به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، همزمان با افزایش بیسابقه تورم در ترکیه و تداوم بحران اقتصادی در این کشور، تب و تاب مباحث نظری درباره مشکلات ساختاری اقتصاد، بالا گرفته است.
بسیاری از تحلیلگران اقتصادی ترکیه معتقدند که نوع رویکرد و رفتار اردوغان و حزب عدالت و توسعه برای ربط دادن بحران اقتصادی و ناکارآمدی سیاستهای اقتصادی دولت به عوامل خارجی و مشکلات منطقهای و فرامنطقهای، فرار رو به جلو است و پیش از هر چیز، باید به موانع و اشکالات ساختاری توجه شود.
دارون عجم اوغلو اقتصاددان ارمنی تبار ترکیه و برنده جایزه نوبل اقتصاد، یکی از صاحب نظران است که در ذکر مهمترین مشکلات ساختاری اقتصاد ترکیه، به فاکتور مهمی به نام تکنولوژی یا فن آوری اشاره میکند.
توجه به حجم صادرات ترکیه به بازارهای مختلف جهان، گویای این واقعیت است که بخش غالب و عظیمی از اقتصاد ترکیه، هنوز هم در یک فضای سنتی به سر میبرد که به دلیل عدم انطباق با دانش و فن آوری روز، نمیتواند سود کلانی به دست بیاورد.
اقتصاد ترکیه و سطح فن آوری پایین
ابراهیم قهوه چی از تحلیلگران مشهور اقتصادی ترکیه میگوید: «یکی از موضوعاتی که در این چند سال آن را پیگیری کردهام، سطح فناوری کشورمان است. من این دادهها را از طریق صادرات از نزدیک رصد میکنم. به خاطر دارم که هفته گذشته، روزنامه Ekonomi Gazetesi تیتر زد: صنعت نمیتواند از دام فناوری متوسط فرار کند. اساس این خبر وابستگی شرکتهای ISO-500 و 500 دوم به سطح فناوری آنها بود. در هزار شرکت بزرگ صنعتی، دو سوم ارزش افزوده هنوز از تولید فناوری پایین و متوسط-پایین حاصل میشد».
قهوه چی میگوید: «تنها 7.2 لیره از هر 100 لیره تولید کالا در ترکیه، از فناوری بالا حاصل میشود. 66.3٪ از کل ارزش افزوده از تولید فناوری پایین و متوسط-پایین حاصل میشود. در سال 1999 میلادی 26.05٪ از صادرات از تولیدات با فناوری بالا و متوسط-بالا حاصل میشد. این نرخ هشت سال بعد (در سال میلادی2007) به 36.90٪ افزایش یافت. نرخ پیشرفت فناوری سالانه ما از سال 1999 تا 2007 میلادی 1.36 واحد درصد بود. اگر بهبود متوسط مشابهی ادامه مییافت، نرخ صادرات ما برای محصولات با فناوری بالا و متوسط-بالا به جای 44.0٪ امروز، 62.68٪ میبود. در سال 2017، سطح فناوری ما برابر میشد. یعنی نیمی از صادرات ما فناوری پایین و نیمی دیگر فناوری بالا بود».
این نمودار روند سطح فناوری صادرات ترکیه از 1997 تا 2026 را نشان میدهد. نکته مهم این است که سهم مجموع صادرات با فناوری بالا از حدود 19.83٪ در 1998 به 44٪ در 2026 رسیده و در مجموع روندی صعودی داشته است.
با این حال، فناوری بالا به معنای دقیقتر (خط نارنجی) همچنان سهم بسیار کوچکی دارد و در سال 2026 فقط 3.55٪ است. در مقابل، سهم صادرات با فناوری پایین از حدود 80٪ در اواخر دهه 1990 به 56٪ در 2026 کاهش یافته است.
بنابراین پیام اصلی نمودار این است: ترکیه از اقتصاد صادراتیِ عمدتاً کمفناوری فاصله گرفته، اما هنوز نتوانسته جهش واقعی به اقتصاد مبتنی بر فناوری پیشرفته را محقق کند؛ یعنی «ارتقای فناوری» رخ داده، اما «جهش فناورانه» هنوز اتفاق نیفتاده است.
این موضوع نیاز به مرور مجدد دارد که در صنایع بزرگ ترکیه، حدود دو سوم ارزش افزوده هنوز از تولیدات کمفناوری و متوسط-رو به پایین حاصل میشود و سهم تولیدات با فناوری بالا فقط 7.2 لیره از هر 100 لیره است و حتی به 10 درصد هم نمیرسد. این به معنی ناتوانی در عبور پایدار از ساختار تولید متوسط به ساختار تولید نوآورانه و با ارزش افزوده بالا است.
توقف در یک نقطه
به باور تحلیلگران اقتصادی، ترکیه در دهههای گذشته یک موفقیت بزرگ داشته که عبارت از تغییر رویکرد از کشاورزی و صنایع کمفناوری به سمت نساجی، تولید لوازم خانگی، خودرو و ماشینآلات با صنایع متوسط و متوسط به بالا بوده است. اما مرحله بعدی بسیار دشوارتر است و نیاز به سرمایه گذاری، دانش و تخصص در حوزههای نرمافزار، نیمه هادیها، هوش مصنوعی، زیستفناوری، مواد پیشرفته، ماشینآلات بسیار پیچیده، دانش رباتیک، فناوریهای سبز و خدمات دانشبنیان دارد. این همان نقطهای است که دیگر صرفاً «تولید کردن» کافی نیست و باید دانش جدید تولید کرد.
