به گزارش گروه امام و رهبری خبرگزاری تسنیم، چهارمین نشست از سلسله نشستهای تحلیلی «رهنما» با موضوع بررسی و تبیین پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت تشییع و تدفین «آقای شهید ایران» با ارائه دکتر سیدمهدی موسوینیا، عضو هیئت علمی دانشگاه جامع امام حسین(ع)، به همت مرکز علم و فناوری حدیث ولایت این دانشگاه برگزار شد.
پیام رهبر معظم انقلاب؛ منظومهای از مفاهیم اعتقادی، تمدنی و راهبردی
موسوینیا در این نشست با واکاوی مفاهیم و دلالتهای راهبردی این پیام، تأکید کرد: متن صادرشده از سوی حضرت آیتالله العظمی سیدمجتبی خامنهای (حفظهالله) را نباید صرفاً پیامی عاطفی در سوگ یک شخصیت بزرگ یا واکنشی به یک رخداد امنیتی دانست؛ بلکه این پیام، منظومهای از مفاهیم اعتقادی، تمدنی و راهبردی را در خود جای داده است که از نسبت قیام «امام شهید» با نهضت عاشورا آغاز میشود، با تبیین جایگاه «مکتب امام شهید» ادامه مییابد و در نهایت، چارچوب عقلانی و عملیاتی مأموریت خونخواهی را برای جامعه اسلامی ترسیم میکند.
موسوینیا در ابتدای سخنان خود با اشاره به ویژگیهای ادبی و محتوایی پیام رهبر معظم انقلاب، اظهار داشت: با انتشار پیام از سوی رهبر معظم انقلاب، تحلیل های متعددی در رسانه ها منتشر شد. بخشی از تحلیلهایی که پس از انتشار این پیام ارائه شد، تنها بر جنبه عاطفی و سوگآلود آن تمرکز کردهاند، در حالی که ساختار این پیام نشان میدهد لحن جانسوز و عاطفی آن، مانعی برای طرح عمیقترین مباحث راهبردی نیست.
او افزود: نویسنده پیام، با بهرهگیری از ادبیاتی سرشار از احساس، در عین حال مهمترین مبانی فکری و اعتقادی مکتب اهلبیت(ع) را در متن جاری ساخته است؛ به گونهای که مفاهیمی همچون رجعت، استمرار حیات شهید، ارتباط با حضرات معصومین(ع) و امید به تحقق وعدههای الهی، در کنار صریحترین مواضع انقلابی درباره آینده جبهه مقاومت قرار گرفته است.
کلام آیتالله سیدمجتبی خامنهای بر بنیانهای عمیق معرفتی استوار است
این پژوهشگر با اشاره به فرازهای آغازین پیام، خاطرنشان کرد: رهبر معظم انقلاب در این متن، با خطاب قرار دادن حضرات معصومین(ع)، بهویژه امام حسن مجتبی(ع)، حضرت علیبن موسیالرضا(ع) و حضرت ولیعصر(عج)، از ادبیاتی بهره گرفتهاند که صرفاً جنبه توصیفی ندارد، بلکه بر بنیانهای عمیق معرفتی استوار است. یکی از جلوههای برجسته این پیام، پیوند دادن فضای سوگواری با باورهای اصیل شیعه است؛ پیوندی که سبب میشود پیام، در عین برخورداری از اوج عاطفه، به متنی راهبردی و آیندهنگر تبدیل شود و مخاطب را از توقف در احساسات، به سوی مسئولیت و اقدام سوق دهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه جامع امام حسین(ع) در ادامه، نخستین محور محتوایی پیام را نسبت میان قیام «امام شهید» و نهضت عاشورا دانست و اظهار داشت: رهبر معظم انقلاب با بهرهگیری از ادبیات عاشورایی، شهادت امام شهید را در امتداد حرکت تاریخی سیدالشهدا(ع) تحلیل کردهاند. این شباهت، صرفاً ناظر به نحوه شهادت یا مظلومیت نیست، بلکه در هدف، مسیر و آثار اجتماعی این دو قیام نیز قابل مشاهده است. به گفته موسوینیا، همان اندیشه عاشورایی که امام حسین(ع) برای احیای دین و مقابله با انحراف به نمایش گذاشت، در سیره، مجاهدت و سالها مبارزه امام شهید نیز تداوم یافت و در نهایت، به شهادتی انجامید که نه پایان یک مسیر، بلکه آغاز مرحلهای جدید از حیات جبهه مقاومت است.
