به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، گذار ازبکستان از الفبای سیریلیک به لاتین صرفاً یک تغییر فنی نیست، بلکه ابعاد گستردهای دارد که با فرآیند ملتسازی گره خورده است. تاشکند از زمان اعلام استقلال در سال 1991، بارها سیاستهای الفبایی خود را بازنگری کرده، اما استفاده همزمان از دو الفبای سیریلیک و لاتین بیش از 30 سال است که تداوم دارد. بازدیدکنندگان از ازبکستان همچنان هر دو الفبا را در کنار زبان روسی در بسیاری از بخشهای زندگی روزمره مشاهده میکنند.
بررسیهای میدانی پژوهشگران در دانشگاههای ازبکستان نشان میدهد که این گذار هنوز ناقص است. اکثریت قریب به اتفاق آرشیوها، ادبیات علمی و کتابهای مرجع همچنان به خط سیریلیک نوشته شدهاند.
وعدههای نافرجام؛ سه دهه کشمکش برای تغییر خط
قانون تغییر الفبا در سال 1993 یک روند جامع را آغاز کرد که با وجود عبور از آخرین ضربالاجل تعیینشده در سال 2023، همچنان ادامه دارد. دولت برنامهای مرحلهبندیشده را برای آموزش خط لاتین در مدارس، تغییر تابلوهای شهری و اسناد رسمی آغاز کرد تا نفوذ فرهنگی دوران شوروی را پاک کند.
با این حال، این مسیر بسیار دشوارتر از حد تصور بود. ضربالاجلهای سالهای 2000، 2005، 2010 و در نهایت 2023 یکی پس از دیگری به پایان رسیدند، اما سیریلیک همچنان در بوروکراسی، رسانهها و زندگی روزمره ریشهای مستحکم دارد. دلیل این امر فقدان اراده سیاسی نیست؛ بلکه نهادها، نسلها و واقعیتهای اقتصادی همچنان الفبای قدیمی را ترجیح میدهند.
دوران میرضیایف؛ نهادسازی برای گذار
در دوران ریاستجمهوری شوکت میرضیایف، اصلاح الفبا از یک انتخاب نمادین به یک چارچوب نهادی سیستماتیک تبدیل شد. تأسیس «دپارتمان توسعه زبان دولتی» و «صندوق توسعه زبان ازبکی» با هدف استانداردسازی خط لاتین در ادارات دولتی صورت گرفت.
با این حال، واقعیت میدان متفاوت است. با وجود آموزش اساتید مسن و تلاش برای نهادینه کردن خط لاتین، همچنان وبسایتهای دولتی دو زبانه هستند و سیریلیک بر فضای آکادمیک تسلط دارد. این نشان میدهد که تغییر خط یک دستور از بالا به پایین نیست، بلکه نیازمند فرآیندی تدریجی برای درونیسازی است.
ریشههای عمیق سیریلیک در بوروکراسی ازبکستان
ترک عادتها زمانبر است. برای نسلهایی که در سیستم آموزشی شوروی پرورش یافتهاند، سیریلیک صرفاً یک سیستم نوشتاری نیست، بلکه ابزار اساسی زندگی آنهاست. گذار به لاتین برای آنها به معنای کنار گذاشتن عادتهای شناختی سالیان دراز است.
از سوی دیگر، زیرساختهای حقوقی، علمی و تاریخی ازبکستان در قرن بیستم تماماً بر پایه سیریلیک بنا شده و گنجینهای از اطلاعات را شکل داده که با یک بخشنامه قابل تبدیل نیست. این امر به یک تنگنای عملی تبدیل شده است؛ نسل جوانی که با لاتین آموزش میبیند، در صورت ناتوانی در خواندن متون سیریلیک، از تاریخ و عمق حرفهای خود جدا میافتد.
در وزارتخانهها نیز یک «سیستم دوگانه» حاکم است؛ نامهها و فرمهای اداری که قلب بوروکراسی هستند، عموماً به همان ساختار نرمافزاری و بایگانی سیریلیک بازمیگردند که تغییر آن را به یک چالش پیچیده تبدیل کرده است.
شکاف نسلی و بحران «سواد دوگانه»
حدود 60 درصد جمعیت ازبکستان زیر 30 سال سن دارند و با خط لاتین آموزش دیدهاند. اما «نسل میانی» که پستهای کلیدی مدیریتی را در اختیار دارند، با سیستم شوروی خو گرفتهاند. این تضاد به نوعی «سواد پارهپاره» منجر شده است؛ جایی که آموزش عالی همچنان دژ مستحکم سیریلیک است.
فضای رسانهای نیز این ساختار هیبریدی را بازتاب میدهد. در حالی که رسانههای دولتی از سیستم دوگانه استفاده میکنند، ناشران خصوصی و روزنامهها به دلیل منافع تجاری و گستردگی مخاطبان، به سیریلیک وفادار ماندهاند. حتی کتابهایی با جلد لاتین و متن کامل سیریلیک در بازار به وفور یافت میشود؛ موضوعی که دسترسی جوانان به میراث فرهنگیشان را تهدید میکند.
اهرم اقتصاد و سایه سنگین روسیه بر ژئوپلیتیک الفبا
یکی از موانع عملگرایانه در مسیر تغییر خط، ضرورت اقتصادی زبان روسی است. در سال 2021 حدود 4.5 میلیون کارگر مهاجر ازبک در روسیه حضور داشتند. حوالههای ارزی ارسالی به ازبکستان در سال 2024 به 14.8 میلیارد دلار رسید که 11.5 میلیارد دلار (77 درصد) آن از مبدأ روسیه بود. اقتصاد معیشتی میلیونها خانواده ازبک به بازار کار روسیه و در نتیجه آشنایی با خط سیریلیک گره خورده است.
از منظر ژئوپلیتیک نیز، رسانهها و تحلیلگران روس این اصلاحات را پروژهای غربی برای ایجاد «شکاف تمدنی» میان مسکو و آسیای مرکزی یا بخشی از نفوذ «قدرت نرم ترکیه» برای متحد کردن کشورهای تُرکزبان میدانند.
تاشکند تحت رهبری میرضیایف با حفظ وضعیت دوگانه، در حال یک بازی متوازن است؛ از سویی چهرهای ملیگرا به مخاطب داخلی و شرکای تُرکزبان خود نشان میدهد و از سوی دیگر به مسکو اطمینان میدهد که میراث فرهنگی روسیه همچنان محترم شمرده میشود.
تغییر الفبا در ازبکستان یک شکست نیست، بلکه فرآیندی زمانبر و پرهزینه است که در میان اولویتهای مهمتر تاشکند نظیر اقتصاد، امنیت انرژی و تهدیدات افغانستان، با کندی پیش میرود. موفقیت نهایی این طرح نیازمند سرمایهگذاری کلان برای دیجیتالی کردن آرشیوهای سیریلیک و ایجاد مشوقهای اقتصادی برای خط لاتین است؛ تا آن زمان، ازبکستان در نقطه تقاطع گذشته و آینده باقی خواهد ماند.
انتهای پیام/