خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: صلح امام حسن مجتبی علیهالسلام از مهمترین مقاطع تاریخ اسلام است؛ رخدادی که گاه بهدلیل فاصله گرفتن از تحلیل دقیق شرایط سیاسی و اجتماعی آن روزگار، با برداشتهای سطحی و حتی نادرست مواجه شده است. در حالی که بررسی سیره آن حضرت نشان میدهد که صلح، نه نشانه عقبنشینی از آرمانها و نه نتیجه ضعف در برابر دشمن، بلکه تصمیمی برخاسته از تشخیص امام معصوم علیهالسلام و رعایت مصالح عالی اسلام و جامعه اسلامی بود. از همین منظر، ماجرای صلح امام حسن علیهالسلام میتواند درس مهمی درباره ضرورت تبعیت از رهبر الهی و پرهیز از تقدم تشخیص شخصی بر فرمان امام ارائه کند.
در همین زمینه، در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین بیگیخمینی، عضو علمی دفتر آیتالله بطحائی گلپایگانی، ابعاد مختلف صلح امام حسن علیهالسلام، مفهوم تکلیفمداری در سیره ائمه اطهار علیهمالسلام و ضرورت تبعیت از امام معصوم علیهالسلام مورد بررسی قرار گرفته است. وی با اشاره به واکنش برخی یاران امام حسن علیهالسلام به تصمیم حضرت، بر این نکته تأکید میکند که در منطق امامت، ملاک تشخیص وظیفه، نظر و محاسبه فردی نیست؛ بلکه باید تصمیم امام را بهعنوان حجت الهی پذیرفت، حتی آنجا که حکمت و آثار آن تصمیم برای پیروان در نگاه نخست آشکار نباشد.
مشروح این گفتوگو را میخوانید:
* صلح امام حسن علیهالسلام چه درسی درباره ضرورت تبعیت از رهبر الهی و تشخیص وظیفه دارد؟
یکی از مهمترین مباحث در اندیشه اسلامی، مسئله «تکلیفمداری» و «تبعیت از رهبری الهی» است. تاریخ اسلام بهروشنی نشان میدهد که معیار رفتار رهبران الهی، نه احساسات زودگذر و نه محاسبات صرفاً مادی، بلکه انجام وظیفه الهی و تأمین مصالح عالیهی اسلام و مسلمین بوده است. در عصر حضور، مردم مأمور به تبعیت از امام معصوم علیهالسلام هستند و در عصر غیبت نیز بر اساس مبانی فقه شیعه، جامعه اسلامی حول محور ولایت فقیه سامان مییابد و انسجام و اقتدار خود را حفظ میکند.
اما در مورد ماجرای امام حسن مجتبی علیه السلام، در روایتی مشهور از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:
«الحسن والحسین إمامان قاما أو قعدا؛ امام حسن و امام حسین علیهماالسلام دو اماماند؛ چه قیام کنند و چه صلح و سکوت اختیار کنند.» [مناقب آل أبى طالب، ج2، ص138]
این حدیث شریف، یکی از بنیادینترین قواعد اندیشهی سیاسی شیعه را تبیین میکند؛ اینکه معیار حقانیت، تبعیت از حجت الهی است؛ گاه وظیفه، قیام است و گاه صلح؛ گاه جهاد نظامی و گاه خویشتنداری راهبردی؛ و در همه این حالات، ملاک، تشخیص امام از جانب خداست؛ کسی که علم به مشیت الله دارد؛ امام شب قدر است و امور عالم و آدم در هر شب قدر توسط ملائک و الروح از سوی خداوند به ایشان نازل میشود طبق معارف سوره ی قدر. بنابراین یکی از بزرگترین معارف مربوط به ائمه اطهار به ویژه امام حسن مجتبی علیهالسلام، روحیهی تسلیمپذیری محضر امام معصوم است؛ چرا که خیلی از اصحاب از جهت اعتقادی ریزش کردند و یا ایشان را متهم به وادادگی برابر دشمن کردند.
