به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، آسیای مرکزی به طرز قابلتوجهی رؤسای جمهور پیشین معدودی داشته که به سادگی از زندگی عمومی و سیاسی بازنشسته شده باشند. در قرقیزستان، رهبران پیشین از قدرت رانده شده، تحت پیگرد قانونی قرار گرفته، زندانی شده یا به تبعید اجباری فرستاده شدهاند.
نورسلطان نظربایف در قزاقستان مسیر متفاوتی را طی کرده و پس از از دست دادن بخش عمدهای از نفوذ سیاسی خود، تا حد زیادی از انظار عمومی کنارهگیری کرده است. در سایر نقاط این منطقه نیز برخی از رؤسای جمهور بنیانگذار در زمان تصدی مقام خود درگذشتند و عملاً هیچ دوره پسا ریاستجمهوری برای بررسی باقی نگذاشتند.
قرقیزستان؛ سرزمین انقلابها و رؤسای جمهور فراری
معمار مدل سیاسی اولیه قرقیزستان در دوران پساشوروی، نخستین رئیسجمهور این کشور یعنی عسکر آقایف بود که تا سال 2005 در قدرت ماند.
آقایف نهادهای دموکراتیک را در قرقیزستان پایهگذاری کرد، اما با گذشت زمان و پیشروی دوران ریاستجمهوریاش، فشار بر مخالفان را افزایش داد. حکومت او با تیراندازیهای منطقه «آکسی» در سال 2002 که به دنبال محاکمه عظیمبک بکنازاروف، قانونگذار مخالف، و مناقشه ارضی با چین رخ داد، به شدت متزلزل شد.
دولت آقایف موافقت کرده بود که قلمرو مرزی مورد مناقشه را به چین واگذار کند؛ تصمیمی که با انتقاد شدید مخالفان روبرو شد. در مارس 2002، معترضان در جنوب قرقیزستان خواستار برکناری آقایف شدند و شلیک نیروهای امنیتی به کشته شدن چندین نفر انجامید که این امر به یکی از بحرانهای سیاسی تعیینکننده در دوران ریاستجمهوری وی تبدیل شد.
در همهپرسی سال 2003، آقایف اختیارات ریاستجمهوری را به بهای کاهش اختیارات پارلمان به شدت افزایش داد. مشکلات اقتصادی، بیکاری، فساد گسترده و ادعای تقلب در انتخابات پارلمانی 2005 در نهایت به شعلهور شدن «انقلاب لالهها» در ماه مارس همان سال کمک کرد.
آقایف مجبور به فرار شد و شایعاتی مطرح بود که او را در صندوق عقب یک خودروی دولتی و پیچیده در یک فرش قاچاقی از کشور خارج کردهاند. پروندههای کیفری مرتبط با فساد علیه او و خانوادهاش تشکیل شد و مقامات قرقیزستان بارها و بدون موفقیت خواستار استرداد او از روسیه شدند.
آقایف پس از ترک کشور در مسکو اقامت گزید و در دانشگاه دولتی مسکو به تدریس پرداخت. در آگوست 2021، آقایف به طور غیرمنتظرهای به بیشکک بازگشت و بلافاصله در مورد پرونده فساد در معدن طلای «کومتر» مورد بازجویی قرار گرفت. او گفت: «من آمدهام تا صادقانه درباره چگونگی ساخت کومتر و اشتباهاتی که ممکن است رخ داده باشد صحبت کنم.»
در نهایت، در سال 2023 دادستانی کل قرقیزستان اعلام کرد که پیگرد کیفری علیه او به دلیل پایان یافتن مهلت مرور زمان مختومه شده است.
تاجیکستان؛ مرگ بعد از خانه نشینی اجباری
رحمان نبیاف، رئیسجمهور پیشین تاجیکستان نیز در بحبوحه جنگ داخلی کشورش در سال 1992 به زور از قدرت کنار گذاشته شد. او سال بعد در سن 62 سالگی در خانه خود در خجند، بنا به گزارشها بر اثر حمله قلبی درگذشت. به گفته همسرش، نبیاف ماههای پایانی عمر خود را در شرایطی شبیه به حبس خانگی گذراند و تنها پنج روبل مستمری دریافت میکرد.
دومین رئیسجمهور برکنار شده قرقیزها
در حالی که تاجیکستان تجربه برکناری خشونتآمیز یک حاکم را دیگر تکرار نکرد، قرقیزستان تنها پنج سال پس از انقلاب لالهها شاهد سرنگونی دیگری بود. قربانبیک باقیاف که جانشین آقایف شده بود، مجبور به فرار به مینسک شد. قزاقستان با میانجیگری بینالمللی خروج او را تسهیل کرد.
