به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، پیوندهای اقتصادی روسیه با کشورهای منطقه قفقاز جنوبی همچنان یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین مؤلفههای منطقهای به شمار میرود، اگرچه ماهیت و ساختار این روابط در هر یک از این کشورها با دیگری تفاوتهای معناداری دارد. در حالی که جهتگیری به سمت بازار روسیه برای یک کشور نقش حیاتی در تجارت خارجی ایفا میکند، برای کشوری دیگر حجم حوالههای ارزی و درآمد حاصل از ورود گردشگران از اهمیت بالاتری برخوردار است.
از این رو، ارزیابی دقیق ابعاد تعاملات اقتصادی میان روسیه و کشورهای این حوزه تنها با تکیه بر یک شاخص واحد امکانپذیر نیست. بررسی همزمان سه شاخص کلیدی یعنی «تجارت خارجی» (نمایانگر حجم تبادلات کالایی)، «حوالههای ارزی و انتقال پول» (نشاندهنده عمق پیوندهای مالی و کارگری) و «صنعت گردشگری» (گرایش رفتوآمد شهروندان) تصویری جامع ارائه میدهد.
مقایسه این مؤلفهها مشخص میسازد که مواضع روسیه در چه بخشهایی همچنان مستحکم باقی مانده و الگوهای تعامل آن با سه کشور جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان تا چه حد متفاوت است.
تجارت خارجی؛ روسیه شریک استراتژیک و غیرقابل جایگزین
فدراسیون روسیه در زمره اصلیترین شرکای تجارت خارجی هر سه کشور قفقاز جنوبی جای دارد. با این حال، میزان نفوذ و تاثیرگذاری مسکو بر تجارت هر یک از این جمهوریها متفاوت است؛ به طوری که در یک کشور بازار روسیه برای بخشهای خاصی از اقتصاد حیاتی است و در کشوری دیگر، نقش تسلطیافتهای بر کل مبادلات تجاری ایفا میکند.
در رابطه با جمهوری آذربایجان، روسیه در سال 2025 حدود 10 درصد از کل مبادلات تجاری 48.9 میلیارد دلاری این کشور را به خود اختصاص داد و پس از ایتالیا و ترکیه در جایگاه سوم جای گرفت. در بخش واردات، سهم روسیه به 15.3 درصد رسید که آن را در رتبه دومین تامینکننده بزرگ جمهوری آذربایجان پس از چین قرار داد. نقطه ثقل این روابط، در بخش صادرات غیرنفتی نهفته است؛ جایی که 32.4 درصد از کل صادرات غیرنفتی جمهوری آذربایجان روانه بازار روسیه شده است.
در حالی که بخش اعظم صادرات نفت و گاز باکو به بازارهای اروپایی هدایت میشود، بازار روسیه کماکان اصلیترین مقصد برای محصولات کشاورزی (بهویژه گوجهفرنگی و سیب) و برخی کالاهای صنعتی این کشور محسوب میشود.
در خصوص ارمنستان، روسیه همچنان بزرگترین شریک تجاری این کشور باقی مانده است، اگرچه پس از جهش بیسابقه سال 2024، آمارها رو به تعدیل نهادهاند. مبادلات تجاری دو کشور که در سال 2024 به رقم حدنصاب 12.4 میلیارد دلار رسیده بود، در سال 2025 با کاهشی 37.2 درصدی به 7.8 میلیارد دلار بازگشت.
علت اصلی این کاهش، افت حجم صادرات مجدد طلا و سنگهای قیمتی روسیه بود که پیشتر از طریق ارمنستان به کشورهای ثالث (بهویژه امارات) صادر میشد. با این حال، مسکو به لطف تحویل انرژی، مواد غذایی و سایر کالاها در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا، جایگاه محوری خود را در اقتصاد ارمنستان حفظ کرده است.
در گرجستان نیز از مجموع 25.8 میلیارد دلار تجارت خارجی سال 2025، روسیه با خرید 749.3 میلیون دلار کالا (10.3 درصد از کل صادرات)، سومین مقصد صادراتی تفلیس بود. اگرچه کشورهایی نظیر قرقیزستان و قزاقستان به دلیل صادرات مجدد خودرو در رتبههای بالاتری جای گرفتند، اما صادرات مستقیم گرجستان به روسیه همچنان شامل کالاهای سنتی نظیر نوشیدنی، آبمعدنی و محصولات کشاورزی است. همزمان، مسکو یکی از اصلیترین تامینکنندگان سوخت و گندم بازار گرجستان به شمار میرود.
