر، تبدیل این نشانههای امید به یک جمعیت پایدار و بازگشت واقعی گونه به بخشی از قلمرو تاریخی خود است.
انتهای پیام/363/