شباهت قیام رهبر شهید و نهضت عاشورا
او با تأکید بر اینکه شباهت میان این دو قیام تنها به هدف محدود نمیشود، به پیامدهای آن نیز اشاره کرد و گفت: همانگونه که خون مظلومانه حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، وجدان امت اسلامی را بیدار کرد و به شکلگیری حرکتهای بزرگ تاریخی انجامید، خون به ناحق ریختهشده امام شهید نیز ظرفیت بیدارسازی امت اسلامی و تقویت جبهه حق را دارد. رهبر معظم انقلاب با این نوع روایت، تلاش میکنند جامعه را از نگاه صرفاً عاطفی به شهادت عبور دهند و آن را در چارچوب سنتهای تاریخی الهی و استمرار نبرد حق و باطل تفسیر کنند؛ سنتی که در آن، شهادت نه عامل خاموشی یک جریان، بلکه منشأ پویایی و حیات دوباره آن است.
مدیر مرکز علم و فناوری حدیث ولایت دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام در ادامه، به بخش دیگری از پیام رهبر معظم انقلاب درباره تشییع باشکوه پیکر امام شهید پرداخت و اظهار داشت: معظمله از این حضور تاریخی، صرفاً به عنوان یک مراسم بدرقه یاد نکردهاند، بلکه آن را رخدادی اثرگذار در معادلات جبهه حق و باطل دانستهاند.
او با اشاره به تعبیر «زلزله در جبهه باطل» که در تحلیل این پیام مطرح شد، گفت: حضور میلیونی مردم در آیین تشییع، تنها یک واکنش عاطفی به فقدان یک رهبر محبوب نبود، بلکه نشانهای از زنده بودن ظرفیتهای اجتماعی انقلاب اسلامی و استمرار پیوند ملت با آرمانهای مقاومت به شمار میرود. این حضور گسترده، از منظر جامعهشناختی نیز پدیدهای کمنظیر است و نیازمند مطالعهای عمیق و روشمند است.
خون رهبر شهید میتواند منشاء بیداری امت اسلامی باشد
این محقق با اشاره به کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» تأکید کرد: برای فهم ابعاد این رخداد، باید به مباحث مربوط به «بعثت» در این اثر مراجعه کرد؛ زیرا همانگونه که بعثت پیامبران موجب بیداری انسانها و شکلگیری تحولات اجتماعی میشود، خون امام شهید و بدرقه تاریخی او نیز میتواند منشأ بیداری، حرکت و بازآفرینی ظرفیتهای اجتماعی در امت اسلامی باشد. به اعتقاد این مدرس دانشگاه، پیام رهبر معظم انقلاب نیز دقیقاً با چنین نگاهی، این رخداد را فراتر از یک تشییع معمولی تفسیر میکند.
او در ادامه به فراز دیگری از پیام رهبر معظم انقلاب درباره «پاسداشت مکتب امام شهید» پرداخت و اظهار داشت: یکی از مهمترین نکات این پیام، تفکیک میان بزرگداشت شخصیت شهید و پاسداشت مکتب اوست. همانگونه که رهبر شهید، حفظ مکتب شهید سلیمانی را مهمتر از تجلیل ظاهری از شخصیت او میدانست، رهبر معظم انقلاب نیز در این پیام، جامعه را به پاسداشت مکتب امام شهید فرا میخوانند، نه صرفاً تکریم شخص ایشان.
