به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت تسنیم، نشست علمی «استدلال به آیه نبأ بر حجیت خبر واحد» از سلسله مباحث روششناسی اجتهادی آیتالله سیدمجتبی خامنهای با همکاری جامعة المصطفی العالمیة در مدرس و مرکز فقهی الامام علی بن موسیالرضا علیهالسلام برگزار شد.
حجتالاسلام والمسلمین مرتضی نوروزی، استاد درس خارج حوزه علمیه خراسان در این نشست گفت: رهبر معظم انقلاب بیست سال است که دروس خارج فقه و اصول دارند و تقریرات مباحث فقهی و اصولی ایشان به صورت مکتوب توسط شاگردان ایشان به رشته تحریر درآمده است. بیان روان، دقت و اشاره به بزنگاههای اصلی بحث از ویژگیهای تقریرات درس خارج آیتالله سیدمجتبی خامنهای است که مورد تأیید کسانی که استحضار به کلمات مرحوم آخوند و شیخ انصاری دارند نیز، میباشد.
وی تصریح کرد: از مباحث اصولی در تقریرات رهبر معظم انقلاب، بحث ادله حجیت خبر واحد است که از اینکه چه آیهای از آیات قرآن برای حجیت، قابل استدلال است، شروع میشود و بعد به سایر منابع از جمله سنت، اجماع و عقل میرسد.
حجتالاسلام والمسلمین نوروزی ادامه داد: اولین آیهای که در کتب اصولی در این موضوع مورد استناد قرار گرفته، آیه نبأ است «اِن جاءَکم فاسقٌ بنبإ فتبیّنوا»؛ اینکه اگر فاسق خبر آورد، تحقیق و تفحص کنید تا مبادا با عمل بدون تحقیق به خبر او، به گروهی آسیب بزنید و پشیمان شوید. تمسک به این آیه برای حجیت خبر واحد، از دو طریق مفهوم شرط و مفهوم اصل است.
حجیت خبر عادل از نظر قائلین به مفهوم شرط
استاد سطح عالی حوزه در توضیح مفهوم شرط در آیه گفت: در آیه شریفه «اِن جاءَکم فاسقٌ بنبإٍ» منطوق و مفهوم داریم که منطوق (وجوب تبیّن در مواجهه با خبر فاسق) روشن است و البته خود از عدم حجیت خبر فاسق حکایت دارد زیرا اگر اگر خبر فاسق معتبر بود، نیازی به تحقیق نبود. اما مفهوم شرط این است که اگر خبر فاسقی در کار نبود، پس تبیّن، منتفی است. بر این اساس، منطوق، لزوم تبیّن در خبر فاسق و مفهوم، عدم لزوم تبیّن در مواجهه با خبر غیرفاسق را واجب میکند.
وی ابراز کرد: نیامدن خبر توسط فاسق دو حالت دارد؛ نخست اینکه اصلا خبری آورده نشود و دیگر اینکه خبر، توسط عادل باشد نه فاسق؛ کسانی که به مفهوم شرط برای این آیه تمسک کردهاند، معتقدند برای خبر عادل، تبیّن لازم نیست بنابراین خبر عادل، حجت است. حال باید دید آیا لازم نبودن تبیّن نسبت به خبرغیرفاسق، به معنای حجت بودن آن است؟
حجتالاسلام والمسلمین نوروزی تصریح کرد: وقتی برای خبر عادل، تبین واجب نباشد، دو حالت ممکن است؛ یا به این معنا است که کلا بدون تبین آن را رد کنیم یا اینکه بدون تبین آن را بپذیریم، که خود پذیرش خبر عادل، بدون تبین برابر است با حجیت و اعتبار. زیرا اگر بنا باشد بدون تبین رد کنیم، تالی فاسد دارد (لازم میآید وضعیت خبر عادل بدتر از خبر فاسق باشد چون برای فاسق، بدون تبین رد نمیکنیم و اگر صادق بود، به خبر عمل میشود ولی خبر عادل را، بدون تبین، رد میکنیم!).
دلیل رد دلالت آیه نبأ بر حجیت خبر واحد توسط شیخ انصاری
استاد حوزه علمیه با اشاره به اینکه این بیان روان برگرفته از تقریرات رهبر معظم انقلاب از رسائل شیخ انصاری است، خاطرنشان کرد: شیخ انصاری بعد از ذکر تقریر استدلال از طریق مفهوم شرط، به بیش از بیست اشکال بر استدلال آیه نبأ بر حجیت خبر واحد از طریق مفهوم شرط اشاره میکند و همه را پاسخ میدهد(هر چند در رسائل این اشکالات را نیاورده است) به جز دو اشکال که قابل دفاع نیست.
