به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، حجم واردات در ارمنستان به طور پیوسته و معناداری از میزان صادرات این کشور فراتر میرود. این جمهوری قفقاز جنوبی به واردات طیف گستردهای از کالاها و محصولات اساسی وابستگی شدیدی دارد و از همین رو، مقامات ایروان در تلاشاند تا با ایجاد تنوع در مبادی و منابع تامین کالاهای خود، بر چالشهای ناشی از تراز تجاری منفی غلبه کنند.
در این گزارش تحلیلی، به بررسی دقیق این موضوع میپردازیم که سبد وارداتی ارمنستان بیش از همه به چه اقلام و حوزههایی وابستگی دارد و دولت این کشور چه برنامهها و استراتژیهایی را برای تنوعبخشی به این واردات در دستور کار خود قرار داده است.
بر اساس آمارهای رسمی منتشر شده، در ماه می سال 2026 میلادی، میزان صادرات ارمنستان در سطح 522.7 میلیون دلار قرار داشته است، در حالی که حجم واردات این کشور به رقم قابلتوجه 980.2 میلیون دلار بالغ شد که نشاندهنده شکاف عمیق در تراز تجاری این کشور است.
شریانهای وارداتی ارمنستان؛ از انرژی تا دارو
پایه و اساس واردات ارمنستان را چه کالاهایی تشکیل میدهند؟ در پاسخ به این پرسش میتوان به چند دسته اصلی اشاره کرد:
نخستین و مهمترین بخش، حاملهای انرژی و مواد خام است. تمامی نیاز ارمنستان به گاز طبیعی از طریق مرزهای خارجی و واردات تامین میشود. در این میان، روسیه همچنان به عنوان تامینکننده اصلی و بلامنازع گاز ارمنستان شناخته میشود. پس از آن، ایران جایگاه دومین شریک مهم در تامین انرژی را به خود اختصاص داده که این امر عمدتاً در چارچوب برنامه راهبردی و سازوکار تهاتر «گاز در برابر برق» صورت میپذیرد. افزون بر گاز طبیعی، ارمنستان حجم قابلتوجهی از فرآوردههای نفتی مورد نیاز خود را نیز از طریق واردات تامین میکند.
بخش دوم به مواد غذایی و مواد اولیه کشاورزی اختصاص دارد. غلات و همچنین برخی از انواع سبزیجات و میوهها از جمله سیبزمینی، پیاز، هویج، چغندر، کدو تنبل، کدو سبز و موز که کشت و تولید آنها در شرایط اقلیمی و محلی ارمنستان دشوار بوده و یا از توجیه اقتصادی لازم برخوردار نیست، در این دسته جای میگیرند. همچنین کودهای شیمیایی و معدنی مورد نیاز برای بخش کشاورزی نیز به طور کامل از طریق واردات تامین میشوند.
سومین حوزه حیاتی، فناوری، ماشینآلات و تجهیزات الکترونیکی است. این بخش شامل انواع ماشینآلات صنعتی، تجهیزات تخصصی برای بخش کشاورزی، لوازم الکترونیکی مصرفی و خانگی و همچنین انواع خودرو میشود. در این میان، واردات ناوگان ریلی و تجهیزات مربوط به راهآهن نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است، چرا که خطوط ریلی ارمنستان در حال حاضر تحت قرارداد واگذاری امتیازی (کنسرسیوم) در اختیار شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی» (شرکت تابعه راهآهن دولتی روسیه) قرار دارد و تجهیزات آن از خارج تامین میگردد.
بخش چهارم نیز به حوزه داروسازی و محصولات پزشکی مربوط میشود. صنعت داروسازی داخلی ارمنستان در مقطع کنونی توانایی پاسخگویی و تامین تمامی نیازهای بازار داخلی را ندارد. بخش عمدهای از داروهای پیچیده، تخصصی و اورجینال از کشورهای خارجی وارد میشوند. در حال حاضر، شرکتهای داروسازی ارمنستانی عمدتاً بر تولید داروهای ژنریک و مشابه تمرکز دارند که تولید همین داروها نیز در بسیاری از موارد به شدت وابسته به واردات مواد اولیه دارویی از خارج است.
بازیگران اصلی در بازار واردات ارمنستان چه کشورهایی هستند؟
در بررسی شرکای تجاری ارمنستان در حوزه واردات، چند بلوک و کشور نقش محوری ایفا میکنند:
در خط مقدم تامینکنندگان، کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا و ایران قرار دارند. این کشورها عمدتاً نیازهای ارمنستان در حوزههای حیاتی نظیر انرژی، زیرساختهای حملونقل، محصولات کشاورزی و صنایع سبک را پوشش میدهند و نقش بسزایی در ثبات بازار این کشور ایفا میکنند.
در رتبه بعدی، کشورهای آسیایی نظیر چین و هند قرار گرفتهاند که تمرکز بلامنازعی بر تامین فناوری، ماشینآلات پیشرفته، دستگاههای صنعتی و تجهیزات الکترونیکی بازار ارمنستان دارند.
در نهایت، کشورهای عضو اتحادیه اروپا، و در رأس آنها آلمان و ایتالیا، به عنوان تأمینکنندگان اصلی و کلیدی در حوزه محصولات دارویی، تجهیزات پیشرفته پزشکی و ملزومات بهداشت و درمان شناخته میشوند.