موسوینیا افزود: پاسداشت حقیقی، تنها به برگزاری مراسم، نصب تصاویر یا بیان فضائل شهید محدود نمیشود، بلکه به معنای تجدید عهد با آرمانهای او، حفظ روحیه مجاهدت، ایستادگی بر اصول، مقاومت در برابر سختیها و اعتماد به وعدههای الهی است. هر اندازه جامعه بتواند این شاخصهها را در عرصه فردی و اجتماعی محقق سازد، به همان میزان در پاسداشت مکتب امام شهید موفق بوده است؛ زیرا مکتب شهید، زمانی زنده میماند که در رفتار، تصمیم و سبک زندگی جامعه استمرار پیدا کند، نه آنکه تنها در مراسم سالگرد و یادبود محدود شود.
خونخواهی؛ مهمترین کلیدواژه پیام اخیر رهبر معظم انقلاب
این استاد دانشگاه در ادامه، «خونخواهی» را مهمترین کلیدواژه پیام اخیر رهبر معظم انقلاب معرفی کرد و گفت: بخش عمده پیام، حول تبیین همین مفهوم سامان یافته است. در افکار عمومی گاهی خونخواهی با انتقامجویی احساسی یا واکنشهای مقطعی یکسان انگاشته میشود، اما رهبر انقلاب تعریف کاملاً متفاوتی از این مفهوم ارائه میکنند. خونخواهی در منظومه فکری معظمله یک مأموریت الهی، عقلانی و مستمر است که ریشه در سنتهای قطعی الهی دارد و به همین دلیل نیز با تغییر شرایط سیاسی یا گذشت زمان از دستور کار خارج نمیشود. معظمله همواره بر قطعی بودن خونخواهی تأکید کردهاند، اما این مطالبه را در چارچوب عقلانیت، عدالت و مصالح کلان امت اسلامی دنبال کردهاند، نه بر پایه هیجان و احساسات زودگذر.
او با اشاره به فراز «آحادی از آزادگان جهان» در پیام رهبر معظم انقلاب عنوان کرد: معظمله به یکی از سنتهای قطعی الهی اشاره کردهاند؛ سنتی که بر اساس آن، مأموریتهای الهی هرگز قائم به اشخاص نیست. دشمن همواره تصور میکند با ترور فرماندهان، رهبران و شخصیتهای اثرگذار میتواند مسیر مقاومت را متوقف کند، اما رهبر انقلاب با این تعبیر، این محاسبه را باطل میدانند و اعلام میکنند که خونخواهی یک مأموریت الهی و تاریخی است که به دست آزادگان جهان به سرانجام خواهد رسید. همین عبارت نشان میدهد حذف فیزیکی افراد، هرگز موجب تعطیلی جبهه حق نخواهد شد و همانگونه که در طول تاریخ، شهادت اولیای الهی به گسترش مسیر آنان انجامیده است، امروز نیز خون امام شهید به عاملی برای استمرار و تعمیق جبهه مقاومت تبدیل خواهد شد.
خونخواهی یکی از ثابتترین مفاهیم در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب است
این پژوهشگر در ادامه با رد این ادعا که طرح مسئله خونخواهی در پیام اخیر، تغییری در ادبیات رهبر معظم انقلاب به شمار میآید، افزود: بررسی مجموعه پیامهای معظمله نشان میدهد که خونخواهی، یکی از ثابتترین مفاهیم در منظومه فکری ایشان طی ماههای گذشته بوده است. رهبر معظم انقلاب در پیامهای 21 اسفند، 26 اسفند، پیام نوروزی، پیام چهلم شهدا و همچنین در پیامهای تسلیت برخی شهدای شاخص، بارها بر مفاهیمی همچون خونخواهی، خونبها و انتقام تأکید کردهاند و حتی در یکی از این پیامها با صراحت فرمودهاند که «هر خونی خونبهایی دارد». بنابراین، کسانی که خونخواهی را صرفاً واکنشی به حادثه اخیر معرفی میکنند، از منظومه بیانات رهبر معظم انقلاب غفلت کردهاند و یک جریان مستمر را به یک مقطع زمانی تقلیل میدهند.
