به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، استان سمنان در سالهای اخیر به یکی از کانونهای مهم طرحهای بیولوژیک آبخیزداری و صیانت از مراتع در کشور تبدیل شده است؛ استانی که بهواسطه گستره جغرافیایی، تنوع اقلیمی و برخورداری از عرصههای مرتعی و رویشگاههای گیاهان دارویی، ظرفیت بالایی برای اجرای پروژههای احیا، اصلاح و بهرهبرداری اصولی از منابع طبیعی دارد و همین ظرفیتها سبب شده تا برنامهریزی برای حفاظت از مراتع و توسعه طرحهای مرتعداری، در دستور کار جدی مدیران منابع طبیعی این استان قرار گیرد.
اجرای 350 هکتار کپهکاری و بذرپاشی در قالب محرومیتزدایی
در همین چارچوب، اجرای پروژههای بیولوژیک آبخیزداری با محوریت کپهکاری و بذرپاشی، به یکی از اقدامات شاخص سال گذشته در استان سمنان تبدیل شد؛ اقدامی که با مشارکت سازمان بسیج سازندگی و با استفاده از اعتبارات محرومیتزدایی پیش رفت و بنا بر اعلام مسئولان، از مجموع 666 هکتار سطح پیشبینیشده، حدود 350 هکتار آن به مرحله اجرا رسید. این رقم نشان میدهد که بخش مهمی از عملیات احیا در عرصههای مرتعی استان، با رویکردی مشارکتی و مبتنی بر ظرفیتهای محلی دنبال شده است.
احیای مراتع در اقلیم خشک سمنان با رویکرد بیولوژیک
اهمیت این پروژهها فقط به احیای پوشش گیاهی محدود نمیشود، بلکه بهطور مستقیم با پایداری زیستبومهای مرتعی، کاهش فرسایش خاک، بهبود وضعیت پوشش گیاهی و تقویت تابآوری مناطق کمبرخوردار ارتباط دارد. در استانی مانند سمنان که بخش قابلتوجهی از آن با اقلیم خشک و نیمهخشک شناخته میشود، اجرای چنین طرحهایی میتواند در مهار روند تخریب مراتع و تقویت معیشت جوامع محلی نقش تعیینکنندهای ایفا کند.
از سوی دیگر، نگاه کارشناسانه به مراتع سمنان نشان میدهد این استان فقط عرصهای برای چرا و بهرهبرداری دام نیست، بلکه مخزن ارزشمندی از گونههای گیاهان دارویی و صنعتی به شمار میرود.بر اساس دادههای منتشرشده، در سطح استان سمنان 135 گونه گیاهی در بخش محصولات فرعی جنگل و مرتع و گیاهان دارویی و صنعتی شناسایی شده است؛ ظرفیتی که میتواند در صورت مدیریت درست، هم به حفاظت از تنوع زیستی و هم به توسعه اقتصاد محلی کمک کند.
دامغان؛ کانون 40 گونه گیاه دارویی استان سمنان
در این میان، شهرستان دامغان جایگاه ویژهای دارد.طبق اعلام مسئولان، 40 گونه گیاه دارویی در این شهرستان شناسایی شده و مناطقی مانند تویهدروار، طزره و چهارگنبدان از مهمترین رویشگاههای این گونهها به شمار میروند.این ظرفیت طبیعی، دامغان را به یکی از نقاط مهم استان در حوزه گیاهان دارویی تبدیل کرده و ضرورت ساماندهی برداشت، نظارت بر بهرهبرداری و صیانت از این ذخایر را دوچندان کرده است.
آمارهای مرتبط با مراتع دامغان نیز نشان میدهد که این عرصهها در زندگی اقتصادی و دامداری منطقه نقش پررنگی دارند. بر اساس اطلاعات اعلامشده، 4.5 درصد از اراضی دامغان را مراتع تشکیل میدهد و در حال حاضر بیش از یکهزار و 144 نفر با ظرفیت 144 هزار و 256 واحد دامی از این مراتع بهرهبرداری میکنند.این ارقام، اهمیت مدیریت علمی و برنامهمحور مراتع را برای استمرار تولید، حفاظت از منابع و جلوگیری از فشار مضاعف بر عرصههای طبیعی روشن میکند.
در چنین شرایطی، برگزاری روز ملی مرتع و همزمانی آن با طرحهای اجرایی استان، فرصتی برای برجستهسازی ارزش مراتع، آموزش مرتعداران، جلب مشارکت بهرهبرداران و معرفی ظرفیتهای کمتر دیدهشده استان سمنان است؛ ظرفیتی که اگر با سیاستگذاری دقیق، نظارت مستمر و همراهی جوامع محلی همراه شود، میتواند به الگویی برای مدیریت پایدار منابع طبیعی در مناطق خشک کشور تبدیل شود.
