به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، دفتر هماندیشی استادان و نخبگان دانشگاهی میزبان نشستی با موضوع «گونهشناسی دلالتهای غدیر برای عرصههای دانشی و اجتماعی جهان» بود. در این نشست، حجتالاسلام محسن الویری، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با طرح تمایزی بنیادین میان «موضوع» و «رویکرد» در پژوهشهای دینی، از غدیر به عنوان «ظرفیتی ماندگار برای اندیشیدن درباره نسبت دین، جامعه، سیاست و حیات انسانی» پرده برداشت.
الویری سخنان خود با این پرسش آغاز کرد که آیا پژوهشگر علوم انسانی – مثلاً متخصص ارتباطات یا جامعهشناسی – میتواند با مراجعه به قرآن و روایات، موضوعات مرتبط با رشته خود را استخراج کند؟ پاسخ او مثبت بود، اما فراتر رفت: «مسئله صرفاً استخراج موضوعات نیست، بلکه گاه میتوان با یک رویکرد مشخص به سراغ متون دینی رفت و به دریافتهایی رسید که لزوماً از جنس موضوعات مصطلح آن دانش نیست».
وی برای روشن شدن مطلب به سوره حمد اشاره کرد: «در نگاه نخست ممکن است کسی بگوید در این سوره موضوع جامعهشناختی مستقیمی وجود ندارد. اما اگر با رویکرد جامعهشناختی به آن بنگریم، میتوانیم از همین آیات برداشتهای اجتماعی داشته باشیم. وقتی از خدای رحمان سخن گفته میشود، میتوان استنباط کرد که جامعه خدایی و خداگونه نیز باید بهرهمند از رحمانیت باشد. و اگر با رویکرد روانشناختی خوانده شود، این معنا را به ذهن متبادر میکند که انسان مؤمن نیز باید جلوهای از رحمانیت و رحیمیت را در شخصیت خود بازتاب دهد».
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) سپس این تمایز را به واقعه غدیر تسری داد و هشت عرصه دانشی را برشمرد که هر یک دریچهای تازه به این رویداد میگشایند:
تاریخ: در گام نخست باید روایت منسجم، سازگار و قابل اعتمادی از واقعه غدیر به دست داد؛ گزارشی که از انسجام و اتکاپذیری لازم برخوردار باشد.
کلام: در نگاه سنتی، غدیر با مسئله امامت پیوند میخورد، اما در کلام جدید و فلسفه دین، پرسشهای تازهتری قابل طرح است؛ از جمله اینکه دین تا چه اندازه و تا کجا در زندگی انسانها حضور دارد. «به باور من، غدیر از جمله مهمترین منابعی است که میتوان بر اساس آن درباره میزان و قلمرو حضور دین در زندگی انسان سخن گفت».
الهیات تاریخ: آیا غدیر صرفاً رخدادی است که در یک مقطع زمانی اتفاق افتاده یا با مشیت الهی و تدبیر ربوبی پیوندی عمیق دارد؟ «به گمان من یکی از مهمترین ساحتهای مطالعه غدیر همین است که ببینیم اراده و مشیت الهی چگونه در این واقعه بازتاب یافته است».
فقه و مناسک: غدیر فقط یک واقعه نظری یا صرفاً تاریخی نیست، بلکه در سنت دینی برای آن آداب، اعمال و مناسکی تعریف شده است.
سیاست و اندیشه سیاسی: غدیر پیامهای مهمی در حوزه حکمرانی، حکومت و سیاست در خود نهفته دارد. «یکی از مسائل مهمی که غدیر ما را به آن توجه میدهد، مسئله تداوم، استمرار و بههمپیوستگی در مسیر حق است.» الویری به درسهایی چون ماندگاری پیام در برابر فراموششدگی، نحوه اعلام سیاستهای کلان و استفاده از جغرافیا، زمان و موقعیت اجتماعی برای ابلاغ مؤثر اشاره کرد.
ارتباطات: شیوه ارتباطی و چگونگی اعلام پیام الهی در واقعه غدیر، خود دربردارنده نکات بسیار ارزشمندی است.