راهبرد ارمنستان برای رهایی از وابستگی؛ برنامههای تنوعبخشی به واردات
مقامات ارشد ارمنستان با درک خطرات ناشی از وابستگی یکجانبه، به طور جدی در حال کار و برنامهریزی بر روی سیاست تنوعبخشی به مبادی وارداتی هستند تا از اتکای مطلق به منابع تأمینکنندهای که هیچ جایگزینی برای آنها وجود ندارد، رهایی یابند. این راهبرد در چند محور اساسی دنبال میشود:
در حوزه انرژی، برنامههای کلانی برای گسترش و توسعه طرحهای تأمین انرژی از ایران در دستور کار قرار دارد. این اقدام به معنای جستجوی یک جایگزین مطلق و کنار گذاشتن شرکای قبلی نیست، بلکه هدف اصلی آن، افزایش حجم مبادلات در چارچوب مکانیسم موفق و در حال اجرای «گاز در برابر برق» است. هدف غایی ایروان در این بخش، بهرهگیری حداکثری از ظرفیتها و ذخایر پنهان زیرساختهای موجود میان دو کشور است.
به عنوان دومین اولویت راهبردی، موضوع تأمین حاملهای انرژی از مبدا جمهوری آذربایجان نیز به عنوان یک گزینه جدی مطرح است که این امر میتواند از طریق بازسازی و احیای خطوط لوله گاز بازمانده از دوران اتحاد جماهیر شوروی، و یا از طریق اجرای پروژه استراتژیک «تریپ» (TRIPP) محقق گردد.
یکی دیگر از ابزارهای دولت، اعمال محدودیتهای موقت بر واردات است. این سیاست انقباضی عمدتاً در بخش محصولات کشاورزی اعمال میشود و هدف آن یافتن کشورهای تأمینکننده جدید نیست، بلکه رویکردی برای کاهش کلی وابستگی به واردات و حمایت از تولید ملی محسوب میشود.
یکی از تازهترین نمونههای اجرای این سیاست، اعمال ممنوعیت ششماهه بر واردات رب گوجهفرنگی بود. این تصمیم پس از آن اتخاذ شد که به دلیل بروز محدودیتهایی در صادرات گوجهفرنگیهای گلخانهای ارمنستان، مازاد تولید قابلتوجهی در داخل کشور شکل گرفت و دولت ناگزیر شد برای جلوگیری از زیان کشاورزان، تقاضا برای مصرف مواد اولیه و محصولات داخلی را تحریک و تقویت نماید.
در عرصه پزشکی و داروسازی، دولت ارمنستان با اتخاذ یک رویکرد حمایتی، در پی تشویق و تقویت تولیدات داخلی است. این یک استراتژی جامع و بلندمدت است که در نهایت به هدف تنوعبخشی و استقلال اقتصادی کمک شایانی میکند؛ چرا که هر چه ارمنستان بتواند حجم بیشتری از داروهای مورد نیاز را در داخل خاک خود تولید کند، به همان میزان از وابستگی شدید آن به واردات کاسته خواهد شد. حاکمیت در این مسیر به حمایت همهجانبه از تولیدکنندگان بومی میپردازد و تسهیلاتی را برای جذب سرمایهگذاریها، پیادهسازی و اجرای استانداردهای بینالمللی (نظیر استانداردهای تولید خوب یا GMP) فراهم میآورد و بستر مناسبی را برای تحقیق، توسعه و خلق فرمولاسیونهای دارویی بومی و اختصاصی ایجاد میکند.
در حوزه فناوری و ماشینآلات، نوک پیکان تحولات و برنامهریزیها متوجه شبکه راهآهن ارمنستان و ناوگان ریلی آن است؛ چرا که در حال حاضر ماشینآلات، تجهیزات حملونقل و قطعات الکترونیکی مورد نیاز این بخش تماماً از کشورهای آسیایی و اتحادیه اروپا وارد میشود.
در برنامههای کلان و راهبردی ارمنستان، نوسازی کامل و بازآفرینی زیرساختهای حملونقل این کشور (ایجاد کریدورهای ترانزیتی در مقیاس بزرگ و بینالمللی) پیشبینی شده است. در راستای تحقق این هدف نهایی، حتی احتمال واگذاری حقوق امتیازی (کنسرسیوم) شبکه راهآهن ارمنستان به یک کشور ثالث نیز دور از ذهن نیست.
در این سناریو، ایران پتانسیل آن را دارد که به عنوان بازیگر اصلی در توسعه و مدرنسازی شبکه راهآهن ارمنستان نقشآفرینی کند. با این وجود، برای تحقق این چشمانداز، ایروان و تهران باید بر دو چالش عمده فائق آیند:
چالش نخست، لزوم اتصال خطوط راهآهن ارمنستان به یک شبکه یکپارچه و متصل کردن آن به شبکه ریلی متناظر در ایران است که این امر مستلزم احداث و تکمیل یک قطعه ریلی حیاتی به طول 240 کیلومتر در مسیر «مغری - مرند» خواهد بود.
ایران به عنوان همسایه جنوبی ارمنستان از چندی پیش مشارکت فعالانهای را در توسعه مسیرهای مواصلاتی ارمنستان آغاز کرده، اما این مشارکتها تاکنون تنها به حوزه جادهسازی و احداث بزرگراهها (در چارچوب کلانپروژه کریدور حملونقل شمال-جنوب) محدود بوده است.
چالش دوم به ژئوپلیتیک منطقه و نقش همسایگان گره خورده است؛ ارمنستان بدون مشارکت یا توافق با ترکیه و جمهوری آذربایجان، عملاً قادر نخواهد بود شرط نخست را محقق سازد، زیرا کلیدیترین پروژه ریلی برنامهریزیشده برای جنوب این جمهوری، پروژهای در قالب کریدور «تریپ» (TRIPP) است. بنابراین، اینکه آیا ایران به این پروژه استراتژیک خواهد پیوست و یا مانع از احداث این کریدور مهم خواهد شد، کاملاً به شرایط و چگونگی اجرای این مسیر ترانزیتی و همچنین روند عادیسازی روابط در منطقه بستگی دارد.
انتهای پیام/