علیرضا رهایی،مدیرکل منابع طبیعی وآبخیزداری استان سمنان، با اشاره به جایگاه راهبردی مراتع در پایداری اکوسیستمهای طبیعی استان اظهار داشت: روز ملی مرتع فرصت بسیار خوبی در جهت فرهنگسازی و تبیین ارزشهای مراتع در بین بهرهبرداران و مدیران دستگاههای اجرایی است. وی با تأکید بر نقش مشارکت بهرهبرداران در حفاظت از منابع طبیعی افزود: برگزاری کارگاههای آموزشی برای مرتعداران و جلب همراهی آنان از ارکان اساسی تحقق مدیریت پایدار مراتع است و باید این رویکرد در برنامههای اجرایی استان تقویت شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان همچنین بر ضرورت اجرای منسجم برنامههای پیشبینیشده برای این روز ملی تأکید کرد و گفت: اجرای باشکوه این مراسم میتواند زمینه ارتقای آگاهی عمومی نسبت به اهمیت مراتع و نقش آنها در توسعه پایدار را فراهم کند. در ادامه جلسه، حسام خالصی با اشاره به اقدامات انجامشده در حوزه آبخیزداری بیولوژیک در استان بیان کرد: در راستای اجرای پروژههای بیولوژیک آبخیزداری از محل اعتبارات محرومیتزدایی سال 1404، عملیات اجرایی با همکاری سازمان بسیج سازندگی استان سمنان انجام شده است.
وی افزود: از مجموع 666 هکتار سطح پیشبینیشده برای اجرای این طرحها، تاکنون حدود 350 هکتار در قالب کپهکاری و بذرپاشی عملیاتی شده است که این میزان با بهرهگیری از ظرفیتهای اعتبارات محرومیتزدایی به مرحله اجرا درآمده است. رئیس اداره امور مرتع ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان نیز در همین رابطه خاطرنشان کرد: با توجه به شرایط اقلیمی و پایان فصل زمستان، اجرای باقیمانده عملیات به انتهای تابستان و ابتدای پاییز سال جاری موکول خواهد شد تا اثربخشی اقدامات افزایش یابد.
در بخش دیگری از این نشست، موضوع ظرفیتهای گیاهان دارویی در شهرستان دامغان نیز مورد بررسی قرار گرفت و بر ضرورت ساماندهی برداشت و صیانت از این ذخایر طبیعی تأکید شد. علی جمشیدی در حاشیه این جلسه از شناسایی 40 گونه گیاه دارویی در شهرستان دامغان خبر داد و اظهار داشت: برداشت این گونهها توسط بهرهبرداران محلی با اخذ مجوز از اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان تا پایان شهریورماه ادامه خواهد داشت.
وی با اشاره به تنوع گونههای گیاهی استان عنوان کرد: در حوزه محصولات فرعی جنگل و مرتع و گیاهان دارویی و صنعتی، 135 گونه در استان سمنان وجود دارد که از این تعداد، 40 گونه در شهرستان دامغان شناسایی شده است. جمشیدی مناطق تویهدروار، طزره و چهارگنبدان را از مهمترین عرصههای رویش گیاهان دارویی در دامغان برشمرد و تصریح کرد: این مناطق از نظر تنوع و پراکنش گونههای دارویی، ظرفیت قابلتوجهی در سطح استان دارند.
وی با بیان اینکه 4.5 درصد از مساحت شهرستان دامغان را مراتع تشکیل میدهد، افزود: در حال حاضر بیش از یکهزار و 144 نفر بهرهبردار با ظرفیت 144 هزار و 256 واحد دامی از مراتع این شهرستان استفاده میکنند. به گفته جمشیدی، مدیریت اصولی مراتع و هدایت برداشت گیاهان دارویی در چارچوب ضوابط قانونی، نقش مؤثری در حفظ سرمایههای طبیعی و تقویت معیشت جوامع محلی ایفا میکند.
مجموعه اقدامات انجامشده در حوزه آبخیزداری بیولوژیک و مدیریت مراتع استان سمنان را میتوان بخشی از یک راهبرد کلان برای افزایش تابآوری زیستبومهای مناطق خشک ارزیابی کرد؛ استانی که با وسعت حدود 97 هزار کیلومتر مربع و قرار گرفتن در دامنههای جنوبی البرز و مجاورت با دشت کویر، بهطور طبیعی در معرض فرسایش بادی، کاهش پوشش گیاهی و تنشهای اقلیمی قرار دارد.
در چنین شرایطی، اجرای 350 هکتار عملیات کپهکاری و بذرپاشی را باید گامی عملی در جهت تثبیت خاک و احیای پوشش گیاهی دانست.بررسیهای پژوهشی ارائهشده در کنفرانسهای تخصصی مرتع و منابع طبیعی نشان میدهد استان سمنان از منظر تنوع گیاهان دارویی جایگاه قابلتوجهی در کشور دارد؛ بهطوریکه بیش از 110 گونه دارویی در این استان شناسایی شده و بخش قابلتوجهی از آنها در خانوادههایی نظیر نعناع، کاسنی و رز طبقهبندی میشوند.