حکمت صلح امام حسن و ارتباطش با داستان موسی و خضر نبی (ع)
* امام حسن مجتبی علیهالسلام در پاسخ به این اتهامات چه واکنشی نشان میدادند؟
امام حسن مجتبی علیهالسلام نیز در پاسخ به این عده ماجرای موسی و خضر نبی علیهما السلام را مثال میزدند و میفرمودند
«وای بر شما، نمیدانید مقصود من چه بود؟ صلح من با معاویه از آن چه آفتاب بر آن میتابد و غروب میکند، برای شیعیانم بهتر است. نمیدانید که من امام شما هستم و اطاعت از فرمانم برای شما واجب است و به فرمودۀ رسول خدا یکی از دو آقای اهل بهشت هستم؟ گفتند: میدانیم. وَیْحَکُمْ مَا تَدْرُونَ مَا عَمِلْتُ وَ اللَّهِ الَّذِی عَمِلْتُ خَیْرٌ لِشِیعَتِی مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ أَوْ غَرَبَتْ أَ لَا تَعْلَمُونَ أَنَّنِی إِمَامُکُمْ مُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ عَلَیْکُمْ وَ أَحَدُ سَیِّدَیْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِنَصٍّ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص عَلَیَّ.
فرمود: آیا نمیدانید، چون خضر کشتی را سوراخ کرد و آن بچه را به قتل رسانید و دیوار را استوار کرد، باعث خشم موسی بن عمران(ع) شد، زیرا که حکمت آن کار بر او پوشیده بود؛ اما نزد خداوند، عمل خضر کار حکمت آمیز و درستی بود؟»
این ایرادات صحابه به اینجا ختم نمیشد بلکه امام را متهم میکردند به اینکه شما مذل المؤمنین یعنی خوارکننده مؤمنان هستی. امام میفرمود:
«من نه خوارکننده مؤمنان، بلکه عزّت بخش آنانم. وقتى دیدم شما در برابر دشمن قدرتى ندارید، کار را به او واگذاشتم تا من و شما در میان آنان باشیم. همچنان که آن عالم [خضر] کشتى را سوراخ کرد تا براى صاحبانش باقى بماند، و این چنین است حکایت من و شما تا در میان آنها باقى بمانیم؛ ما أنَا بِمُذِلِّ المُؤمِنینَ ولکِنّی مُعِزُّ المُؤمِنینَ ، إنّى لَمّا رَأَیتُکُم لَیسَ بِکُم عَلَیهِم قُوَّةٌ سَلَّمتُ الأمرَ لأِبقى أنا و أنتُم بَینَ أظهُرِهِم ، کَما عابَ العالِمُ السَّفینَةَ لِتَبقى لأِصحابِها و کَذلِکَ نَفسِی و أنتُم لِنَبقى بَینَهُم.»
بنابراین تمام محور معارف اسلام، حول معرفت امام و طاعت امام میچرخد که اگر نباشد، به تعبیر رسول اکرم صلی الله علیه و آله، به مرگ جاهلیت مردهایم.
همچنین پس از پیمان صلح امام حسن مجتبی، حضرتش بپاخاستند و پس از حمد و ثنای الهی پیرامون فلسفهی پذیرش صلح چنین فرمودند:
... كُنْتُمْ بَایَعْتُمُونِی عَلَى أَنْ تُسَالِمُوا مَنْ سَالَمْتُ وَتُحَارِبُوا مَنْ حَارَبْتُ، فَرَأَیْتُ أَنْ أُسَالِمَ مُعَاوِیَةَ وَأَضَعَ الْحَرْبَ بَیْنِی وَبَیْنَهُ، وَقَدْ بَایَعْتُهُ، وَرَأَیْتُ أَنَّ حَقْنَ الدِّمَاءِ خَیْرٌ مِنْ سَفْكِهَا، وَلَمْ أُرِدْ بِذَلِكَ إِلَّا صَلَاحَكُمْ وَبَقَاءَكُمْ، [وَإِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِینٍ].