«سازمان همکاری اقتصادی و توسعه» (OECD)در گزارش سال 2025 میلادی درباره اقتصاد ترکیه، به این اشاره کرده که عملکرد نظام نوآوری ترکیه بهطور معناداری از همتایان اروپایی عقبتر است.
با وجود رشد قابل توجه سرمایهگذاری عمومی و خصوصی در «تحقیق و توسعه» (R&D) طی یک دهه، این سرمایهگذاری هنوز تقریباً نصف میانگین OECD است و نتیجه این کمبود فقط پول نیست: فقط حدود یکسوم شرکتهای ترکیهای در دوره 2018–2020 گزارش کردهاند که نوآوری معرفی کردهاند، در حالی که این رقم برای متوسط OECD حدود نصف شرکتها بوده است.
دولت اردوغان در چند سال گذشته، سرمایه گذاری وسیعی در حوزه صنایع دفاعی انجام داده و حالا نزدیک به یک هزار شرکت در این بخش فعال هستند.
ترکیه در برخی حوزهها توان مهندسی و تطبیق تکنولوژیک بسیار خوبی دارد. به عنوان مثال در بخش پهپاد، صنایع دفاعی، خودرو، ماشینآلات، صنایع هوافضا و برخی فناوریهای انرژی گامهای مهمی برداشته اما تبدیل این توانایی به یک اکوسیستم گسترده نوآوری غیرنظامی میسر نشده است.
منتقدین میگویند: در شرایطی که دولت برآمده از حزب عدالت و توسعه در یک بازه زمانی 24 ساله، دانشگاهها را توسعه داده، شهرکهای صنعتی و تکنولوژی ساخته، مشوقهای R&D داده، صنایع دفاعی را توسعه داده و زیرساخت دیجیتال را گسترش داده است، پس چرا هنوز هم نوآوری شرکتی پایین، ثبت اختراع بینالمللی ضعیف و ارزش افزوده فناوری بالا ناچیز است. اینجاست که پای مفهوم «حکمرانی نوآوری» به میان میآید.
آکپارتی، اصلاحات اولیه را به درستی پیش برده، اما در مرحله بعدی به خاطر فقدان نهادهای مستقل، نبود رقابت شفاف، مواجهه سیاسی در مدیریت دانشگاههای علمی، ناتوانی در جذب سرمایه گذاری خارجی، بیاعتنایی به حقوق مالکیت فکری و فقدان حاکمیت قانون، نتوانسته روند قبلی را با سرعت ادامه دهد.
بر اساس گزارش رویترز در ژوئن 2026 صادرات دفاعی ترکیه از 2021 تقریباً سه برابر شده و به حدود 10 میلیارد دلار رسیده و ترکیه میتواند فناوری را توسعه دهد. اما پرسش مهم این است: چرا چنین تواناییای در کل اقتصاد به همان اندازه گسترش نیافته است؟
یکی از پاسخهای مهم از دید اندیشکده ترکیهای (TEPAV) چنین است: اقتصاد کلان ترکیه، در دو تله بزرگ گرفتار شده که یکی از آنها «تله فناوری متوسط» و دیگری «تله درآمد متوسط» است.
در شرایطی که موج هوش مصنوعی در حال تغییر ساختار تولید است، کشورهای دارای فناوری بالا برنده این تحول هستند و کشورهای گرفتار در تله درآمد متوسط و فن آوری متوسط در معرض عقبماندگی قرار دارند و ترکیه از این نظر، در منطقه خطر قرار دارد.
ظرفیت ناکافی R&D، تمرکز ارزش افزوده در بخشهای پایینتر و ارتباط ضعیف شرکتهای فناوری با صنعت، آسیبپذیری را افزایش میدهد.
بانک جهانی سالهاست درباره ترکیه میگوید که برای خروج از این وضعیت، صرفاً انتقال نیروی کار از کشاورزی به صنعت و خدمات کافی نیست. اقتصاد باید از «تحول ساختاری» به سمت رشد بهرهوری، جذب فناوری و نوآوری برود.
بانک جهانی مشخصاً هشدار داده که بدون این تغییر، افزایش هزینه نیروی کار باعث میشود ترکیه نتواند با کشورهای کمهزینه رقابت کند و ضعف بهرهوری و نوآوری نیز مانع ورود آن به بازارهای پیچیدهتر شود.
در پایان باید گفت: صنایع ترکیه هنوز هم در کنار دو بخش توریسم و کشاورزی، نقش مهمی در صادرات دارند. ولی از آنجایی که سهم و میزان ارزش افزوده در این صنایع در سطح پایینی است و به جای فن آوری و ارزش علمی، بیشتر از توان سنتی منابع انسانی و ویژگی جغرافیایی استفاده شده، نتوانسته خود را به سطح بالاتری برساند.
انتهای پیام/