به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، یازدهمین پیشنشست همایش بین المللی اندیشههای قرآنی تفسیری آیتالله شهید دکتر بهشتی(ره)، با موضوع «آسیبشناسی تمدن اسلامی مبتنی بر اندیشههای شهید بهشتی» در مشهد برگزار شد.
حجتالاسلام عبدالقادر کمالی، مدیر گروه مطالعات تمدن نوین اسلامی پژوهشکده بین المللی امام رضا علیهالسلام، در این نشست با اشاره به جامعیت شخصیت شهید دکتر بهشتی در ابعاد فردی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، دینی و ... گفت: این شخصیت کمنظیر که به زبانهای فرانسه، انگلیسی، عربی و آلمانی تسلط داشت، نه فقط در جمهوری اسلامی ایران بلکه فراتر از آن اثرگذار بود.
مرد میدان نظر و عمل
وی تصریح کرد: شهید بهشتی با مشاهده یک سری مشکلات و کاستیها در حوزه علمیه، طرح تحول حوزه را پیشنهاد داده و با همکاری مرحوم آیتالله اردبیلی و جمعی از سایر علما، مدرسه حقانی قم را که تلفیقی از علوم جدید و قدیم را ارائه میداد، تأسیس کرد؛ خصوصا که خودش نیز در عین کسب مدارج علمی حوزه، دانشآموخته دکترای دانشگاه تهران و شخصیتی حوزوی دانشگاهی بود.
استاد حوزه علمیه ادامه داد: این شهید دغدغهمند در نظام آموزش و پرورش نیز وقتی متوجه خلأها و چالشها شد، از یکسو با تشکیل مجمعی علمی فرهنگی برای بازنگری و تدوین محتوای کتب درسی اقدام و از سوی دیگر دبیرستان دین و دانش را تأسیس کرد که تلفیقی از دروس حوزوی و جدید را ارائه میداد. علاوه بر این خودش نیز تدریس زبان را برعهده داشت.
حجتالاسلام کمالی با اشاره به اینکه شهید دکتر بهشتی در عین صاحب فکر و اندیشه و نظر بودن، در میدان هم حضور فعال داشت، افزود: او دیدارهای متعدد با علمای کشورهای مختلف داشت، مجمع جوانان اروپا را راهاندازی و رابطه نزدیکی با امام موسی صدر داشت. در ادامه نیز پنج سال پس از تأسیس و مدیریت مرکز اسلامی هامبورگ، به نهضت اسلامی امام خمینی پیوست و جزو پیشگامان و در شورای عالی انقلاب، شورای عالی قضایی و حزب جمهوری اسلامی نقش موثری ایفا کرد.
تمدن اسلامی به سعادت انسان منتهی میشود
وی در ادامه به تبیین نظرات دکتر بهشتی در زمینه تمدن اسلامی پرداخت و گفت: شهید بهشتی تمدن را صرفا مجموعه ساختمانها و ابزارهای مادی نمیداند بلکه معتقد است تمدن، تجلی عینی یک نظام فکری و ارزشی است که زندگی انسان را در ابعاد مختلف، متحول میسازد؛ بنابراین تمدن هم بعد مادی دارد و هم معنوی.
مدیرگروه مطالعات تمدن نوین اسلامی پژوهشکده امام رضا(ع) با بیان اینکه شهید بهشتی معتقد است تمدن اسلامی طوری طراحی شده که انسان به سعادت و عاقبتبخیری برسد، در معرفی مؤلفههای تشکیلدهنده تمدن اسلامی از دیدگاه او تصریح کرد: شهید بهشتی مؤلفههای تمدن اسلامی را در سه سطح مؤلفههای علمی و معرفتی، مؤلفههای نهادی و ساختاری و مؤلفههای کاربردی و نفوذی تقسیمبندی میکند.
مؤلفههای علمی و معرفتی
حجتالاسلام کمالی در توضیح مؤلفههای علمی و معرفتی گفت: این مؤلفهها علومی که هسته اولیه تمدن اسلامی را تشکیل داده است (مثل کلام و فقه و اصول)، علوم غیراسلامی توسعه یافته در بستر تمدن اسلامی (مثل نجوم، جغرافیا و معماری) و رابطه تعامل و احیاگری تمدن اسلامی نسبت به تمدنهای پیشین(مانند تمدن یونان، ایران، هند، روم) را در برمیگیرد.