«شما با من بیعت کرده بودید که با هر کس من صلح کنم، صلح کنید و با هر کس من بجنگم، بجنگید. اکنون من صلاح را در آن دیدم که با معاویه صلح کنم و آتش جنگ را میان خود و او فرو نشانم، و با او پیمان صلح بستم. همچنین تشخیص دادم که حفظ خونهای مسلمانان از ریختن آنها بهتر است. از این کار نیز جز اصلاح حال شما و حفظ بقا و موجودیت شما قصدی نداشتم؛ و من نمیدانم، شاید این (ماجرا) آزمونی برای شما باشد و بهرهمندی موقتی تا زمانی معین.» [احقاق الحق، ج11، ص203، و ج19، ص349]
محور وحدت در عصر غیبت
* قرآن کریم چه نقشی برای وحدت و انسجام جامعه اسلامی قائل است و این وحدت در عصر غیبت چگونه محقق میشود؟
قرآن کریم، جامعه اسلامی را به اجتماع، انسجام و پرهیز از تفرقه فراخوانده و میفرماید:
«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَٰلِكَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ؛ و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اهل بیت (علیهم السلام)] چنگ زنید، و پراکنده و گروه گروه نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آن گاه که [پیش از بعثت پیامبر و نزول قرآن] با یکدیگر دشمن بودید، پس میان دل های شما پیوند و الفت برقرار کرد، در نتیجه به رحمت و لطف او با هم برادر شدید، و بر لب گودالی از آتش بودید، پس شما را از آن نجات داد؛ خدا این گونه، نشانه های [قدرت، لطف و رحمت] خود را برای شما روشن می سازد تا هدایت شوید. (آلعمران: 103)»
و نیز میفرماید:
«وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ؛ و از خدا و پیامبرش فرمان برید، و با یکدیگر نزاع و اختلاف نکنید، که سست و بد دل می شوید، و قدرت و شوکتتان از میان می رود؛ و شکیبایی ورزید؛ زیرا خدا با شکیبایان است. (انفال: 46)»
در نگاه فقها، این وحدت و انسجام، در عصر غیبت بر محور ولایت فقیه تحقق مییابد.
* از منظر نهجالبلاغه، ولایت و تبعیت از رهبری چه نقشی در حفظ انسجام و اقتدار جامعه اسلامی دارد؟
مسأله مهم ولایت در امّت اسلامی، محور همگرایی و عامل جلوگیری از پراکندگی و تشتت است. هرگاه جامعه اسلامی حول محور رهبر الهی اجتماع کند، قدرتی عظیم پدید میآید که دشمنان اسلام را دچار حیرت و هراس میسازد. در همین چارچوب، امیرالمؤمنین علی علیهالسلام نیز در نهجالبلاغه، ضرورت وجود رهبری و نقش آن در حفظ نظم و انسجام جامعه را بیان می دارند.
امام علی علیهالسلام فرمودند: «لَا رَأْیَ لِمَنْ لَا یُطَاعُ؛ یعنی رأی و تدبیر، بدون همراهی و اطاعت جامعه، به نتیجه نخواهد رسید. [نهجالبلاغه؛ خطبه27]
بر این اساس، از منظر نهجالبلاغه، حفظ انسجام امت و تبعیت از رهبری معظّم، از مهمترین عوامل اقتدار جامعه اسلامی و جلوگیری از نفوذ دشمنان است.
ائمه تابع ارادهی الهی بودند
* برخی با نگاهی سطحی، میان صلح امام حسن علیهالسلام و قیام امام حسین علیهالسلام تفاوت ماهوی میبینند؟
هر دو، تجلی یک حقیقتاند و آن، «انجام تکلیف الهی» است. امام حسن علیهالسلام در شرایطی، صلح را مصلحت اسلام دانستند و امام حسین علیهالسلام در شرایطی دیگر، قیام را وظیفه الهی تشخیص دادند. هر دو امام، تابع اراده الهی بودند و شیعیان نیز با تبعیت از آنان، مسیر صحیح را پیمودند.
