به گزارش خبرگزاری تسنیم،اصفهان با رگبارهای ریز و خاکستریرنگش، لایهای از غبار روزمره را از روی سقفهای قدیمی میشست و من در کوچههای باریک نزدیک خیابان هاتف قدم میزدم. انگار زمان در این محله، برخلاف شلوغی چهارباغ، دیگر به سرعت نمیگذشت؛ اینجا زمان، مثل غلظت هوای اصفهان، کشدار و سنگین بود. وقتی وارد محوطه امامزاده اسماعیل(ع) شدم، اولین چیزی که من را در خود غرق کرد، سکوت سنگین آستان مقدس امامزاده اسماعیل (ع) بود.
این بنا یکی از آن بقعههای شگفتانگیز است که وقتی پا به درون آن میگذارید، گویی در دالانی از تاریخ سفر میکنید؛ جایی که مذهب، تاریخ پیش از اسلام، دوران سلجوقی و شکوه صفوی در هم آمیختهاند. امامزاده اسماعیل (ع)، فرزندی از تبار امام حسن مجتبی (ع)، در خاکی آرام گرفته که روایتگر قرنها اصالت است.
با ورود به این آستان، نخستین چیزی که چشم را خیره میکند، معماری چندلایه آن است. پایههای اولیه این بنا به دوران پیش از اسلام بازمیگردد، اما مناره آجری و باشکوه آن، یادگار تیزهوشی معماران دوره سلجوقی است. کمی که جلوتر میروید، کاشیکاریهای هفترنگ، خطوط ثلث و نستعلیق روی کتیبهها و رواقهای دلگشا، شما را به عصر صفوی میبرد؛ دورانی که شیفتگان اهلبیت(ع)، این بقعه را به اوج زیبایی خود رساندند؛ اما شگفتی اصلی این بارگاه، همسایگی دو پیامآور الهی است.
در کنار مزار امامزاده اسماعیل(ع)، مقبره «شعیای نبی» قرار دارد؛ پیامبری از بنیاسرائیل که در ساختمانی به نام مسجد شعیا (نخستین مسجد اصفهان) واقع شده است. این همنشینی، فضایی سرشار از تساهل مذهبی، صلح و قداست به این مکان بخشیده است؛ زائران ابتدا بر آستان امامزاده(ع) سلام میدهند و سپس در مسجد شعیا به عبادت مینشینند. آرامگاه با ضریحی نقرهفام، نورپردازیهای سبز و آرامشبخش و عطر گلاب، مأمنی برای دلهای خسته اهالی اصفهان و مسافران است.
این بقعه متبرکه به عنوان یکی از قطبهای فرهنگی و مذهبی اصفهان، در طول سال میزبان مراسمهای پرشوری است. در دهه اول محرم و ایام اربعین، صحن امامزاده به سیاهپوشهای بزرگ تبدیل میشود. دستههای عزاداری و هیئتهای سنتی اصفهان به این بارگاه میآیند و مراسم سینهزنی، زنجیرزنی و تعزیهخوانی در آن برگزار میشود. در طول ماه مبارک رمضان، جلسات جزءخوانی قرآن، افطاریهای ساده و در شبهای قدر، مراسم احیا و قرآن به سر گرفتن با حضور انبوه مردم برقرار است.
در اعیاد بزرگ شیعیان، صحن امامزاده چراغانی شده و با مدیحهسرایی، سخنرانیهای مذهبی و توزیع شیرینی، حال و هوای شادی به خود میگیرد. غروب پنجشنبهها و صبحهای جمعه، زائران برای زمزمه دعای کمیل و دعای ندبه در جوار مزار امامزاده گرد هم میآیند.