این تنوع زیستی، ظرفیت کمنظیری برای توسعه زنجیره ارزش گیاهان دارویی ایجاد کرده است، مشروط بر آنکه بهرهبرداری از آن در چارچوب طرحهای مدیریتی و با نظارت تخصصی انجام شود.در سطح ملی نیز مطالعات منتشرشده در حوزه فرآیند صدور مجوز برداشت محصولات فرعی مرتعی نشان میدهد که نبود سامانههای یکپارچه، پیچیدگی اداری و کمبود نیروی تخصصی از جمله چالشهای اصلی مدیریت این بخش است؛ چالشهایی که در صورت رفع نشدن، میتواند زمینه برداشتهای غیرمجاز و فشار مضاعف بر عرصههای طبیعی را فراهم کند.
از این منظر، ساماندهی برداشت 40 گونه گیاه دارویی در دامغان با صدور مجوز و نظارت رسمی، اقدامی در جهت مدیریت ریسک بهرهبرداری بیرویه تلقی میشود.
پیوند مدیریت مرتع با معیشت 1144 بهرهبردار دامغانی
نکته مهم دیگر، پیوند مستقیم مدیریت مراتع با معیشت جوامع محلی است. در دامغان بیش از یکهزار و 144 بهرهبردار با ظرفیت 144 هزار و 256 واحد دامی در مراتع فعالیت دارند و این آمار نشان میدهد هرگونه تصمیمگیری درباره محدودیت یا توسعه بهرهبرداری، تأثیر مستقیمی بر اقتصاد خانوارهای روستایی دارد.
بنابراین سیاستهای حفاظتی زمانی موفق خواهد بود که با مشارکت مرتعداران و آموزشهای مستمر همراه شود.تجربه اجرای طرحهای کشت گیاهان دارویی در دیگر شهرستانهای استان مانند گرمسار نیز نشان داده است که توسعه گونههای متناسب با اقلیم، از جمله آویشن و زیره کوهی، میتواند بهعنوان الگوی جایگزین برای کاهش فشار چرای دام عمل کند.
این رویکرد اگر در دامغان و سایر شهرستانها نیز تقویت شود، امکان حرکت بهسوی تنوعبخشی به درآمد روستاییان را فراهم میسازد.از منظر محیطزیستی، طرحهای بیولوژیک آبخیزداری علاوه بر افزایش پوشش گیاهی، در کاهش روانآبهای مخرب و تقویت سفرههای آب زیرزمینی نیز نقش دارند.
در اقلیمهای خشک، حتی افزایش چند درصدی پوشش گیاهی میتواند تأثیر محسوسی بر کاهش فرسایش خاک داشته باشد؛ موضوعی که برای استانی با گستره دشتهای نیمهخشک و کانونهای بالقوه گردوغبار اهمیت دوچندان دارد.
همافزایی بسیج سازندگی و منابع طبیعی در اجرای طرحها
همچنین همافزایی میان دستگاههای اجرایی و نهادهای مردمی مانند بسیج سازندگی، نشاندهنده حرکت بهسمت مدلهای مشارکتی در اجرای پروژههای منابع طبیعی است. تجربههای گذشته در استانهای مختلف کشور ثابت کرده است که طرحهایی که با مشارکت جوامع محلی اجرا میشوند، از ماندگاری و اثربخشی بیشتری برخوردارند و هزینههای نظارتی آنها نیز کاهش مییابد.
لزوم تداوم اعتبارات و نظارت برای پایداری مراتع استان
با این حال، استمرار این روند نیازمند تأمین پایدار اعتبارات، تکمیل بخش باقیمانده از 666 هکتار برنامهریزیشده و ایجاد زیرساختهای نظارتی دقیق برای جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز است.همچنین توسعه بانکهای اطلاعاتی بهروز از پراکنش گونههای دارویی و ظرفیت مراتع میتواند مبنای تصمیمگیریهای علمیتر در سالهای آینده باشد.
در مجموع، آنچه امروز در استان سمنان در حال اجراست، صرفاً مجموعهای از عملیات اجرایی مقطعی نیست، بلکه میتواند بخشی از یک الگوی مدیریت پایدار منابع طبیعی در مناطق خشک کشور تلقی شود؛ الگویی که بر سه محور احیا و حفاظت زیستبوم، مشارکت بهرهبرداران و توسعه اقتصاد محلی استوار است و در صورت تداوم، قادر خواهد بود همزمان منافع محیطزیستی و معیشتی را تأمین کند.
انتهای پیام/363/