به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، بازخوانی تاریخ تشیع در عصر صفوی نیازمند اتخاذ رویکردی روشمند و عاری از پیشفرضهای معاصر است. قرن دهم هجری یکی از مقاطع سرنوشتساز در تحول ساختارهای مذهبی و جغرافیای سیاسی شیعه به شمار میرود. در این میان، تحلیل ساختار زیارت عتبات عالیات، بهویژه سنت زیارت اربعین و نقش عالمان برجستهای چون ملاعبدالله یزدی (بهابادی)، متولی آستان علوی، اهمیت ویژهای دارد.
تبارشناسی تاریخی زیارت و جایگاه اربعین در قرن دهم هجری
بررسی اسناد همعصر نشان میدهد که زیارت عتبات در قرن دهم، تفاوتهای ماهوی با الگوهای معاصر زیارت تودهای داشته است. با این حال، «زیارت اربعین» حتی در آن دورانِ پُر مخاطره، به عنوان نماد هویتبخش تشیع و میعادگاه وفاداری به آرمان حسینی شناخته میشد.
به دلیل نبود زیرساختهای رفاهی، شیوع بیماریها و ناامنی شدید ناشی از درگیریهای مرزی صفوی-عثمانی، زیارت اربعین در قالب کاروانهای بسیار سختکوش و محدود صورت میگرفت. این کاروانها که آرزوی درک اربعین در کربلا را داشتند، باید از دالانهای امنیتی پیچیدهای عبور میکردند. از این رو، تبارشناسی اربعین در این عصر نشاندهنده یک «زیارت مجاهدانه» است که در آن، حفظ سنت اربعین پیوندی ناگسستنی با بقای مذهبی شیعه در عراق داشت.
شاه طهماسب و دیپلماسی اربعین در تقابل با عثمانی
در تحلیل اقدامات شاه طهماسب اول، توجه به تقید مذهبی او کلیدی است. او با باوری عمیق، به دنبال تثبیت ارکان تشیع بود و زیارت عتبات، بهویژه در مواعد خاصی چون اربعین را ابزاری برای پیوند معنوی قلمرو ایران با قلب عراق میدانست. شاه طهماسب با درک جایگاه رفیع علمایی چون ملاعبدالله یزدی، نوعی «بیعت اعتقادی» برای تقویت پایگاه مذهبی شیعیان ایجاد کرد.
این تقید مذهبی در قالب «دیپلماسی عمرانی و زیارتی» بروز یافت. شاه با وقف موقوفات بزرگ، در پی آن بود که مسیرهای منتهی به نجف و کربلا را برای زائرانی که در پی احیای سنت اربعین بودند، تسهیل کند. در مقابل، رویکرد پادشاهان عثمانی نظیر سلطان سلیمان قانونی، صرفاً متمرکز بر مهار نفوذ تشیع و نظارت شدید امنیتی بر زائران ایرانی در ایام اربعین بود تا از تبدیل شدن این تجمع به یک حرکت سیاسی-مذهبی علیه حاکمیت عثمانی جلوگیری کنند.
کارکرد نهادی ملاعبدالله یزدی در صیانت از سنت اربعین
ملاعبدالله یزدی، فقیه و منطقدان برجسته، در دوران تولیت آستان مقدس علوی در نجف اشرف، نقشی فراتر از یک مقام عبادی ایفا کرد. او در میانه کشمکشهای صفوی و عثمانی، عملاً مدیریت کلان شهر نجف و هدایت زائران را بر عهده داشت. اقدامات راهبردی او تأثیر مستقیمی بر حفظ و تداوم زیارت اربعین داشت:
1. ساماندهی موقوفات برای زائران: احیای عواید موقوفات جهت تأمین هزینههای اسکان و اطعام زائرانی که در ایام خاص نظیر اربعین به سوی نجف و کربلا روانه میشدند.
2. امنیت مسیر نجف تا کربلا: یکی از درخشانترین ابعاد مدیریتی ملاعبدالله، تعامل هوشمندانه با قبایل بومی منطقه برای تأمین امنیت «جاده زائران» بود. این اقدام عملاً بستر لازم برای حرکت کاروانهای اربعین از نجف به سمت کربلا را در امنترین حالت ممکن فراهم میکرد.
3. تثبیت نهاد مرجعیت در زیارت: او با حضور مقتدرانه خود، نجف را به دژی استوار تبدیل کرد که زائر اربعین در آن احساس پناه و هویت میکرد.
تحلیل تاریخی نشان میدهد که نهاد زیارت و بهویژه مناسک اربعین در قرن دهم هجری، علیرغم محدودیتهای کاروانی و تنشهای مرزی، با درایت ملاعبدالله یزدی حفظ و تقویت شد. او به عنوان فقیهی سیستمساز، توانست نهاد تولیت را به گونهای مدیریت کند که اربعین حسینی به عنوان یک سنت پایدار در حافظه تاریخی شیعه باقی بماند.
به منظور کاربست الگوهای مدیریتی و تاریخی این دوره در سیاستگذاریهای معاصر، پیشنهاد میشود پژوهشهای آتی از رویکردهای توصیفی فاصله گرفته و بر محورهای کاربردی زیر تمرکز نمایند:
1. استخراج الگوی پدافند غیرعامل و دیپلماسی محلی: تحلیل و مدلسازی رفتار مدیریتی ملاعبدالله یزدی در تعامل با قبایل عرب منطقه و حاکمیت عثمانی جهت تدوین راهبردهای نوین در حوزه «دیپلماسی عمومی» و «امنیت نرم» در مدیریت فرامرزی زائران.
2. بازخوانی حقوقی اسناد وقف و خیریهها: بررسی حقوقی وقفنامههای دوره صفوی و استخراج راهکارهای عملی برای توسعه «نظام تأمین مالی پایدار مردمی» در زیرساختهای رفاهی و اطعام اربعین بر اساس مدلهای تاریخی وقف منفعت.
3. تسهیل اسنادپژوهی مشترک ایران و عراق: راهاندازی پروژههای مشترک میان آرشیوهای اسناد ملی دو کشور جهت شناسایی، خوانش و انتشار اسناد خطی مرتبط با پیادهروی اربعین در قرن دهم هجری؛ با هدف تقویت پیوندهای مشترک فرهنگی و مذهبی دو ملت.
یادداشت از: حسن عبدیپور، استاد تاریخ و تمدن
انتهای پیام/