روانشناسی: بررسی ابعاد فردی این رویداد و تأثیر آن بر هویت و شخصیت مؤمنان.
جامعهشناسی: فهم ابعاد اجتماعی غدیر و نقش آن در انسجام و همبستگی جامعه ایمانی.
الویری در پایان این بخش تأکید کرد: «غدیر فقط یک رخداد مربوط به گذشته نیست، بلکه ظرفیتی ماندگار برای اندیشیدن درباره نسبت دین، جامعه، سیاست، ارتباطات و حیات انسانی در اختیار ما قرار میدهد».
در ادامه نشست، محمدرضا فخر روحانی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، به نقد مواجهه منابع غربی با واقعه غدیر پرداخت. او با اشاره به ویژهنامهای که در حرم امام علی(ع) منتشر میشود، گفت: «متأسفانه در بسیاری از موارد و بهویژه در برخی منابع غیرمسلمان یا غربی، از واقعه غدیر بسیار سادهانگارانه عبور شده و عمق الهیاتی، تاریخی و تمدنی آن نادیده گرفته شده است».
فخر روحانی از توماس پاتریک هیوز، نویسنده انگلیسی قرن نوزدهم، نام برد که در کتاب «دایرةالمعارف اسلام» (1885 لندن)، توصیفهایی از آیینهای مربوط به غدیر ارائه کرده که با «نگاه تحقیرآمیز و غیرمنصفانه» همراه است. اما تندتر از آن، تعبیر یک نویسنده آمریکایی بود که غدیر را «استخر خون» خوانده است. فخر روحانی توضیح داد: «غدیر خم در اصل نام برکه یا آبگیری در مسیر مکه و مدینه است، همان مکانی که پیامبر اکرم(ص) در آنجا دست حضرت علی(ع) را بالا بردند و حدیث معروف را بیان فرمودند. چنین توصیفهایی نشان میدهد که در بخشی از ادبیات دایرةالمعارفی غرب، غدیر نه به مثابه یک رخداد بنیادین در تاریخ اسلام، بلکه صرفاً بهعنوان یک اشاره گذرا یا یک مدخل جغرافیایی محدود دیده شده است».
فخر روحانی در مقابل، به برخی آثار پژوهشی اشاره کرد که به بعد تاریخی و اجتماعی بزرگداشت غدیر توجه کردهاند. او از دوران آلبویه در بغداد و حمدانیان در حلب سوریه نام برد که غدیر را با جدیت گرامی میداشتند. «این نمونهها نشان میدهد که غدیر در ساحت اجتماعی و سیاسی جهان اسلام نیز حضوری جدی داشته و تنها در مقام یک باور فردی یا محدود به متون کلامی باقی نمانده است».
وی با اشاره به وضعیت مدخل غدیر در فرهنگهای مرجع جهان، گفت: «برای نمونه، در لغتنامه ادیان جهان، مدخل مستقلی تحت عنوان غدیر خم وجود ندارد. این موضوع بهخوبی نشان میدهد غدیر علیرغم جایگاه برجستهاش در سنت اسلامی، در برخی منابع مرجع جهانی هنوز آنگونه که شایسته است بهصورت مستقل و تحلیلی معرفی نشده است».
عضو هیئت علمی دانشگاه قم در پایان، بخشی از مسئولیت را متوجه جهان اسلام دانست: «اگر دیگران با پیشفرضهای خود، یا از سر کماطلاعی، تصویر ناقصی از غدیر ارائه میکنند، بخشی از مسئولیت نیز متوجه ما است که نتوانستهایم با زبان علمی، مستند و قابل فهم برای مخاطب جهانی، ابعاد این واقعه را بهدرستی تبیین کنیم.» او تأکید کرد که غدیر صرفاً یک مناسبت آیینی برای برگزاری جشن نیست، بلکه «واقعهای است که در بطن خود، حامل پیامهای مهمی درباره نسبت دین و رهبری، امت و ولایت، و استمرار هدایت پس از پیامبر اکرم(ص) است».
انتهای پیام/