استاد دانشگاه امام حسین (ع) در ادامه به بیان تفاوت دو مفهوم «غرامت» و «خونخواهی» پرداخت و تأکید کرد: این دو مفهوم در ادبیات رهبر معظم انقلاب، هرگز مترادف نیستند. ممکن است دشمن در نتیجه اقدامات جمهوری اسلامی متحمل خسارتهای اقتصادی، سیاسی یا نظامی و یا ناچار به پرداخت هزینههای سنگین شود، اما هیچیک از این موارد به خودی خود به معنای تحقق خونخواهی نیست. غرامت، ناظر به جبران خسارت یا تحمیل هزینه به دشمن است، اما خونخواهی مأموریتی عمیقتر و گستردهتر است که تحقق آن مستلزم دستیابی به اهدافی فراتر از وارد کردن یک ضربه مقطعی است؛ از همین رو نباید با تحقق برخی اقدامات تنبیهی، تصور کرد مأموریت خونخواهی به پایان رسیده است.
دشمن پس از ناکامی در عرصه نظامی میخواهد جامعه را دچار شکاف شناختی کند
او در بخش دیگری از سخنان خود، نسبت به یکی از مهمترین آسیبهای اجتماعی در مواجهه با این مفهوم هشدار داد و گفت: دشمن پس از ناکامی در عرصه نظامی، تلاش میکند جامعه را در عرصه شناختی و رسانهای دچار شکاف و اختلاف کند. موسوینیا سپس با استناد به پیام رهبر معظم انقلاب به مجلس شورای اسلامی در هفتم خردادماه، ادامه داد: حفظ انسجام ملی یکی از مهمترین الزامات عبور کشور از شرایط حساس کنونی است و نباید مسئله خونخواهی به بستری برای دوقطبیسازی جامعه تبدیل شود. تقسیم جامعه به دوگانههایی نظیر «خونخواهان» و «غیرخونخواهان»، یا متهم کردن افراد به بیتفاوتی نسبت به خون شهدا، دقیقاً همان مسیری است که دشمن برای تضعیف سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی دنبال میکند.
این مدرس دانشگاه تأکید کرد: مطالبه خونخواهی، زمانی در چارچوب منظومه فکری رهبر معظم انقلاب قرار میگیرد که به تقویت وحدت، افزایش سرمایه اجتماعی و همافزایی ملی منجر شود، نه آنکه به ابزار منازعات داخلی تبدیل گردد. هر اقدامی که جامعه را از مسئله اصلی، یعنی مقابله با جبهه استکبار و رژیم صهیونیستی، به نزاعهای درونگفتمانی و اختلافات داخلی سوق دهد، عملاً در جهت تحقق طراحی دشمن عمل کرده است. از این رو، پاسداشت خون شهدا و مطالبه خونخواهی باید همواره با حفظ وحدت ملی، بصیرت اجتماعی و پرهیز از افراط و تفریط همراه باشد.
3 مبنای مهم عقلانیت خونخواهی در نگاه رهبر معظم انقلاب
موسوینیا در ادامه، با ورود به بحث «عقلانیت خونخواهی»، سه مبنای اصلی این راهبرد را مبتنی بر بیانات رهبر شهید انقلاب تشریح کرد و سپس به تبیین مراتب خونخواهی و وظایف مردم، رسانهها، دستگاههای حقوقی و نیروهای مسلح در تحقق این راهبرد پرداخت. این مباحث در بخش دوم نشست مورد طرح و بررسی قرار گرفت.
این محقق با تأکید بر اینکه رهبر معظم انقلاب «خونخواهی» را در چارچوب عقلانیت اسلامی و انقلابی معنا میکنند، اظهار داشت: هرگونه برداشت احساسی یا هیجانی از این مفهوم، فاصله گرفتن از منطق حاکم بر پیام معظمله است. خونخواهی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی نه یک واکنش مقطعی، بلکه راهبردی مبتنی بر اصول، قانون و آیندهنگری است که باید در خدمت تحقق اهداف کلان انقلاب اسلامی قرار گیرد. از همین رو، معظمله ضمن تأکید بر قطعی بودن خونخواهی، همواره از هر اقدامی که بتواند این مطالبه را از مسیر عقلانیت خارج کند، پرهیز دادهاند.