حوالههای ارزی و درآمد مهاجران؛ تثبیت جریانهای مالی
انتقال پول و حوالههای ارزی شهروندان، یکی دیگر از شاخصهای حیاتی در سنجش پیوندهای اقتصادی روسیه و قفقاز جنوبی است. آمارهای سال 2025 نشان میدهد که پس از رشد جهشی سالهای گذشته، روند انتقال وجوه وارد مرحله تثبیت شده و ارقام در حال بازگشت به سطوح متعارفتر هستند، اگرچه مسکو همچنان رتبه اول را در این حوزه حفظ کرده است.
در جمهوری آذربایجان، از مجموع 1.177 میلیارد دلار حواله ارزی ورودی در سال 2025، حدود 479 میلیون دلار (معادل 41 درصد) از مبدا روسیه ارسال شده که نشاندهنده پایداری پیوندهای مالی و حضور گسترده نیروی کار آذربایجانی در روسیه است.
در گرجستان، حجم حوالههای ارزی از روسیه در سال 2025 با کاهشی 13.6 درصدی نسبت به سال قبل به 467.6 میلیون دلار رسید. با وجود این کاهش، روسیه همچنان بزرگترین منبع انتقال پول به گرجستان است، اگرچه افزایش نقش کشورهایی مانند ایتالیا، آمریکا و کشورهای بنلوکس (بلژیک، هلند و لوکزامبورگ) به تنوعبخشی این منابع کمک کرده است.
در ارمنستان، وابستگی مالی به روسیه بسیار شدیدتر است. در سال 2025، حدود 3.9 میلیارد دلار حواله ارزی از روسیه وارد ارمنستان شد که این رقم بیش از 65 درصد از کل وجوه ارسالی از خارج به این کشور را تشکیل میدهد. این امر ثابت میکند که جریانات مالی متقابل، نقشی تعیینکننده در معیشت و سیستم مالی ارمنستان ایفا میکنند.
صنعت گردشگری؛ روسیه نخستین منبع تامین گردشگر در قفقاز
گردشگران روسی همچنان بزرگترین گروه از بازدیدکنندگان خارجی را در هر سه کشور قفقاز جنوبی تشکیل میدهند و سهم بسزایی در رونق بخش خدمات و هتلداری منطقه دارند.
در سال 2025، شهروندان روسیه 23.9 درصد از کل بازدیدکنندگان خارجی جمهوری آذربایجان را تشکیل دادند و مقام اول را حفظ کردند. این امر در حالی رخ داد که مرزهای زمینی همچنان با محدودیت مواجه بوده و بار اصلی این جریان بر دوش خطوط پروازی بوده است. شهرهایی نظیر باکو، شاهداغ و نفتالان بیشترین بهره را از حضور گردشگران روس بردهاند.
در گرجستان نیز حدود 1.3 میلیون شهروند روس (معادل 23.2 درصد از کل توریسم ورودی) به این کشور سفر کردند. وجود پروازهای مستقیم و گذرگاه مرزی «لارس علیا» نقش مهمی در تسهیل این رفتوآمدها ایفا کرده است.
بیشترین سهم حضور گردشگران روس در منطقه، متعلق به ارمنستان است؛ جایی که بیش از 921 هزار شهروند روسیه (معادل 40.7 درصد از کل گردشگران خارجی) در سال 2025 به این کشور سفر کردند. لغو نیاز به گذرنامه بینالمللی برای شهروندان روس، خطوط پروازی متعدد و رواج گسترده زبان روسی از عوامل اصلی این آمار بالا محسوب میشود.
سه الگوی متفاوت از نفوذ اقتصادی روسیه در قفقاز جنوبی
تحلیل کلان دادههای اقتصادی نشان میدهد که نفوذ مسکو در قفقاز جنوبی ساختاری چندوجهی دارد. برای ارمنستان، تعامل با روسیه ماهیتی کاملاً جامع و همهجانبه دارد و مسکو در هر سه حوزه تجارت، حوالهها و گردشگری نقش اول را ایفا میکند.
در جمهوری آذربایجان، وزن روسیه بیشتر در صادرات غیرنفتی، جذب توریسم و دریافت حوالههای ارزی ملموس است. در گرجستان نیز علیرغم سیاستهای تنوعبخشی به اقتصاد و روابط با غرب، مسکو همچنان یکی از ستونهای اصلی در تامین سوخت، گندم، گردشگر و منابع مالی باقی مانده است.
انتهای پیام/