نذریهای رایج در امامزاده اسماعیل
مردم اصفهان و زائران این بقعه، ارادت خاصی به امامزاده اسماعیل(ع) و شعیای نبی دارند و برای برآورده شدن حاجات خود (مانند شفای بیماران، ادای قرض یا گشایش در کارها) نذرهای مختلفی ادا میکنند. پخت سمنو در اواخر سال یا مناسبتهای خاص مذهبی در صحن یا مجاورت امامزاده، یکی از نذرهای سنتی است که با آداب خاصی انجام و بین زائران پخش میشود. پخت و توزیع آش رشته (معروف به آش پشت پا یا آش حاجت) و شلهزرد در روزهای تاسوعا، عاشورا و سالروز شهادت امام حسن مجتبی (ع) بسیار رایج است.
برخی از زائران به صورت سنتی، در روزهای پنجشنبه، نان سنگک تازه همراه با ماست یا حلوای محلی را میان زائران و نیازمندان اطراف بقعه توزیع میکنند. برگزاری سفرههای کوچک صلوات یا ختم قرآن در گوشهای از رواقها، همراه با پخش شکلات، مشکلگشا و خرما از دیگر جلوههای زیبای این آستان است. با توجه به قدمت تاریخی بنا، بسیاری از خیرین نذورات خود را جهت بازسازی، مرمت کاشیکاریها و توسعه امکانات رفاهی امامزاده هدیه میکنند.
پیوند تاریخ و مذهب
آستان مقدس امامزاده اسماعیل (ع) از جمله کهنترین و بااهمیتترین مراکز مذهبی و تاریخی شهر اصفهان است که به دلیل برخورداری از ارزشهای معماری و جایگاه ویژه در فرهنگ عامه، در تاریخ 15 دیماه 1310 به شماره 112 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این مجموعه در بافت تاریخی اصفهان (خیابان هاتف) واقع شده و به عنوان کانون پیوند میان تاریخ پیش از اسلام، دوران سلجوقی و شکوه معماری صفوی شناخته میشود. بنای این مجموعه دارای لایههای تاریخی متعددی است؛ بهگونهای که هسته اولیه آن به دوران پیش از اسلام بازمیگردد.
پس از خاکسپاری امامزاده اسماعیل (ع) -از نوادگان امام حسن مجتبی (ع)- در این مکان، بنا در دوره سلجوقی با افزودن عناصر معماری مانند مناره توسعه یافت. در عصر صفوی، با حمایت حکام وقت، طرح توسعه گستردهای در بقعه، رواق و صحن انجام شد. الحاق مقبره «شعیای نبی» (از پیامبران بنیاسرائیل) که امروزه با نام «مسجد شعیا» شناخته میشود، به عنوان قدیمیترین مسجد اصفهان، بر اهمیت و غنای تاریخی این آستان افزوده است. این آستان علاوه بر کارکردهای زیارتی، نقشی فعال در برگزاری مراسمهای اعیاد مذهبی (ولادتها)، برنامههای فرهنگی در مناسبتهای ملی-مذهبی و میزبانی از مراسمهای مذهبیِ شهر اصفهان ایفا میکند.
قرارگرفتن قبر منسوب به شعیای نبی در مجموعه تاریخی امامزاده اسماعیل (ع) اصفهان
قبر منسوب به شعیای نبی در مجموعه تاریخی امامزاده اسماعیل (ع) اصفهان قرار دارد و از بخشهای مهم و شناختهشده این آستان به شمار میرود. این آرامگاه در کنار بنایی که امروز با نام مسجد شعیا شناخته میشود، واقع شده و در سنت تاریخی اصفهان، از آن به عنوان یکی از کهنترین نقاط مذهبی شهر یاد میشود. بر روی سردر این مقبره، کتیبهای از دوره صفوی دیده میشود که در آن عبارت «مرقد شعیا النبی ع» آمده است؛ این موضوع نشان میدهد که انتساب این مکان به شعیای نبی دستکم از دوره صفوی در میان مردم و متولیان بنا رواج داشته است.