مؤلفههای نهادی و ساختاری
وی در تشریح مؤلفههای نهادی و ساختاری ابراز کرد: مراکز علمی و آموزشی تمدن اسلامی که از مسجد آغاز و به دانشگاه الازهر مصر و حوزه نجف منتهی میشود و نیز نظامهای اجتماعی و اقتصادی مبتنی بر عدالت و تعاون (مانند بانکداری بدون ربا) در این گروه مؤلفهها قرار میگیرند.
مؤلفههای کاربردی و نفوذی
مدیرگروه مطالعات تمدن نوین اسلامی پژوهشکده امام رضا(ع) درباره مؤلفههای کاربردی و نفوذی که اغلب جنبههای مادی تمدن را شامل میشود، توضیح داد: اختراعات اکتشافات، معماری و هنرهای رایج در زندگی روزمره و تأثیرگذاری جهانی این اختراعات و قدرت این دستاوردها در سایر فرهنگها (به ویژه تمدن غرب) مانند اینکه بوعلی سینا با اندیشههایش در اروپا حرف اول میزند و نیز استقلال و نفی وابستگی (تمدن اسلامی باید از وابستگی پرهیز و به منابع داخلی خود تکیه کند) در این دسته قرار میگیرند.
تولیدمحوری، پویایی و عدالت
حجت الاسلام کمالی با بیان اینکه شاید برخی مؤلفههای فوق با نظرات سایر صاحبنظران مشترک باشد، افزود: شهید بهشتی در برخی آثار خود چند مؤلفه خاص نیز برای تمدن اسلامی قائل است مانند تولیدمحوری (به عنوان مؤلفه اصلی تمدن که انسانها را از طاغوت و بردگی و خرافات رها کرده و به آنان کرامت و عزت میبخشد)، پویایی و تکامل مستمر (تمدن، یک موجود زنده متحرک است که اگر حرکتش متوقف شود، رو به سقوط میرود) و عدالت و برابری (تمدن اسلامی برپایه رفع تبعیضهای نژادی و تأکید بر تقوا به عنوان ملاک برتری شکل گرفته است).
آسیبهای درونی تمدن اسلامی
وی درباره آسیبشناسی تمدن اسلامی از نگاه شهید دکتر بهشتی گفت: ایشان مانند سایر صاحبنظران، آسیبهای تمدن اسلامی را به دو دسته عوامل درونی و بیرونی تقسیم کرده است اما به شکلی جذابتر؛ عوامل درونی، آلودگی به خرافات و موهومات(که خاصیت هدایتگری و پویایی دین را از بین برود و حتی باعث میشود دین علیه خود عمل کند)، رکود فکری و جمود(مانند تصوف گرایی، شکلگیری جریانات انحرافی، اخباریگری و عدم عمل به تعالیم قرآنی)، ضعف در تولید محتوای جذاب(شهید سال 45 تأکید کرد که مسلمانان محتوای جذاب جهت ارائه چهره واقعی و علمی اسلام با روشهای نوین پژوهشی تولید نکردهاند و این باعث شده جوان مسلمان برای اقناع خود سراغ آثار مستشرقان برود که با هدف ایجاد تزلزل در بنیانهای اعتقادی آنان نگاشته شدهاند) را شامل میشود.
استاد حوزه علمیه، آسیبهای رفتاری و اجتماعی همچون عدم عمل به تعالیم اسلام (مشکل انحطاط در اسلام نیست بلکه در عمل مسلمانان است که به نسخه شفابخش قرآن عمل نمیکنند)، تجملپرستی و دنیازدگی و تفرقه مذهبی (که از سقیفه شروع شد و تاکنون نیز وجود دارد و باعث میشود انرژی عظیم امت اسلامی به جای سازندگی، صرف تخریب یکدیگر شود) را از دیگر عوامل درونی برشمرد و افزود: عوامل بیرونی نیز شامل آسیبهای ساختاری و نفوذ بیگانگان است.