به گفته وی، اشکال اول شیخ این است که در اینجا جمله شرطیه از قبیل جملات شرطیهای است که شرط برای بیان اصل موضوع آمده است (جمله شرطیه محققة الموضوع است) از این رو مفهوم ندارد و سالبه به انتفاع موضوع است (جملات شرطیه باید شامل موضوع، محمول و شرط باشد؛ محمول، همان حکم است، موضوع نیز آنکه حکم بر او بار شده است ولو به صورت مشروط نه مطلق اما رکنی به نام شرط در جمله وجود ندارد؛ به عبارت دیگر حکم تبین در این منطوق، بر موضوع مشروط به این شرط واجب شده است بنابراین با وجود منتفی بودن شرط، محمول از موضوع بدون آن منتفی است) یعنی مفهوم جمله شرطیه از سنخ سالبه به انتفاع محمول (تبین) است.
حجت الاسلام والمسلمین نوروزی ادامه داد: دومین اشکال نیز، تعارض مفهوم صدر آیه با تعلیل ذیل آیه است؛ مفهوم صدر آیه این است که خبر عادل، حجت است اما تعلیل ذیل آیه (مبادا با نادانی باعث شوید گروهی در اثر عمل به خبر بدون تحقیق آسیب ببینند و پشیمان شوید) میگوید از هر خبری که موجب ندامت شود، پرهیز داشته باشید (علت باعث تعمیم و تخصیص میشود)؛ تحقیق نسبت به خبر فاسق برای این است که به آن ظن داریم و عمل به ظن هم احتمال خطا و ندامت دارد بنابراین اگر نسبت به خبر عادل هم ظن داشتیم، تحقیق لازم است.
ردیه آخوند بر نظر شیخ
وی اظهار کرد: این در حالی است که مفهوم صدر آیه میگوید خبر ظنی عادل، حجت است؛ بر این اساس شیخ انصاری استدلال به آیه نبأ برای حجیت خبر واحد را نمیپذیرد اما بعد از او دیگران مثل مرحوم آخوند صاحب کفایه، گفتند که هر دو اشکال پاسخ دارد؛ آخوند از کسانی است که منکر مفهوم داشتن جمله شرطیه است ولی اینجا در پاسخ به اشکال اول، از باب مماشات میگوید اگر بپذیریم که جمله شرطیه دارای مفهوم باشد، آیه شریفه، جمله شرطیه از قبیل سالبه به انتفاع موضوع نیست زیرا موضوعش، نبأ است نه خبر فاسق؛ شرطش هم آمدن خبر توسط فاسق است؛ بنابراین اگر شرط، منتفی شود، خود موضوع باقی است یعنی اگر آورنده خبر، فاسق نبود، تحقیق و تبین لازم نیست.
استاد درس خارج حوزه به نقل از آخوند اضافه کرد: حتی بر فرض که خبر فاسق، موضوع باشد، باز هم میتوان حجیت خبر واحد را از این آیه اثبات کرد چون آیه در مقام بیان موارد وجوب تبین است و خبر فاسق را فقط به عنوان موردی از موارد وجوب تبین ذکر میکند؛ بنابراین طبق اصالة الاطلاق میتوان نتیجه گرفت که تنها علت تبین نسبت به خبر، خبر فاسق بودن است که اگر منتفی بود، در سایر خبرها (از جمله خبر عادل) تبین لازم نیست.
نظر رهبر معظم انقلاب درباره صحت ردیه آخوند
وی در پاسخ این پرسش که آیا ردیه آخوند بر شیخ انصاری، از نظر رهبر معظم انقلاب صحیح است؟ گفت: ایشان این ردیه را صحیح نمیدانند و معتقدند خود نبأ به تنهایی موضوع نیست و برداشت آخوند، با استظهار عرفی سازگار نیست؛ اگر النبأ در ابتدای آیه میآمد برداشت آخوند درست بود ولی در حالت فعلی خیر. ردیه دوم آخوند را هم به نحو مطلق نمیشود قبول کرد؛ اینکه آخوند میگوید «علت منحصره وجوب تبین، شرط است»، خودش تعلیل است؛ تعلیلی که با اصالت اطلاق ثابت شده است؛ اینکه با اصالت بخواهیم بفهمیم که علت منحصره لزوم تبین، همین خبر فاسق بودن است و اگر علت، منتفی شد، تبین هم منتفی است، تالی فاسد دارد و مورد پذیرش نیست.
حجتالاسلام والمسلمین نوروزی به نقل از رهبر معظم انقلاب یادآور شد: این استدلال فقط در صورتی صحیح است که رابطه فاسق و عادل را از اقسام تقابل اربع، رابطه نقیضین بدانیم نه ملکه و عدم ملکه؛ اگر ملکه و عدم ملکه باشد (قابل رفع)، با توجه به اینکه طبق نظر آخوند، فقط در خبر فاسق تبین لازم است، خبر کسی که نه عادل است نه فاسق، باید حجت باشد در حالی که خود آخوند، خبر واحد عادل را معتبر میداند. اما اگر رابطه فاسق و عادل، نقیضین باشد، در صورت منتفی شدن خبر فاسق، با توجه به اینکه خبر فرد نه فاسق نه عادل نداریم، نظر آخوند درست است. (خبر فاسق، علت منحصره تبین است که اگر منتفی شد، فقط خبر عادل میماند)
خبرنگار: زهرا شریعتی
انتهای پیام/