* تجربه انقلاب اسلامی چه نقشی برای حضور مردم، تبعیت از رهبری و حفظ وحدت در مقابله با دشمنان نشان میدهد؟
تجربه تاریخی انقلاب اسلامی نیز نشان داده است که حضور آگاهانه مردم در صحنه، تبعیت از رهبری و حفظ وحدت ملی، مهمترین عامل ناکامی دشمنان بوده است. اجتماعات مردمی، حضور در صحنههای اجتماعی، پشتیبانی از آرمانهای اسلامی و دفاع از استقلال و عزت کشور، جلوههایی از مشارکت عمومی در دفاع از امت اسلامی است. مضاف بر اینکه فقه اسلامی، دفاع را تنها در عرصه نظامی محدود نکرده، بلکه هرگونه تلاش برای حفظ کیان اسلام، امنیت جامعه اسلامی و مقابله با دشمنان نیز در دایره دفاع است. فقهای بزرگ شیعه در بحث جهاد و دفاع، بر ضرورت دفاع از سرزمین اسلامی و حفظ نظام مسلمین تأکید میکنند و بر اصل وجوب دفاع اتفاق نظر دارند.
قرآن کریم میفرماید:
«وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ یَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یُوَفَّ إِلَیْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ؛ و در برابر آنان آنچه در قدرت و توان دارید از نیرو [و نفرات و ساز و برگ جنگی] و اسبان ورزیده [برای جنگ] آماده کنید تا به وسیله آنها دشمن خدا و دشمن خودتان ودشمنانی غیر ایشان را که نمی شناسید، ولی خدا آنان را می شناسد بترسانید. و هر چه در راه خدا هزینه کنید، پاداشش به طور کامل به شما داده می شود، و مورد ستم قرار نخواهید گرفت.(انفال60)»
هر اقدامی که موجب تقویت اقتدار جامعه اسلامی و جلوگیری از سلطه دشمنان شود، در چارچوب وظایف مهم قرار میگیرد. ازاینرو، حفظ وحدت ملی، تقویت سرمایه اجتماعی و تبعیت از رهبری معظّم، از مهمترین مصادیق دفاع از کیان اسلام در روزگار معاصر است.
* جایگاه ولایت فقیه و تبعیت از رهبری در تحقق تکلیف الهی و حفظ وحدت امت اسلامی را چطور ارزیابی میکنید؟
این منطق، امروز نیز در اندیشه الهی شیعه تحت عنوان مسأله مهم ولایتفقیه استمرار دارد؛ بدین معنا که تشخیص راهبردهای کلان جامعه اسلامی، اعم از مقاومت، مذاکره، صلح، سکوت یا مقابله، بر عهده رهبری معظّم جامعه اسلامی است و حفظ وحدت و انسجام، شرط اصلی اقتدار امت اسلامی به شمار میرود.
قرآن کریم وعده داده است:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْكُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ؛ ای مؤمنان؛ اگر خدا را یاری کنید، خدا هم شما را یاری می کند و گام هایتان را محکم و استوار می سازد(محمد7)»
یاری خداوند، تنها در میدان نبرد خلاصه نمیشود، بلکه هرگونه حرکت در مسیر تحقق اراده الهی، از مصادیق نصرت خداوند است. در عصر غیبت، یکی از روشنترین جلوههای این نصرت، تبعیت از رهبری معظّم امّت اسلامی است؛ زیرا ولیّ فقیه بر اساس موازین شرع، هدایت جامعه را در مسیر تحقق اهداف الهی بر عهده دارد و اطاعت از رهنمودهای ایشان، مصداقی از یاری دین خدا و حرکت در صراط الهی به شمار میآید.
بر این اساس، هرگاه امت اسلامی حول محور ولایت فقیه و در چارچوب تکلیف الهی حرکت کند، از آسیب تفرقه و ضعف مصون خواهد ماند و به عزت، اقتدار و پیروزی دست خواهد یافت. امروز امّت اسلام باید تابع ولی فقیه دوران، حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای (دام ظلّهالعالی) باشند که از مهمترین مصادیق نصرت دین خداوند متعال است.
انتهایپیام/