او نخستین مؤلفه عقلانیت خونخواهی را پایبندی به اصول دانست و با اشاره به برخی مقاطع تاریخی انقلاب اسلامی گفت: جمهوری اسلامی هرگاه که در برابر فشارهای سیاسی و رسانهای از اصول خود عقبنشینی نکرده، در نهایت دستاوردهای راهبردی مهمی به دست آورده است. او سپس با یادآوری نمونههایی از سیره امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب اسلامی تصریح کرد: خونخواهی نیز از همین منطق تبعیت میکند؛ یعنی نباید تحت تأثیر ملاحظات مقطعی یا فشارهای خارجی از مطالبه عدالت و مجازات جنایتکاران صرفنظر کرد. پیام رهبر انقلاب نشان میدهد که ایستادگی بر اصول، خود بخشی از فرآیند خونخواهی است و این ایستادگی، دشمن را از دستیابی به اهداف راهبردیاش بازمیدارد.
عقلانیت خونخواهی به مثابه حرکت بر مدار قانون
عضو هیئت علمی دانشگاه جامع امام حسین(ع) دومین پایه عقلانیت خونخواهی را حرکت بر مدار قانون عنوان کرد و گفت: برخلاف تصویری که رسانههای معاند از مفهوم انتقام ارائه کرده و آن را یک اقدام خشونت طلبانه توصیف میکنند، رهبر شهید انقلاب هرگز خونخواهی را به معنای اقدامات خارج از ضابطه یا رفتارهای احساسی تفسیر نکردهاند. در اندیشه اسلامی، حتی مجازات دشمن نیز باید بر پایه موازین شرعی، حقوقی و مصالح امت اسلامی انجام شود و از همین رو رهبر انقلاب همواره تأکید کردهاند که اگر تکلیفی در این زمینه وجود داشته باشد، در چارچوب قانونی و از مجاری مشروع دنبال خواهد شد. همین مسئله، تفاوت بنیادین منطق جمهوری اسلامی با رفتارهای انتقامجویانه و فاقد ضابطه را نشان میدهد.
او سومین مؤلفه عقلانیت خونخواهی را تمرکز بر شکست طراحی کلان دشمن دانست و اظهار داشت: اگر خونخواهی تنها به پاسخ دادن به یک عملیات یا مجازات چند عامل اجرایی محدود شود، بخش مهمی از هدف رهبر انقلاب محقق نخواهد شد. دشمن از ترور شخصیتهای اثرگذار صرفاً حذف یک فرد را دنبال نمیکند، بلکه هدف اصلی او ایجاد اختلال در محاسبات نظام اسلامی، تضعیف جبهه مقاومت، القای ناامیدی و متوقف کردن حرکت انقلاب است؛ بنابراین خونخواهی واقعی آن است که این طراحی کلان را با شکست مواجه کند و اجازه ندهد دشمن از جنایت خود به اهداف راهبردی دست یابد.
مراتب خونخواهی در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب
موسوینیا در ادامه با تشریح مراتب خونخواهی در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب گفت: نخستین مرتبه، پاسخ دادن به تجاوز و مجازات متجاوز است؛ اقدامی که میتواند در قالب عملیات بازدارنده، پاسخ نظامی یا هر اقدام مؤثر دیگری ظهور پیدا کند. این عملیات الزاما به معنای قصاص دست اندرکاران نیست. این سطح از خونخواهی اگرچه ضروری است، اما در نگاه رهبر انقلاب پایان کار محسوب نمیشود، زیرا مجازات اولیه صرفاً بخشی از فرآیند تحقق عدالت است و نمیتواند به تنهایی اهداف راهبردی جمهوری اسلامی را تأمین کند. مصداق این موضوع حمله به پایگاه عین الاسد پس از شهادت سردار سلیمانی که رهبر شهید انقلاب با تعبیر علیالعجاله از آن یاد کردند.