آسیبهای بیرونی تمدن اسلامی
حجتالاسلام کمالی غربزدگی و استعمار را از مصادیق آسیبهای ساختاری و نفوذ بیگانگان دانست و گفت: از نگاه دکتر بهشتی، نفوذ فرهنگ و اندیشه غرب در شئون مختلف زندگی مسلمین، مانع حاکمیت واقعی ارزشهای اسلامی در جامعه شده و وابستگی به غرب به حدی است که عظمت اسلام و مسلمین، فراموش شده و تمدن غرب، الگو قرار گرفته است.
وی وابستگی اقتصادی سیاسی را دیگر مصداق آسیبهای ساختاری عنوان و اظهار کرد: دکتر بهشتی معتقد است سلطه بیگانگان و نفوذ عواملشان از طریق جریانات ناسیونالیست (مثل پان ترکیسم) و ...، استقلال تمدن اسلامی را خدشهدار کرده است؛ بسیاری از اندیشمندان، اصلیترین عامل انحطاط تمدن اسلامی را تهاجم تمدنهای دیگر میدانند ولی شهید بهشتی میگوید صرف حمله نظامی چنین اثری ندارد(مانند حمله مغول) و این سلطه و استعمار است که باعث انحطاط میشود.
مدیر گروه مطالعات تمدن نوین اسلامی پژوهشکده امام رضا(ع)، تحریکپذیری و احساسات مذهبی را مصداق دیگری از آسیبهای ساختاری به تمدن اسلامی برشمرد و گفت: جوامعی که برپایه ایمان شکل گرفتهاند اگر فاقد منطق علمی باشند، به شدت مقابل تحریکات بیگانگان آسیبپذیر هستند؛ به همین علت بود که معاویه در صفین با سرنیزه بردن قرآن، جنگ باخته را برد.
راهکارهای احیای تمدن اسلامی
حجتالاسلام کمالی در تبیین راهکارهای احیای تمدن اسلامی از دیدگاه دکتر بهشتی گفت: بازگشت اصالت فکری و پیوند با عمل، نخستین سرفصل پیشنهادی شهید بهشتی برای احیای تمدن اسلامی است؛ او معتقد است اگر تمدن اسلامی میخواهد مانند قرن چهارم به شکوفایی و عظمت برگردد، تنها راهش بازگشت قرآن کریم به محوریت آن به عنوان تنها منبع دست نخورده و قابل اعتماد در طی تاریخ، کلام وحی و قانون اساسی مسلمین است. عبور از دانش (صرف دانستن) به عمل و پیرایش از خرافات نیز ذیل همین سرفصل قرار میگیرد.
وی، سازماندهی و انسجام اجتماعی را دیگر محور پیشنهادی شهید بهشتی برای احیای تمدن اسلامی معرفی و ابراز کرد: وحدت و همبستگی امت اسلام و تمرکز بر مشترکات اصلی اسلامی، تشکل و سازماندهی به عنوان گام نخست در تحقق جامعه نمونه اسلامی (سازماندهی افراد معتقد، منضبط و مسئولیتپذیر برای اداره جامعه برپایه اعتقاد)، مشارکت سیاسی و کثرتگرایی (دعوت از گروه های مختلف برای مشارکت در قدرت و ایجاد فضای نقد حتی برای غیرمسلمین به شرط عدم توطئه) از عناوین ذیل این محور است.
مدیرگروه مطالعات تمدن نوین اسلامی پژوهشکده امام رضا(ع)، سومین راهکار دکتر بهشتی به منظور احیای تمدن اسلامی را تولید و استقلال ساختاری دانست و افزود: تولید محتوای دینی غنی و جذاب و قابل فهم برای جذب نسل جدید بسیار اهمیت دارد؛ لازم است طلاب با ابزارها و دانش روز آشنا شوند و دانش سنتی و مدرن را به یکدیگر پیوند دهند.
حجتالاسلام کمالی، از عدالت اقتصادی و استقلال اقتصادی به عنوان چهارمین راهکار نام برد و خاطرنشان کرد: این مهم (به عنوان زیربنای مادی شکوفایی تمدن اسلامی) با ایجاد نظام بانکی بدون ربا و گسترش اقتصاد تعاونی و حذف وابستگی اقتصادی و فرهنگی به بیگانه میسر خواهد شد.
خبرنگار: زهرا شریعتی
انتهای پیام/