باقیاف متعاقباً به صورت غیابی به چندین فقره حبس از جمله 24 و 25 سال زندان و حتی حبس ابد (که بعداً به 30 سال کاهش یافت) محکوم شد. در سال 2023 نیز در پرونده کومتر به 10 سال حبس دیگر محکوم شد تا مجازات نهایی او به 30 سال زندان فوقامنیتی به همراه مصادره اموال برسد.
باقیاف و خانوادهاش تابعیت بلاروس را دریافت کردند و مینسک بارها درخواستهای استرداد او را رد کرده است.
الکساندر لوکاشنکو، رئیسجمهور بلاروس، در سال 2025 در سفری به بیشکک با قاطعیت گفت: «باقیاف زندگی خوبی دارد. ما او را به شما تحویل نخواهیم داد. من گاهی به دیدارش میروم.»
سرنوشت تلخ آتامبایف و رؤسای جمهوری که در قدرت مردند
الماسبیک آتامبایف، رئیسجمهور بعدی قرقیزستان (2011 تا 2017) نیز اکنون در خارج از کشور زندگی میکند. در سال 2019، او از مصونیت خلع شد و نیروهای امنیتی با یورش به اقامتگاهش در «کویتاش» او را دستگیر کردند.
آتامبایف در ابتدا به بیش از 11 سال زندان محکوم شد، اما این حکم بعداً لغو و او در سال 2023 برای درمان به خارج از کشور رفت و در اسپانیا ساکن شد. با این حال، در ژوئن 2025 دادگاهی او را مجدداً و به صورت غیابی به 11 سال و شش ماه حبس محکوم کرد.
جانشین او، سورونبای جینبکوف، هنوز در قرقیزستان است و جایگاه رئیسجمهور پیشین را حفظ کرده، اگرچه در سال 2023 پارلمان احتمال لغو مصونیت و امتیازات ویژه او را مطرح کرد.
ازبکستان و ترکمنستان اما نمونههای کمتری از زندگی پسا ریاستجمهوری دارند. اسلام کریموف، نخستین رئیسجمهور ازبکستان و صفرمراد نیازوف، نخستین رئیسجمهور ترکمنستان، هر دو در زمان تصدی مقام خود درگذشتند و هرگز به یک رهبر بازنشسته تبدیل نشدند.
کنارهگیری مصلحتی در عشقآباد و افول قدرت نظربایف در آستانه
قربانقلی بردیمحمداف در ترکمنستان در سال 2022 از قدرت کنارهگیری کرد تا پسرش سردار رئیسجمهور شود، اما از سیاست کنار نکشید. او به عنوان «رهبر ملی خلق ترکمن» و رئیس مجلس مصلحت خلق همچنان قدرت سیاسی خود را حفظ کرده است.
در قزاقستان، نورسلطان نظربایف در سال 2019 استعفا داد اما نفوذ زیادی از جمله عنوان «الباسی» (رهبر ملت) را برای خود نگه داشت و پایتخت به افتخار او به «نورسلطان» تغییر نام داد. با این حال، پس از ناآرامیهای ژانویه 2022، نفوذ سیاسی و امتیازات قانونی او به شدت کاهش یافت. نام پایتخت به آستانه بازگشت و مصونیتهای ویژه او لغو شد.
نظربایف اکنون به ندرت در انظار عمومی ظاهر میشود، هرچند دیدارهای او با ولادیمیر پوتین همچنان جلب توجه میکند. قاسم جومارت توکایف، رئیسجمهور فعلی قزاقستان در مصاحبهای در سال 2025 گفت که نظربایف به دلیل سوابق طولانیاش همچنان پیوندهای اخلاقی و سیاسی با کرملین دارد و نمیتوان نقش تاریخی او را نادیده گرفت.
نظربایف قرار است در 23 آگوست و در جریان انتخابات پارلمانی «کورولتای» دوباره برای رأی دادن در انظار عمومی ظاهر شود.
در سراسر آسیای مرکزی، رؤسای جمهور پیشین مسیرهای بسیار متفاوتی را طی کردهاند. قرقیزستان مهد تبعید و پیگرد قانونی بوده، تاجیکستان یک برکناری اجباری در زمان جنگ داخلی داشته و رهبران ازبکستان و ترکمنستان نیز اغلب در قدرت مردهاند. نظربایف نیز مدل متفاوتی را نشان میدهد که بدون مواجهه با تبعید یا زندان، از قدرت کنار رفته است.
انتهای پیام/