با این حال، باید توجه داشت که این انتساب در منابع پژوهشی، بیشتر به عنوان یک باور و سنت محلی مطرح میشود و مدرک تاریخی قطعی برای اثبات اینکه مدفون در این محل همان شعیای نبی معروف باشد، در دست نیست. به همین دلیل، در نوشتههای دقیقتر، بهتر است از تعبیر «آرامگاه منسوب به شعیای نبی» استفاده شود. با وجود این ابهام تاریخی، این مکان از نظر مذهبی و فرهنگی برای مردم اصفهان اهمیت زیادی دارد و به عنوان بخشی از هویت کهن این مجموعه زیارتی شناخته میشود.
واکاوی آرامگاه منسوب به شعیای نبی در مجموعه امامزاده اسماعیل (ع)
در جوار آستان مقدس امامزاده اسماعیل (ع)، فضای معنوی و تاریخی متمایزی وجود دارد که به «مسجد و آرامگاه شعیا» شهرت یافته است. این مکان نه تنها به دلیل پیوند با نام یکی از پیامبران بنیاسرائیل، بلکه به عنوان یکی از کهنترین لایههای هویتی اصفهان در بافت تاریخی محله هاتف، واجد اهمیت ویژهای است.
جایگاه تاریخی و انتساب
سنت محلی اصفهان، این آرامگاه را مدفن «شعیای نبی» میداند. در کتیبهای که بر سردر این مقبره نصب شده و مربوط به سال 1112 هجری قمری (دوره صفوی) است، صراحتاً از این مکان با عنوان «مرقد شعیا النبی (ع)» یاد شده است. این کتیبه گواهی بر عمق این باور در میان اصفهانیها طی قرنهای متمادی است. با این وجود، نگاه پژوهشی و تاریخی به این موضوع، محتاطانه است. بسیاری از کارشناسان تاریخ محلی بر این باورند که با توجه به سکونت دیرینه جامعه یهودی در این بخش از اصفهان (پیش از گسترش شهر اسلامی)، این مقبره احتمالاً متعلق به یکی از شخصیتهای مقدس یا بزرگان دینی جامعه یهودیان منطقه بوده است که با گذشت زمان و تغییر بافت مذهبی شهر، انتساب آن به یکی از پیامبران بنیاسرائیل در ذهنیت جمعی تثبیت شده است.
اهمیت معماری و پیوند با «نخستین مسجد»
این مجموعه به عنوان «مسجد شعیا» نیز شناخته میشود و در متون تاریخی اصفهان، گاهی از آن با عنوان نخستین مسجد اصفهان یاد شده است. تلفیق فضای آرامگاهی با کارکرد مسجد، نشاندهنده لایههای متعددی از تحولات معماری از دوران پیش از اسلام تا دورههای سلجوقی و صفوی است. مسجد شعیا با ستونها و فضای خلوت و قدیمی خود، گویی پلی میان تاریخ باستانی اصفهان و دوران اسلامی است. این مکان به همراه بقعه امامزاده اسماعیل، به عنوان یک مجموعه واحد در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است (شماره 112، مورخ 15 دی 1310)، که نشاندهنده ارزش بالای معماری و تاریخی آن برای میراث فرهنگی کشور است.
نقش بافت زیارتی و اجتماعی
قرارگیری این مقبره در کنار امامزاده اسماعیل (ع)، موجب ایجاد یک «مجموعه زیارتی ترکیبی» شده است. زائرانی که برای زیارت نواده امام حسن مجتبی (ع) به این مکان میآیند، از فضای معنوی مسجد و آرامگاه شعیا نیز بهرهمند میشوند. این همنشینی، تبلورِ همزیستی تاریخیِ سنتهای دینی در اصفهان است. این مکان امروزه علاوه بر جنبههای زیارتی، به عنوان یک سند زنده از میراثِ تاریخیِ «اصفهانِ کهن» مورد توجه گردشگران، پژوهشگران معماری و علاقهمندان به میراث فرهنگی قرار دارد.
بهطور کلی، چه از منظر یک باور زیارتیِ دیرینه و چه از منظر تاریخی، آرامگاه شعیا عنصری جداییناپذیر از هویت مجموعه امامزاده اسماعیل (ع) است که لایهای از تداوم معنوی شهر را در گذر هزارهها به نمایش میگذارد.
انتهای پیام/170