او مرتبه دوم را قصاص و مجازات آمران و عاملان اصلی جنایت دانست و افزود: آقای شهید ایران بارها تأکید کردهاند که پرونده خون شهدا با گذشت زمان بسته نخواهد شد و عاملان این جنایتها، هر زمان که شرایط فراهم شود، باید پاسخگوی اقدامات خود باشند. استمرار این مطالبه در بیانات رهبر شهید انقلاب نشان میدهد که خونخواهی، مأموریتی دائمی و فراتر از ملاحظات کوتاهمدت سیاسی است و تا تحقق عدالت ادامه خواهد داشت. عالیترین مرتبه خونخواهی همان چیزی است که رهبر معظم انقلاب از آن به عنوان شکست طراحی دشمن یاد میکنند.
خونخواهی یک پروژه تمدنی برای ناکام گذاشتن راهبرد دشمن است
موسوینیا توضیح داد: اگر جنایت دشمن با هدف متوقف کردن مسیر مقاومت، ایجاد ترس در میان نیروهای مؤمن و تضعیف جبهه انقلاب انجام شده است، خونخواهی واقعی زمانی تحقق مییابد که نتیجه این جنایت، درست برعکس خواست دشمن باشد؛ یعنی مقاومت تقویت شود، انگیزه مجاهدان افزایش یابد، انسجام ملی ارتقا پیدا کند و دشمن نهتنها به اهداف خود نرسد، بلکه هزینهای سنگین برای این محاسبه غلط بپردازد. از این منظر، خونخواهی یک پروژه تمدنی برای ناکام گذاشتن راهبرد دشمن است، نه صرفاً واکنشی به یک حادثه امنیتی.
این پژوهشگر حوزه حکمرانی در بخش پایانی سخنان خود به الزامات تحقق این راهبرد پرداخت و اظهار داشت رهبر انقلاب خونخواهی را مأموریتی صرفاً نظامی نمیدانند، بلکه تحقق آن نیازمند ایفای نقش همه ارکان جامعه است. افکار عمومی باید مطالبه خونخواهی را زنده نگه دارد، اما این مطالبه باید آگاهانه، منطقی و در چارچوب حفظ وحدت ملی دنبال شود. دشمن میکوشد این مطالبه را به ابزاری برای ایجاد اختلاف در جامعه تبدیل کند، در حالی که خونخواهی در منطق رهبر انقلاب باید به عامل همبستگی، امید و افزایش سرمایه اجتماعی تبدیل شود.
وظیفه مهم نخبگان و اصحاب رسانه در جلوگیری از تحریف خونخواهی
موسوینیا همچنین با تبیین نقش نخبگان و اصحاب رسانه اظهار داشت: یکی از مهمترین وظایف آنان، جلوگیری از تحریف مفهوم خونخواهی در جنگ روایتهاست. رسانهها باید فلسفه این راهبرد را برای افکار عمومی تبیین کنند. درک این موضوع برای آحاد مردم جامعه از این حیث ضروری است که تحقق خونخواهی منافاتی با توسعه اقتصادی ندارد و چنانچه این خونخواهی به خوبی صورت نگیرد چه بسا توسعه اقتصادی نیز مختل خواهد شد. اجازه ندهند دشمن با القای دوگانههای کاذب، خونخواهی را به اقدامی غیرعقلانی یا صرفاً احساسی تقلیل دهد. از سوی دیگر، دستگاههای حقوقی و دیپلماتیک کشور نیز موظفاند با استفاده از ظرفیتهای حقوق بینالملل، مستندسازی جنایتها، پیگیری حقوقی آمران و عاملان و سلب مصونیت آنان، این راهبرد را در عرصه حقوقی و سیاسی دنبال کنند. در کنار این اقدامات، نیروهای مسلح نیز با حفظ آمادگی، ایجاد بازدارندگی و برهم زدن محاسبات دشمن، نقش تعیینکنندهای در تحقق خونخواهی ایفا میکنند.
انتهای پیام/